Кіріспе

Архивольт (немесе воуссюр) – арканың астыңғы жағындағы қисық бойымен жүретін әшекейлік қалып немесе жолақ. Ол доға тәрізді ашылудың айналасын қоршаған әшекейлік қалыптардың (немесе басқа сәулет элементтерінің) қатарларынан тұрады, тікбұрышты ашылудағы архитравқа ұқсас. Бұл сөз кейде арканың ішкі бетіне немесе ішкі қисығына (дәлірек айтқанда, интрадосқа) сілтеме жасау үшін қолданылады. Архивольттер көбінесе шіркеу порталдарының аркаларында кездеседі. Осы архивольттердегі қалыптар мен мүсіндер діни оқиғаларды жеткізу үшін, немесе шіркеудің қасиетті кеңістігі мен сыртқы әлем арасындағы қақпа ретінде шіркеудің діни тұлғалары мен идеологияларын бейнелеу үшін пайдаланылады. Тарих бойында шіркеулерде архивольттер кездеседі, бірақ олардың дизайны, архитектуралық және көркемдік тұрғыдан, олар салынған кезеңге және олар үшін салынған шіркеулерге байланысты үлкен әсер етеді.

Этимология

Сөз ағылшын тіліндегі "арка" және "күмбез" сөздерінің итальян (немесе француз) тіліндегі аналогтарынан туындаған.

Құрылымдық ерекшеліктері

Архивольттар көбінесе шіркеу порталдарының құрамында, тимпанның үстіндегі аркалардың астыңғы жағында, есік бағаналарымен шектеліп, жамба бағаналарында аяқталады. Әрбір аркада әдетте бірнеше қабатты архивольттар болады. Архивольттардың осы негізгі құрылымы мен орналасуы жиі кездеседі, бірақ архивольттардың көркемдік ерекшеліктері олардың қай уақытта және қай жерде жасалғандығына, сондай-ақ қандай шіркеуге арналғандығына байланысты жиі өзгеріп отырады. Арка пішіні соның мысалы, готикалық порталдарда сүйір арка ерекшеленсе, романдық порталдарда дөңгелек арка күтіледі. Бұл дөңгелек және сүйір элементтер шіркеудің ішінде де байқалады, готикалық шіркеулерде сүйір шатырлар, ал романдық шіркеулерде дөңгелек шатырлар болады.

Архивольттардың дамуы

Архивольт алғаш рет Реконкиста кезінде Франция мен Испаниядағы шіркеулердің кіреберісінде пайда болды. Олардың шіркеудің негізгі бөлігінің (нав) қысылған нұсқасы ретінде дамығандығы айтылады, қабатты аркалардың қалыптары шіркеудің сыртынан киелі атмосфераға дейінгі теологиялық саяхатты бейнелейді. Тас мүсіндерді шіркеулердің сыртына қолдану алғаш рет XI ғасырда кеңінен таралды. Кальвин Кендалл бұл қалыптар мен мүсіндердің кейінірек пайдалануын былай сипаттайды: “[Шіркеу Порталдары] ғибадат етушілердің рухани әл-ауқатымен айналысты және қасиетті кеңістікті құруға және оны анықтауға қызмет етті”. Порталдарды және олардың архивольттеріндегі қалыптарды сыртқы қоғамдық кеңістік пен шіркеу ішіндегі қасиетті кеңістіктің арасын бөлу ретінде пайдалану – шіркеу туралы білімді және оның ішіндегі теологияны жеткізудің жаңашыл тәсілі болды. Рудольф Конрадтың көрсетуінше, шіркеу архитектурасын пайдаланудағы бұл эволюция XII ғасырдағы үлкен көлемдегі ақпаратты жіктеу, сақтау және тарату саласындағы маңызды жетістіктермен бірге жүрді. Бұл архивольттардың дизайнында күрделі теологиялық оқиғалар мен хабарламалар арқылы көрініс тапты, көптеген архивольттардың егжей-тегжейлі дизайны осыны көрсетеді.

Романдық

Шіркеу порталдарының күрделілігі және олардың қалыптарының, сондай-ақ архивольттардың жобаларының маңыздылығы алғаш рет романдық шіркеулерде кеңінен байқалды, бұл әсіресе он бірінші ғасырдан он үшінші ғасырдың басына дейін көрінді. Шіркеу архитектурасының романдық кезеңінде тас мүсіндер шіркеу порталдарының қалыпты ерекшелігіне айнала бастады, әсіресе Мәсіхті архивольттерде және олардың айналасында киелі кеңістіктің басталуын білдіру үшін пайдалану. Романдық порталдар мен архивольттар көбінесе римдік архитектурада көрінетіндей дөңгелек пішіндес. Бұл шіркеудің ғимарат және қауымдық орын ретіндегі рөлі үшін маңызды болды, себебі орта ғасырлық романдық кезеңде көптеген адамдар оқи алмады, сондықтан бұл мүсіндер христиан дінінің маңызды оқиғаларын бейнелей және шіркеу идеологиясын жеткізе алды, оны көпшілік түсінбеуі мүмкін еді.

Готика

Готикалық сәулет, негізінен XII ғасырдың ортасы мен XVI ғасыр аралығында кең таралған, романдық сәулеттің жалғасы болып табылады және көбінесе христиан сәулетінің бастауы ретінде қарастырылады. Бұл готикалық порталдар мен олардың архивольттарының көркемдік және сәулеттік элементтеріндегі символизмде көрінеді. Готикалық порталдар мен архивольттардың ерекше тік қабақшасы адамдардың назарын жоғары, аспанға көтеріп, Құдайдың қатысуын үнемі еске салады және өмірдің қасиетті және рухани жақтарына, жерлік емес, назар аударуға шақырады.

Сен-Дени соборы

Сен-Дени соборы – француздық собор, готикалық христиандық архитектураның негізін қалаушы үлгілердің бірі ретінде танымал. Оны XII ғасырда Аббот Сугер жобалап, XIII ғасырда салдырған. Памела Блум айтқандай, Сен-Дени соборының батыс жағындағы порталдарда ерте готикалық архитектуралық ерекшеліктердің көп бөлігі бар екені қабылданғанымен, собордың готикалық немесе романдық стильде сипатталуы туралы пікірталас әлі де жалғасуда, себебі собор салынғаннан бері әртүрлі өнер және архитектуралық стильдерде бірнеше реставрациялар жасалған. Собордың батыс жағында үш шіркеу порталы орналасқан, олардың барлығында архивольттер бар. 1140 жылы осы үш портал және Сен-Дени соборының батыс бөлігі қасиеттендірілді. Сен-Дени соборының архивольттері – готикалық шіркеулерде байланыс құралы ретінде шіркеу кіреберістерінде күрделі мүсіндер мен жазуларды қолданудың ең алғашқы мысалдарының бірі. Сен-Дени соборының архивольттері готикалық архитектураның өте ерте кезеңдерінде жасалғандықтан, портал мүсіндеріндегі драпировканы қолдану сияқты романдық архитектураға тән белгілердің мысалдары әлі де кездеседі.

Сент-Анн порталы, Нотр-Дам

Нотр-Дам соборының батыс қасбетінде орналасқан Санта-Анна порталы XII ғасырда Париж қаласында Марияның анасы және Иса Мәсіхтің әжесі Санта-Аннаның құрметіне салынған. Портал Иса Мәсіхтің өмірінің әртүрлі жақтарын көрсетеді, мысалы, оның әжесі Анна (портал оған арналған) және атасы Иоахим, сондай-ақ оның анасы Мария мен Жүсіп. Санта-Анна порталының архивольттері сүйір, бұл готикалық аркалардың классикалық белгісі. Архивольттер көптеген кішкентай мүсіндермен әсемделген, бұл мүсіндер XII және XIII ғасырларға жатқызылған. Санта-Анна архивольттеріне бірнеше реставрация жұмыстары жүргізілді, ол архивольттердің стильдік ерекшеліктерінің және архивольт жасалған тастың түс айырмашылықтарының нәтижесінде анықталды. Порталдағы және оның архивольттеріндегі мүсіндер шіркеу мен оның қауымдастығы үшін маңызды болған белгілі бір тұлғаларды бейнелейді, олар діни иконалар ретінде де, сол кездегі қоғамдық билік өкілдері ретінде де танымал болған, мысалы, король Людовик VIII, шіркеумен байланысты епископтар, Иса және оның отбасының бірнеше мүшелері.