Кіріспе

Христиандық теологиялық ілім, Нил Морс альбомы

Sola scriptura (латынша "тек қана жазба арқылы") – көптеген протестанттық христиан конфессиялары, әсіресе лютерандық және реформаланған дәстүрлер ұстанатын христиандық теологиялық ілім. Ол Киелі кітапты христиандық сенім мен практиканың жалғыз қатесіз авторитеті ретінде қарастырады, оның түсінігі дәстүр мен ақыл-ойымен толықтырылады. Методистер ақыл-ойы тәжірибеден бөлінуі керек деп есептеді, бірақ тәжірибе классикалық түрде бұрынғысына жататын және ақыл-ойы басшылыққа алатын, алайда бұл қосылды, осылайша "Англикандық төрешік" Веслиандық төртбұрыштың төрт жағына айналды. Шығыс православие шіркеуі "канон кітаптарын қабылдау – Киелі жазбалардың куәлігін мойындап, түсіндіріп, құлшылық ететін және өзін түзетуге қабілетті шіркеу дәстүрінің, Рухтың жетелеуімен жалғасатын билігін де қабылдауды білдіреді" деп санайды. Католик шіркеуі дәстүр мен жазбаны тең деп есептейді, олар біртұтас аманатты құрайды, ал магистериумды осы аманатты түсіндіретін тірі орган деп қарастырады. Римдік магистериум осылайша дәстүр мен Киелі жазбаларды "екі түрлі берілу жолы бар ортақ көз [ ]" ретінде қызмет етеді, ал кейбір протестант авторлары оны "аянның екі көзі" деп атайды. Көптеген протестанттар басқа көздерді мүлдем жоққа шығара отырып, жазбаны сенімнің жалғыз ережесі (nuda scriptura) деп қарастыруды, Лютер мен Кальвиннің жазба ғана қатесіз екенін, шіркеу дәстүрін толығымен жоққа шығармай, оны бағынышты және көмекші деп қарастырудан ажыратуға тырысады.

Тарих

XIV ғасырда Падуандық Марсилий христиандардың тек қана Папа емес, Киелі Жазбаларға сүйенуі керек деп сенді. 14 ғасырда Джон Уиклиф та осы пікірді қолдады, ол "sola scriptura" доктринасын болжады. Иоганн Рухрат фон Вессел, Вессел Гансфорт және Йоханнес фон Гох та протестанттық "sola scriptura" көзқарасын алдын ала білдірді: олар Киелі Жазбаны жалғыз қатесіз билік деп қарастырды және Папаның немесе Шіркеудің қатесіз билігін мойындамады. Питер Абелард католик Шіркеуінің барлық анықтамаларына бағынудың орнына, адам ақылының Киелі Жазбаларды түсіну құралы деп сенді. Уильям Окхэм және Жироламо Савонарола да "sola scriptura" доктринасының кейбір элементтерін алдын ала көрсетті. "Sola scriptura" - кейбір протестанттық топтардың Реформацияның теологиялық тіректері санайтын бес "solae"-ның бірі. Бұл принциптің басты салдары - Киелі Жазбаларды түсіндіру мен қолданудың өзінің билігімен бірдей билігі болмайды; сондықтан Шіркеу билігі тіпті Шіркеудің жеке мүшесімен де Киелі Жазбаларға сәйкес түзетілуге тиіс.

Лютерандықтың ерекшеліктері

Лютерандық дін Ескі және Жаңа Ғиярат кітаптарының Құдайдан жіберілген жалғыз кітаптар екенін және Құдай ашқан білімнің жалғыз көзі екенін үйретеді. Жазба ғана лютерандық сенімнің негізгі қағидасы болып табылады, оның шабыттандырылуы, құқығы, айқындығы, әсерлілігі және толықтығы себепті, сенім және мораль мәселелерінің барлығында соңғы билікке ие.

Шабыт

Лютеран діні Киелі кітапта тек Құдайдың сөзі ғана емес, оның әрбір сөзі де, сөздік шабыттандыру арқасында, Құдайдың сөзі деп үйретеді. Көптеген лютерандық дәстүрлер Киелі кітаптың мыңдаған жылдар бойы жазылған және жиналған қолжазбалар мен қолжазба үзінділерінен тұратынын ескере отырып, жазбаларды түсінудің күрделі екенін мойындайды. Мысалы, Америкадағы Евангелистік-лютеран шіркеуі былай дейді: "Лютеран христиандары Исадағы Құдайдың тұрақты сүйіспеншілігі мен мейірімі туралы әңгіме – Киелі кітаптың айтуының ядросы және ортасы". Лютерандар Никеялық Символда мойындағандай, Киелі Рух "пайғамбарлар арқылы сөйледі". Аугсбургтегі Діни Сенімнің Ақталуы "Киелі жазбаларды" Құдайдың сөзі деп анықтайды және Киелі Рухты Киелі кітаптың авторы деп атайды. Осы себепті лютерандар "Конкорд Формуласында" "Біз Ескі және Жаңа Келісімнің пайғамбарлық және апостолдық жазбаларын Израильдің таза, айқын бұлағы ретінде толық жүрегімен қабылдаймыз және құшақтаймыз" деп мойындайды. Апокрифтік кітаптар пайғамбарлармен шабыттандырылып жазылмаған, оларда қателер бар, олар Иса қолданған Палестина канонына енгізілмеген, сондықтан олар Киелі жазбалардың бөлігі емес. Лютеран шіркеуі пайғамбарлық және апостолдық жазбалардың пайғамбарлар мен апостолдар жазғандай нақты екенін және олардың жазбаларының дұрыс аудармасы Құдайдың сөзі екенін айтады, себебі ол түпнұсқа еврей және койне грек тіліндегі мағынаға сай келеді. Бұрмаланған аударма Құдайдың сөзі емес, және ешбір адамдық билік оған құдайлық билік бере алмайды.

Құдайдың билігі

Құдай сөзі деп саналатын Киелі кітап лютерандық сенімде Құдайдың толық билігін білдіреді: Киелі кітаптың әрбір сөзі дереу, ешқандай шектеусіз және шартсыз қабылдануға тиіс. Киелі кітаптағы әрбір доктрина Құдайдың үйретімі болып табылады, демек, оған толық келісім талап етіледі. Киелі кітаптағы әрбір уәде оның орындалуына деген сенімді күшейтуге шақырады; ал Киелі кітаптағы әрбір бұйрық – Құдайдың өзінен келген нұсқау, сондықтан оны ынталы түрде орындау керек. Алайда, мұндағы "Киелі кітаптың әрбір сөзі" туралы айтылғандар барлық лютерандардың сенімін көрсете бермейді: 2001 жылы жасалған сауалнама көрсеткендей, Америкадағы Евангелистік лютеран шіркеуінің мүшелерінің 72 пайызы Киелі кітаптағының бәрі сөзбе-сөз деп қабылдамайды, оның ішінде ғылыми немесе тарихи қателіктер болуы мүмкін екенін, немесе оқиғалар символдық түрде сипатталғанын мойындайды.

Айқындық

Лютерандық сенім бойынша, Киелі кітап христиандық нанымның барлық ілімдері мен бұйрықтарын айқын түрде көрсетеді; Құдайдың сөзі кез келген қарапайым білімі бар оқырманға немесе тыңдаушыға ешқандай арнайы білімді талап етпей, тегін қол жетімді. Сондай-ақ, оқырман Құдайдың сөзі қандай тілде жазылғанын түсінуі керек, және түсінуге кедеріс келтіретін, қарсы пікірлерге тым ден қоймауы керек. Осыдан келіп, Киелі кітаптың кез келген бөлігінің нағыз мағынасын түсіндіру үшін ешкімнің дін қызметкеріне, папаға, ғалымға немесе экуменикалық кеңеске күту қажеті жоқ деп үйретеді.

Тиімділік

Лютерандық тағылым Киелі Жазулардың Киелі Рухтың күшімен біріктірілгенін және оның ілімін қабылдауды талап қана емес, сонымен бірге жасайтынын үйретеді. Бұл тағылым сенім мен бағынушылықты тудырады. Киелі Жазулар – өлі әріп емес, Киелі Рухтың күші оның ішінде жатыр. Киелі Жазулар тек логикалық дәлелдерге сүйенген, зияткерлік келісімді талап етпейді, керісінше, сенімнің тірі келісімін жасайды. Смалкалд мақалалары былай деп мәлімдейді: «Сөзбен айтылатын, сыртқы Сөз мәселелерінде, Құдай Өзінің Рухын немесе игілігін ешкімге тек алдыңғы сыртқы Сөз арқылы немесе онымен бірге ғана сыйға береді».

Жетілдігі

Лютерандық дін адамның құтқарылуға және христиандық өмірді сүруге қажетті барлық білімін Киелі кітапта табады деп үйретеді. Құдай сөзінде дәстүр, Папаның бұйрықтары, жаңа аяндар немесе қазіргі заманғы діни ілімдермен толықтырылуы керек ешқандай кемшілік жоқ.

Жазбалық тұқым

Sola scriptura-ны prima scriptura-мен салыстыруға болады, ол канондық жазбадан басқа, сенушінің неге сенуі және қалай өмір сүруі керектігі туралы басқа да нұсқаулар бар екенін көрсетеді. Мұндай нұсқауларға жаратылыстағы жалпы аян, дәстүрлер, харизматикалық сыйлықтар, мистикалық түсінік, періштелердің келуі, ар-ұждан, салауаттылық, сарапшылардың пікірлері, заман рухы немесе басқа да нәрселер жатуы мүмкін. Prima scriptura бойынша, Құдайды және Оның еркін білудің немесе түсінудің канондық жазбадан туындамаған жолдары екінші орында тұрады, мүмкін, бұл жазбаны түсіндіруге көмектеседі, бірақ олар канонмен тексерілуі және қарама-қайшылық туған жағдайда түзетілуі керек. Англиканизм мен Методизм – prima scriptura ұстанымын қолдайтын екі христиан діни ағымы. Киелі дәстүрді құрайтын ілімдер де біртұтас деп есептеледі. Киелі жазбаларды дұрыс түсіндіру Шіркеу сенімінің бір бөлігі ретінде қарастырылды және Киелі кітаптың билігін сақтаудың жолы ретінде қарастырылды (Апостолдардың істері 15:28–29). Киелі жазбалардың мағынасы шіркеулерде барлық жерде ортақ сенімнен дәлелденген деп есептелді (Филиппіліктерге 2:1, Апостолдардың істері 4:32), ал осы ортақ сенімнің дұрыстығы Киелі жазбалармен және апостолдық Киелі дәстүрмен дәлелденді (2 Тесалоникалықтарға 2:15, 2 Тес. 3:6, 1 Коринттіктерге 11:2). Киелі кітаптың каноны Шіркеудің дәстүрінің бір бөлігі ретінде қарастырылды, оны оның басшылығы анықтады және оның жамағаты мойындады. Христиандардың бірінші буыны әлі Жаңа өсиетті жазба түрінде алмаған, ал Жаңа өсиеттің өзі тірі дәстүр процесін көрсетеді. Католик Dei verbum және Папа Лев XIII-тің Providentissimus Deus және Папа Пий XII-нің Divino afflante Spiritu паптық энцикликалары католик ілімін дәстүрге қарсы жеке түсіндіруге қатысты түсіндіреді. Католик Шіркеуі Иса Мәсіхтің Ізгі хабарды уағыздауды апостолдарына сеніп тапсырғанын, ал олар оны ауызша және жазбаша жеткізгенін үйретеді. Католик Шіркеуінің катехизисіне сәйкес, "апостолдық уағыз, шабыттанған кітаптарда ерекше айқындылықпен білдірілген, уақыт соңына дейін үзіліссіз тізбекте сақталуы керек". "Киелі дәстүр мен Киелі жазбалар Құдайдың Сөзінен тұратын жалғыз қасиетті сақтауды құрайды, онда, айнадағыдай, паломник Шіркеуі өзінің барлық байлығының бастауы – Құдайды көреді". Шығыс православие үшін де "Киелі кітап Киелі дәстүрдің бір бөлігін құрайды, бірақ одан тыс емес. Кейбіреулер Киелі жазбалар мен дәстүрді христиан сенімінің екі бөлек және ерекше көзі деп санаса, бұл қателік болар еді, өйткені шын мәнінде бір ғана көз бар; ал Киелі кітап бар және ол дәстүрдің ішінде қалыптасқан". Католиктер евангелисттер мен басқа протестанттар тек қана Киелі жазбаларға қатысты қолданатын көптеген қасиеттерді апостолдық дәстүрге қолданады. Мысалы, 1978 жылғы Евангелисттік Чикаго декларациясы Киелі кітаптың қатесіздігі туралы мәлімдемеде былай делінген: "Біз шабыт Құдайдың Киелі Рух арқылы адам жазушылары арқылы бізге өз Сөзін берген жұмыс болғанын растаймыз. Киелі кітаптың бастауы – Құдайдан. Құдайдың рухының қалай әсер еткені бізге әлі күнге дейін құпия. Біз шабытты адамның түсінігіне немесе кез келген сананың жоғары деңгейіне дейін төмендетуге болмайды деп жоққа шығарамыз". Католик Шіркеуі апостолдық дәстүр мен Киелі жазбалардың екеуі де Құдайдың сөзі екенін мойындайды, сондықтан католиктер осы ұйғарымдардың көбі дәстүрге де бірдей қолданылады деп растай алады: Бұл Киелі Рухтың жұмысы, оны адамның көрегендігіне немесе жоғары санасына дейін азайтуға болмайды. Бұл апостолдық дәстүр дегеніміз не деген сұрақпен байланысты. Католик Шіркеуінің катехизисі бұл дәстүрді "апостолдардың уағыздауымен, олардың үлгі-өнегелерімен, өздері құрған институттарымен, яғни Мәсіхтің аузынан, не оның өмір салты мен іс-әрекеттерінен, не Киелі Рухтың жетелеуімен үйренгендері арқылы" бергенін айтады. Бұл мәселеде католиктер де, католик еместер де біршама түсініспеушіліктер бар. Бұл шатастықты католик зерттеушісі Джеймс Кинанның астарлы сөзіне қарағанда, апостолдық дәстүр бойынша берілген ілімдер өзгерді деп түсіндіруге болады. Кинан моральдық теологияның тарихын, әсіресе моральдық теологтардың көзқарасының өзгеруін, әсіресе жиырмасыншы ғасырда қарастырды. Кинан Марк Д. Джорданның ортағасырлық мәтіндерді қарастырғанынан олардың бір-біріне қайшы келетінін байқағанын айтты. Бұл ортағасырлық дәстүрлерге қатысты, бірақ апостолдық дәстүр мен ілімдерге қатысты емес. Алайда Кинан Джон Т. Нунан кіші "бұған қайшы пікірлер айтылса да, мануалистер моральдық дәстүрдің тарихи дамуының қажетті серіктестері болды" деп көрсетті дейді. Нунэннің айтуынша, "тарихта принцип немесе ілімнің әсері жоқ болып қала алмайды; әрбір жағдайды қолдану принциптің өзінен түсінігімізге әсер етеді".

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуінің көзқарасы

Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі Киелілері шіркеуі былай мәлімдейді: "Шіркеудің ресми, канонизацияланған жазбалары, көбінесе «стандартты еңбектер» деп аталады, олар – Киелі кітап, Мормон кітабы, Діндер мен келісімдер және Бағалы інжу-маржан. Шіркеу Киелі кітапты «егер дұрыс аударылса» Құдайдың сөзі ретінде қабылдайды және Апокрифтің кейбір бөліктерін, протестант реформаторларының және христиан емес діни көшбасшылардың жазбаларының бір бөлігін, сондай-ақ кейбір философтардың діни емес жазбаларын, әсіресе Америка Құрама Штаттарының Конституциясын – канондық емес, бірақ құдайдан шабыттанған деп санайды. Киелі кітаптың қазіргі түрінің (кез келген аудармада, тіпті қолда бар еврей және грек қолжазбаларынан) қатесіз немесе кемшіліксіз екендігіне, немесе «sola scriptura» доктринасына қатысты көптеген адамдардың сенімін шіркеу былай түсіндіреді: «Соңғы күнгі Киелілер Киелі кітапқа зор құрметпен және махаббатпен қарады. Олар оны зерттейді және оның үйретімдерін өмірге енгізуге тырысады. Олар Киелі кітаптың Иеміз Иса Мәсіхтің өмірі мен миссиясы туралы куәлігін бағалайды. Пайғамбар Жозеф Смит өмір бойы Киелі кітапты зерттеді және оның қағидаларын үйретті. Ол былай деп куәлік берді: «Көктегі Құдіреттің күшін байқаған адам, Құдайдың қасиетті кітаптағы жазуын да көре алады. Сондай-ақ, оны жиі оқитын адам оны жақсы көреді және оны білетін адам [Раббының] қолын қайда көрсе де таниды». Шіркеу «sola scriptura» тақырыбында былай деді: «Соңғы күнгі Киелілер ашық канонға сенеді, яғни Киелі кітаптан басқа да жазбалар бар (мысалы, Мормон кітабы) және Құдай тірі пайғамбарлар арқылы Өзінің сөзін ашуын жалғастыруда. Көптеген адамдар христиан болу – тек Киелі кітаптың қағидаларына мойынсұну дегенді білдіреді деп санайды. Бірақ Киелі кітапты Құдайдың соңғы сөзі деп мәлімдеу – Киелі кітаптың өзі талап еткеннен де артық нәрсені талап ету. Киелі кітаптың еш жерінде Құдайдан келген барлық аян-аяңдар бір томға жиналып, мәңгілікке жабылатыны және одан әрі жазба аян-аяңдар келмейтіні айтылмаған».