Кіріспе

Босвананың хое диалектісі

Gǀui немесе Gǀwi (ағылшын тілінде /ɡ//w//iː/ GWEE деп айтылады, сондай-ақ ǀGwi, Dcui, Gcwi немесе Cgui деп те жазылады) – Босванада 2500 адам сөйлейтін хое диалектісі (2004 ж. Кук). Бұл Gǁana диалектілер тобының бір бөлігі және Naro диалектісімен тығыз байланысты. Онда ǂʼAmkoe тілінен алынған бірнеше сөз бар. Gǀui, ǂʼAmkoe және Taa тілдері Калахари алқабының тілдік одағының негізін құрайды және өте кең дауыстық тізімі сияқты көптеген ортақ ерекшеліктерге ие.

Фоналогия

Гуи тілінде 93 дауыссыз дыбыс (оның ішінде 56 түрлі щылқырық) немесе 52 дауыссыз дыбыс (оның ішінде 20 түрлі щылқырық) бар, бұл талдауға байланысты. Он дауысты дыбыс және екіден алтыға дейін әртүрлі тон бар, қайтадан талдауға байланысты.

Басқа дауыссыздар

+Гǀui дыбыстары Екі еріндік Альвеолярлық Таңдамалық Велярлық Увулярлық Көмекейлік қарапайым жарылыс. Мұрындық дауыстылар Жарылыс дауыссыз дауысты ұсқынды жарылысты , Увулярлық жарылыс қарапайым жарылысты Үйірме дауыс Жақын дауыс ~

Көптеген сөздер CV, CVV, CVCV, CVN түрінде болады, мұнда C – дауыс, V – дауысты, ал N – мұрындық дауыс /m, n/. CVCV сөздерінде // әріптері тек шектеулі жиынтықта ғана ортақ жағдайда (екінші буында) кездеседі. Олардың екеуі // сөздің басында кездеспейді, ал мұрындық дауыстыларға байланысты шектеулер болғандықтан, олар аллофондар деп қарастырылуы мүмкін. // – жанама шертуден немесе көмейлік дауыстыдан кейін айтылады. тек еліктеуде ғана қолданылады. «Оймалау» деген мағынадағы t'aa деген жалғыз сөзде кездеседі, бірақ ол көпке таныс емес. Хойсан тілдерінің арасында Гуана Гуиге тән таңдамалық дыбыстар тарихи түрде көмейлік емес дауыстылардың алдындағы альвеолярлық дыбыстардан пайда болған. Гуанада бұл өзгеріс толыққанды орын алмаған. және және сонымен қатар және-нің жарылыстық түрі ретінде талданған. Алайда, олардың айтылуы және болып табылады.

Әуелі дауыстылар

Гидің бес модальдық дауыстысы бар, , үш мұрындық дауыстысы бар, , және екі фарингеалдық дауыстысы бар. Дифтонгтар бар және , бірақ олар Гидің аллофондары болып табылады. Гидің тынысты дауыстылары да бар, бірақ олар тондық жүйенің бөлігі ретінде сипатталады. Мономоралық (CV немесе V) түбірлерде тек бес модальдық дауысты ғана кездеседі, олардың барлығы – грамматикалық морфемалар, тек «зат, орын, жағдай» деген мағынадағы χò атауынан басқа. Бұлар мұрындық консонанттардан кейін үш мұрындық дауыстыға дейін қысқартылады, оның ішінде глоттализацияланған мұрындық щықылдар да бар. Модальдық дауыстылар мен фарингеалдық дауыстылар, , биморалық түбірлердің бірінші дауыстысы (V1) ретінде кездеседі, CVCV, CVV және CVN түрінде, бірақ модальдық дауыстылар мұрындық кодан алдында, CVN түрінде қысқартылады. Бұл Ганадағы жағдайға сәйкес келеді. Фарингеалдық және бір-бірімен толықтырады: CVV сөздерінде және CVCV және CVN сөздерінде; кейбір сөйлеушілер CVV түбірлерінде де қолданады, сондықтан олардың фарингеалдық дауыстылары қысқартылып болады.

Модальдық және мұрындық дауыстылар (бірақ фарингеалдық емес) биморалық түбірлердің екінші дауыстысы (V2) ретінде кездеседі, CVCV немесе CVV түрінде, бірақ тек модальдық дауыстылар медиалдық консонанттардан кейін, ал тек мұрындық дауыстылар медиалдық консонанттардан кейін келеді. Ауыздық немесе мұрындық дауыстылар немесе тіксіз (CVV түбірлері) болуы мүмкін. Яғни, медиалдық созулар созулардың аллофондары ретінде қарастырылуы мүмкін. Бастапқы консонант (C1) кез келген болуы мүмкін, бірақ медиалдық консонант (C2) N болуы мүмкін. V1 әрқашан CVCV сөздерінде болады, мысалы, C1 кликсіз лабиалды болса. (Бұл дыбыстар тарихи түрде альвеолярлардан пайда болғандықтан, содан кейін , олар әлі күнге дейін Народа кездеседі.) Увулярланған (артқы) консонанттар дауысты төмендетеді.

Түсі

Гǀуи екі абстрактілі фонемиялық тонға, сондай-ақ демді дауысқа талдануы мүмкін, ол дауыстылар емес, осы жерде қарастырылады. Моносиллабикалық морфемалар жоғары және төмен екі тонның бірін алып жүреді. Биморалық түбірлер алты тонның біреуін алып жүреді: жоғары деңгей, жоғары орта (немесе "жоғары төмендейтін"), орта төмен (немесе "орта"), төмен орта көтерілгіш/төмендейтін, жоғары төмендейтін (немесе "төмендейтін") және төмен төмендейтін (немесе "төмен"). Төмен төмендейтін және төменгі орта тондылары демді дауыспен, ал қалған төртеуі анық дауыспен айтылады. Жоғары және төмен төмендейтін тондылар табиғи класс құрайды, мысалы, *si* жұрнағында жоғары тонды тудырады, ал қалған төрт түбір тондылары *si*-де төмен тонды тудырады. Яғни, CV және V түбірлерінде екі тон бар; екі демді дауысты тонды биморалық түбірлерде екі тон бар, олардың бірі төмендейді; және басқа дауысты тонды биморалық түбірлерде төрт тон бар, олардың бірі төмендейді. Осылайша, CVCV, CVV және CVN түбірлерінде төрт фонемиялық тон бар, әрбір молада екі мүмкін тон болғанда күтілетін сан, морайлық N тонды алып жүргенімен, олардың контурлары жоғары/төмен + жоғары/төмен қарапайым қосылу емес.