Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі Гавайидің тұқым қуалайтын ақсүйектері, аали немесе аали деп аталатын өсімдік.
Hereditary nobles of ancient Hawai'i
the plant known as ʻaʻaliʻi or aalii
Алии – Гавай аралдарының дәстүрлі ақсүйектері. Олар нохо алии деп аталатын тұқым қуалайтын билеушілер руынан шыққан. Алии сөзіне ұқсас сөздер басқа полинезия тілдерінде де ұқсас мағынаны білдіреді; маори тілінде ол "арики" деп, ал таити тілінде "ари'и" деп айтылады.
The aliʻi were the traditional nobility of the Hawaiian islands. They were part of a hereditary line of rulers, the noho aliʻi. Cognates of the word aliʻi have a similar meaning in other Polynesian languages; in Māori it is pronounced "ariki" and in Tahitian ari'i.
Өмірбаян
Байырғы Гавай қоғамында алии – мұрагерлік ақсүйектер (әлеуметтік топ немесе каста). Алии аралдардағы әртүрлі деңгейлердегі жоғары және төмен басшыларынан құралды. Нохо алиʻи – билік жүргізген басшылар болды. Алиилер құдайлардың ұрпақтары деп есептелді. Алиилердің ерлер мен әйелдерден тұратын он бір класы болды. Олардың ішінде кахуна (қасиетті жұртшылар мен діни қызметкерлер, сарапшылар, шеберлер және каноэ жасаушылар) кірді, бұл ақсүйектер атқаратын төрт кәсіптің бірі еді. Әр аралдың өз жеке жүйесін басқаратын өз алиʻи нуи-і болды. Алии 1893 жылға дейін Гавай аралдарын басқаруда маңызды рөл атқарды, сол кезде АҚШ үкіметінің қолдауымен патшайым Лилиуокалани төңкерілді. Алиʻи нуи – билік жүргізген басшылар (гавай тілінде нуи – ұлы, керемет немесе жоғары деген мағынаны білдіреді). Нуи атағы туған құқығымен берілуі мүмкін еді.
In ancient Hawaiian society, the aliʻi were hereditary nobles (a social class or caste). The aliʻi consisted of the higher and lesser chiefs of the various levels on the islands. The noho aliʻi were the ruling chiefs. The aliʻi were believed to be descended from the deities. There were eleven classes of aliʻi, of both men and women. These included the kahuna (priestesses and priests, experts, craftsmen, and canoe makers) as part of four professions practiced by the nobility. Each island had its own aliʻi nui, who governed their individual systems. Aliʻi continued to play a role in the governance of the Hawaiian islands until 1893, when Queen Liliʻuokalani was overthrown by a coup d'état backed by the United States government. Aliʻi nui were ruling chiefs (in Hawaiian, nui means grand, great, or supreme.). The nui title could be passed on by right of birth.
Нохо алиидің әлеуметтік атаулары (басшы сызық)
Тарихшылар Дэвид Мало, Сэмюэл М. Камакау және Абрахам Форнандер әр түрлі алиʻи әулеттері мен олардың Гавай тарихындағы маңыздылығы туралы кеңінен жазды. Алиʻи саптары мен әулеттерінің ерекшеліктері олардың еңбектерінен білінеді. Алиʻи нуи – аралдың жоғарғы басшылары болды, олардан жоғары ешкім болған жоқ (Корольдік кезеңде бұл атақ «губернатор» деген мағынаны білдіретін болды). Гавайидің төрт ірі аралында (Гавайи, Мауи, Кауаи және Оаху) әдетте әрқайсысын өз алиʻи нуиі басқарды. Молокайда да арал билеушілерінің әулеті болды, бірақ кейіннен он жетінші және он сегізінші ғасырларда жақын орналасқан Мауи мен Оахудың күшті ықпалына түсті. Мōʻī – Мауи аралының ең жоғарғы басшысы үшін арнайы атақ болды. Кейіннен бұл атақ Гавай аралдарының барлық билеушілеріне және Гавай монархтарына қолданылды. Алиʻи нуи капу – қасиетті билеушілер, ерекше тыйым-шектеулермен байланысты болды. Алиʻи Ниʻаупиʻо – ұрпақ және билік жағынан ең жоғары саналатын басшылар тобы. Ниʻаупиʻо басшылары Пиʻо немесе Наха одақтарынан шығуы мүмкін. Алиʻи Пиʻо – толыққанды бауырлас одақтардың нәтижесінде туған басшылар тобы. Пйо әулетінен танымал басшылар – Камеʻеиамоку мен Каманава. Алиʻи Наха – жартылай бауырлас одақтардың немесе іні немере қызының немесе әкесі мен қызының одағынан туған басшылар тобы. Бұл анықтама Мало, Камакау және Форнандер арасында даулы. Осы дәрежедегі басшылар дәстүрлі түрде каpu нохо (отыруға тыйым салу) ие болды. Наха әулетінен танымал басшылардың бірі – Кеōпūолани. Алиʻи Вохи – жақын туыстардың (бауырластар емес) некесінен туған басшылар тобы; белгілі Вохи басшыларының бірі – Камехамеха I. Бұл басшылар каpu вохи ие болды, олар каpu моэ (иіліп сәлемдеуге тыйым салу) -дан босатылды. Папа – Ниʻаупиʻо, Пиʻо немесе Наха әулетінен туған анасынан және төмен дәрежелі әкесінен туған басшылар. Лōкеа – жоғары дәрежелі әкесінен және кіші әйелдері арқылы туысқан анасынан туған басшылар. Лāʻау алиʻи – жоғары басшылардың балаларынан екінші одақтар арқылы туған басшылар. Каукауалиʻи – алиʻи нуиге қызмет еткен кіші басшылар. Бұл салыстырмалы термин, ол алиʻи ақсүйектердің белгілі бір деңгейін білдірмейді. Бұл сөз тіркесі қолданылуына қарай өзгергіш. Жалпы алғанда, бұл төмен дәрежелі ата-анасынан туған туысқа қатысты мағына береді. Каукауалиʻи ұлының өзінің балалары, егер төмен дәрежелі алиʻи анасынан туса, төмен дәрежеге түседі. Соңында әулет төмендеп, макаʻāинанаға (қарапайым халық) жетеді. Каукауалиʻи жоғары дәрежелі алиʻимен некелесу арқылы дәреже алады. Алиʻи ноаноа – жоғары басшы мен қарапайым адамнан туған басшылар. Кеакеаланикане ұлы Моана Канеден тараған Каукауали әулеті Камехамеха патшалығының билеушілеріне екінші кезектегі алиʻи болды және әр түрлі хана лавелаве (қызметтік міндеттер) үшін жауапты болды. Бұл әулеттің мүшелері Камехамехаларға үйленді, соның ішінде Чарльз Канаʻина және Кекуанаōʻа. Кейбіреулері Kāhili, қауырсыннан жасалған патшалық туларды алып жүрді және жоғары дәрежелі алиʻидің көмекшілері болды. Патшалық кезеңінде осы басшылардың кейбіреулері Гавай заң шығарушы органы мен патшаның құпия кеңесі арасындағы негізгі саяси органдардағы лауазымдарға көтерілді. Камехамеха III-ден кейінгі барлық Гавай монархтары жоғары дәрежелі әйелдерге үйленген Каукауали әкелерінің балалары болды.
Historians David Malo, Samuel M. Kamakau and Abraham Fornander wrote extensively about the different aliʻi lines and their importance to Hawaiian history. The distinctions between the aliʻi ranks and lines comes from their writings. Aliʻi nui were supreme high chiefs of an island and no others were above them (during the Kingdom period this title would come to mean "Governor"). The four largest Hawaiian islands (Hawaiʻi proper, Maui, Kauaʻi, and Oʻahu) were usually ruled each by their own aliʻi nui. Molokaʻi also had a line of island rulers, but was later subjected to the superior power of nearby Maui and Oʻahu during the seventeenth and eighteenth centuries. Mōʻī was a special title for the highest chief of the island of Maui. Later, the title was used for all rulers of the Hawaiian Islands and the Hawaiian monarchs. Aliʻi nui kapu were sacred rulers with special taboos. Aliʻi Nīʻaupiʻo were a rank of chiefs who were considered the very highest in descent and power. Nīʻaupiʻo chiefs can be from Piʻo or Naha unions. Aliʻi Piʻo were a rank of chiefs who were products of full blood sibling unions. Famous Piʻo chiefs were the royal twins, Kameʻeiamoku and Kamanawa. Aliʻi Naha were a rank of chiefs who were products of either half blood sibling unions or the unions of uncle and niece or father and daughter. The exact definition is disputed amongst Malo, Kamakau and Fornander. Chiefs of this rank traditionally possessed the kapu noho (sitting kapu). Famous Naha chiefs include Keōpūolani. Aliʻi Wohi were a rank of chiefs who were products of marriage of close relatives other than siblings; one famous Wohi chief was Kamehameha I. These chiefs possessed the kapu wohi, exempting them from kapu moe (prostration taboo). Papa were chiefs born to mother of the nīʻaupiʻo, piʻo, or naha rank with a lower ranking male chief. Lōkea were chiefs born to high ranked father with a mother who was a relative through younger siblings. Lāʻau aliʻi were chiefs born to parents who are children of high chiefs through secondary unions. Kaukaualiʻi were lesser chiefs who served the aliʻi nui. It is a relative term and not a fixed level of aliʻi nobility. The expression is elastic in terms of how it is used. In general, it means a relative who is born from a lesser ranking parent. A kaukaualiʻi son's own children, if born of a lesser ranking aliʻi mother, would descend to a lower rank. Eventually the line descends, leading to makaʻāinana (commoner). Kaukaualiʻi gain rank through marriage with higher ranking aliʻi. Aliʻi noanoa were chiefs born to a high chief and a commoner. One kaukaualiʻi line descended from Moana Kāne, son of Keākealanikāne, became secondary aliʻi to the Kamehameha rulers of the kingdom and were responsible for various hana lawelawe (service tasks). Members of this line married into the Kamehamehas, including Charles Kanaʻina and Kekūanaōʻa. Some bore Kāhili, royal standards made of feathers, and were attendants of the higher ranking aliʻi. During the monarchy some of these chiefs were elevated to positions within the primary political bodies of the Hawaiian legislature and the king's Privy Council. All Hawaiian monarchs after Kamehameha III were the children of Kaukaualiʻi fathers who married higher ranking wives.