Кіріспе

Перу департаменттері
Пуно департаменті

Пуно (ˈpuno) – Перудің оңтүстік-шығысындағы департамент және аймақ. Бұл Перудегі бесінші ірі департамент, Куско, Мадре-де-Диос, Укаяли және Лорето департаменттерінен кейін. Ол шығысында Боливиямен, солтүстігінде Мадре-де-Диоспен, батысында Куско және Арекипамен, оңтүстік-батысында Мокегуамен, ал оңтүстігінде Такнамен шектеседі. Оның астанасы – Титикака көлінде орналасқан Пуно қаласы, географиялық аймақта Альтиплано немесе жоғары таулы аймақ деп белгілі. Пуно – бүгінгі Перу және Боливияда қоныстанған аймара халқының ең жоғары мәдени жетістігі болған Тиауанаколардың (800 – 1200 жж.) жері болды. Инкалар бұл жерлерді он бесінші ғасырда бағындырды, ал испандықтар мұнда дамыған кен өнеркәсібіне қызығып, бүкіл аймақта маңызды отарлық мұра қалдырды.

География

Пуно департаменті Коллао платосында орналасқан. Әлемдегі ең биік кеме жүретін көл – Титикака көлінің батыс бөлігі осы департаментте орналасқан. Аймақтың 70% Анд тауларымен жабылған, ал қалған бөлігін Амазонка тропикалық ормандары құрайды. Көлде көптеген аралдар бар, олардың тұрғындары ата-бабаларының салт-дәстүрлерін сақтап, солар бойынша өмір сүруде. Оро халқы соның бір мысалы; бұл халық тотора қамысынан жасалған "қалқымалы аралдарда" тұрады және тотора қамысынан жасалған дәстүрлі қайықтарымен жүзеді. Такиле, Суаси және Амантани аралдары тұрғындарының мейірімділігімен, ата-бабаларынан жеткен тоқу өнерімен, Колумбтан бұрынғы құрылыстарымен және көркем жарасымды ауылдық жерлерімен танымал. Титикака ұлттық қорығы (36 180 гектар) тотора қамысының кең алқаптарын және өсімдіктер мен жануарлардың алуан түрлерін қорғайды. Климаты суық және құрғақ, жылдың төрт айында жаңбыр жауады. Ал тропикалық ормандардың климаты жылы. Су ресурстары Титикака көлінен, 50 лагунадан және 300-ден астам өзеннен алынады. Сондай-ақ, жер асты суларында да маңызды әлеует бар.

Тарих

Ежелгі заманда Коллао платосында аймара тайпалары (Колла немесе Қолла, Запана, Каллахуайос және Лупака) мекендеген. Кейін кечуалар келді. Инканың жылнамашысы Гарсиласо де ла Веганың айтуынша, бұл ежелгі дәуірлер Титикака көлінің суынан шығып, Инка империясын құрған Манко Капак пен Мама Окло туралы аңызбен сәйкес келеді. Путина деп те аталатын аймара мәдениеті – аймақтағы испандықтарға дейінгі ең маңызды және ықпалды мәдениет болды. Вице-патшалық кезінде Пуно Боливияның Потоси қаласына баратын саяхатшылар үшін міндетті бағыт болды. 1668 жылы вице-король Конде де Лемос Сан-Хуан Баутиста-де-Пуноны Паукарколла провинциясының астанасы етіп белгіледі. Кейіннен ол Испанияның биліктегі патшасы Карл II-нің құрметіне Сан-Карлос-де-Пуно деп аталды. Қала Пуно интенданциясының астанасы болды. 1870 жылы Арекипа-Пуно темір жолы салынды және Титикака көлінде кеме жүрісі басталды. 2007 жылы аймаққа метеорит түсіп, жергілікті халық арасында кең ауру таралуына себеп болды. Аурудың нақты себебі белгісіз, бірақ соққының салдарынан босаған мышьяк немесе басқа да улы химиялық заттардың әсері болуы мүмкін деп болжанады.

Тіл және ұлт

Пуно аймағында жергілікті халық көпшілікті құрайды. 2011 жылғы мәліметтерге сәйкес, Пуно тұрғындарының 41,4%-ы кечуа, 30,39%-ы аймара, 0,05%-ы ашанинка, 0,03%-ы басқа жергілікті тілде сөйлейді. Испан тілінде сөйлейтіндер халықтың 28,1%-ын құрайды. 2007 жылғы Перу халық санағы бойынша, тұрғындардың көпшілігі алғаш рет кечуа (38,01%) тілін үйренген, одан кейін испан (34,81%) және аймара (26,93%) тілдерін үйренген. Пунода қолданылатын кечуа диалектісі – Куско-Коллао кечуасы. Төмендегі кестеде провинциялар бойынша Пуно аймағында алғашқы үйренген тілге қатысты мәліметтер көрсетілген:

Провинция | Кечуа | Аймара | Ашанинка | Басқа ана тілі | Испан тілі | Шетел тілі | Есітімейтін немесе сөйлей алмайтын | Барлығы
------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | --------
Асангаро | 104 456 | 364 | 12 | 136 | 23 759 | 617 | 2128 | 905
Карабая | 57 703 | 426 | 6 | 23 | 10 385 | 143 | 96 | 68 596
Чукито | 67 386 | 305 | 170 | 3 | 31 964 | 812 | 71 | 19 280
Эль-Коллао | 50 359 | 347 | 116 | 17 | 17 505 | 178 | 77 | 567
Уанкане | 20 400 | 249 | 32 | 1 | 10 392 | - | - | 66 182
Лампа | 34 085 | 168 | 7 | 13 | 11 357 | 166 | 84 | 5 714
Мельгар | 49 655 | 163 | 4 | 20 | 479 | - | - | 0 392
Мохо | 14 622 | 592 | 4 | 13 | 3 624 | - | - | 6 447
Пуно | 60 261 | 716 | - | - | 98 875 | 625 | 166 | 217 799
Путина | 28 537 | 439 | 15 | 24 | 14 328 | 139 | 47 | 383
Сан-Роман | 67 746 | 399 | 48 | 6 | 139 850 | 401 | 76 | 227 319
Сандия | 31 399 | 117 | 14 | 4 | 20 702 | 45 | 75 | 8 297
Юнгуйо | 25 230 | 691 | 57 | 18 | 14 177 | 103 | 24 | 5 237
Барлығы | 455 816 | 322 976 | 64 | 139 | 241 739 | 743 | 1 153 | 1 199 118
% | 38,01 | 26,93 | 0,05 | 0,03 | 34,81 | 0,06 | 0,10 | 100,00

Туризм

Қазіргі уақытта Пуно аймағында туризм дамып келеді, онда бірнеше тур операторлар мен бюджеттік хостелдерден жоғары санаттағы қонақүйлерге дейін әртүрлі қонақ үйлер бар.