Кіріспе

Aliʻiōlani Hale – Гавайи штатының Гонолулу қаласының орталығында орналасқан ғимарат, қазіргі кезде Гавайи Жоғарғы Сотының орны. Бұл Гавайи Корольдігі мен Гавайи Республикасының бұрынғы үкімет орталығы болған. Ғимараттың ауласында Ұлы Камехамеханың алтын жапырақпен қапталған әйгілі мүсіні орналасқан.

Құрылымы мен тарихы

Алиʻиолани хале австралиялық Томас Роу итальяндық Ренессанс стилінде патша Камехамеха V-нің сарайы ретінде жобалаған. Гавай тілінде Алиʻиолани хале "Көктей патшалардың үйі" деген мағынаны білдіреді. "Алиʻиолани" есімі де Камехамеха V-нің берілген есімдерінің бірі болған.

Ғимарат сарай ретінде жобаланғанымен, Камехамеха V Гавай үкіметіне үкіметтік ғимараттың қатты қажет екенін түсінді. Сол кезде Гонолулудағы үкімет пайдаланған бірнеше ғимарат өте кішкентай және ыңғайсыз болды, бұл өсіп келе жатқан Гавай үкіметі үшін жеткіліксіз еді. Сондықтан Камехамеха V Алиʻиолани хале құрылысын тапсырғанда, оны сарайдың орнына үкімет кеңсесі ретінде тапсырды. Камехамеха V 1872 жылдың 19 ақпанында ғимараттың іргетасын салды. Ол ғимарат аяқталмай тұрып қайтыс болды, ал 1874 жылы оның ізбасары, король Дэвид Калакауа оны пайдалануға берді. Сол кезде Гавайи ақпарат құралдары ғимараттың әсем дизайнын сынап, оны бастапқыда жобаланған сарайға айналдыруды ұсынды. 1893 жылға дейін ғимаратта Гавай үкіметінің көптеген атқарушы органдары, сондай-ақ Гавай заң шығарушы органы мен соттары орналасқан.

Гавай монархиясының құлдырауы

1893 жылы Лоррин А. Турстон басшылығымен Қауіпсіздік комитеті Алиʻиōlani Hale ғимаратынан Лилиʻуокалани патшаны ресми жариялау арқылы тақтан түсірді. 1893 жылы Гавайи уақытша үкіметі құрылғаннан кейін, ал 1894 жылы Гавайи Республикасы жарияланғаннан соң, Алиʻиōlani Hale ғимаратындағы бірқатар кеңселер, оның ішінде Гавайи заң шығару органы, ʻIolani сарайына көшірілді. Осының нәтижесінде Алиʻиōlani Hale басты назарда сот ғимаратына айналды.

Әлиолани Хейл 1900 жылдан бері

Гавайи үкіметінің кеңеюі, әсіресе Гавайи 1900 жылы АҚШ-тың тәуелді аумағы болғаннан кейін, ғимарат үшін мәселе болып қала берді. 1911 жылы ғимарат кеңінен қайта жаңартылып, осы кеңістік мәселелерін шешуге көмектесті. Ғимараттың ішкі бөлігінің барлығы бұзылып, қайта салынды, нәтижесінде ғимараттың ішкі жағына толығымен жаңа жоспар енгізілді. Ғимарат бастапқыда сарай ретінде салынғандықтан, оның жоспары кейіннен сот ғимараты ретінде пайдалануға ыңғайсыз болды. Ғимараттың жаңа орналасуы осы мәселені шешті. Аумақтық үкіметтің көлемі артуын жалғастырды. 1940 жылдары ғимаратқа қосымша қанат салынды, бұл кеңістік тапшылығын азайтуға көмектесті. Жаңа қанатты жобалаған сәулетшілер оны 1870 жылдарға дейін салынған бастапқы ғимаратпен үйлестіруге тырысты. Келесі ондаған жылдар бойы мемлекеттік сот функцияларының көп бөлігі Алиʻиолани Хейлден Гонолулу маңындағы басқа ғимараттарға (мемлекеттік округтік, отбасылық және апелляциялық соттар) көшірілді. Бүгінде ғимаратта Гавайи штатының Жоғарғы соты орналасқан және Гавайи штатының сот жүйесінің әкімшілік орталығы болып табылады. Онда сонымен қатар Гавайи сот жүйесі туралы мультимедиалық көрсетілімдер, қайта жаңартылған тарихи сот залы және Гавайи сот тарихына арналған басқа да көрмелер бар Сот тарихы орталығы да орналасқан. Ғимаратта Гавайидегі ең ірі заң кітапханасы бар. 2005 жылдың желтоқсанында Қамехамеха V іргетасын қалаған кезде жерленген капсула, Денвер университетінің профессоры Ларри Коннорс, Бірлескен тұтқындар/жоғалып кеткендерді есептеу басқармасының басшылығымен жерді тесіп өтетін радарды пайдаланып табылған. Капсуланың ішінде патшалық отбасылардың суреттері, Гавайи Корольдігінің конституциясы, Гавайи почта маркалары, Гавайи және шетел монеталары, газеттер, күнтізбе және кітаптар болды. Капсула болашақтағы жөндеу жұмыстары кезінде оны қорғау үшін қалдырылды, және ғимараттың құрылымын зақымдау қаупі болғандықтан алынбады. 2006 жылы мыс ұрлаушылар ғимараттан бірнеше мыс суағарларын ұрлады. 2010 жылғы CBS телеарнасының "Hawaii Five-0" телесериалында Алиʻиолани Хейл Иолани сарайы ретінде көрсетілді; "Five-0" жедел тобының штаб-пәтері, және телесериалдың көп бөлігінде ғимараттың сыртқы түрі жиі пайдаланылды. Алиʻиолани Хейл Гонолулу қаласының орталық ауданындағы тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енген көптеген ғимараттардың бірі. Жаяу арақатында Біздің Бейбітшілік әйелдерінің соборы, Гавайи штатының Капитолиясы, Гавайи мемлекеттік кітапханасы, Гонолулу Хейл, ʻIolani сарайы, Kawaiahaʻo шіркеуі, Аумақтық ғимарат және Вашингтон резиденциясы орналасқан.

Патша Камехамеха V Сот тарихы орталығы

Алиолани Хейлде орналасқан Король Камехамеха V сот тарихы орталығы Гавайидің құқықтық тарихы мен маңызды сот істерін зерттейді. Кіру тегін, және жұртшылық экспонаттарды дүйсенбіден жұмаға дейін сағат 8:00-ден 16:00-ға дейін көруге болады. Топтық экскурсиялар алдын ала брондау арқылы ұйымдастырылады.