Кіріспе

Стоунхендждегі бор шұңқырлар шеңбері

Обри шұңқырлары – Стоунхендждегі 56 бор шұңқырдың шеңбері, олар XVII ғасырдағы антиквар Джон Обридің есімімен аталады. Олар б.з.б. төртінші мыңжылдықтың соңы мен үшінші мыңжылдықтың басындағы Стоунхендждің ең алғашқы кезеңдеріне жатады. Он жылдар бойы пікірлер мен талдаулар жүргізілгеніне қарамастан, олардың мақсаты әлі белгісіз, бірақ астрономиялық рөл жиі ұсынылады. 1666 жылы ескерткішке келген кезде Обри жерде бес дөңгелек ойықтарды байқап, оларды жазбаларына түсірді. Кейінірек, ескерткішті зерттеу үшін келген антикварлар бұл ерекшеліктерге назар аудармады немесе оларды көрмеді. 1920 жылдарға дейін полковник Уильям Хоулидің жұмысы кезінде Хоулидің көмекшісі Роберт Ньюолл Обри мен оның алғашқы зерттеуінің құрметіне аталатын шұңқырлардың шеңберін анықтады. Обри көрген ойықтар, қазір оның атымен аталғандардан өзгеше болуы мүмкін. Майк Питтс 1981 жылы Nature журналында жариялаған мақаласында, бұл ойықтар Обри ескерткішке келгенге дейін мыңдаған жылдар бұрын толтырылғанын көрсетті. Ойықтардың жоғарғы қабаттарындағы кейінгі кремациялық жерлеулер мен сарсен тас сынықтарының болуы оны растайды. Ескерткішке келген басқа антикварлардың ешқайсысы мұндай ойықтарды байқамады, бұл олардың тұрақты емес екенін көрсетеді. Питтс олардың жақында алынып тасталған нысандардың қалдырған ойықтары болуы мүмкін деп санайды. Ол Стоунхенджде осы ойықтарды алып жатқан және қазір жоғалып кеткен мегалиттер болған болуы мүмкін екенін ұсынды.

Бұрыштар

Хоули 1920 жылы 25, ал 1924 жылы тағы жеті шұңқыр қазып алды. 1950 жылы Стюарт Пиггот пен Ричард Аткинсон тағы екі Обри шұңқырын қазып, қазылғандардың жалпы санын 35-ке жеткізді, оның ішінде Ричард Колт Хоар он тоғызыншы ғасырдың басында құлаған Slaughter Stone (оның қызғылт түсіне байланысты аталған) астында қазған кезде кездескен болуы мүмкін. Шұңқырлардың орташа тереңдігі 0,76 м, диаметрі 1,06 м екені анықталды. 25 шұңқырда кейіннен кремацияланған сүйектер табылды, олардың жоғарғы қабаттарында ұзын сүйектерден жасалған штырғылармен бірге, былғары немесе матадан тігілген қаптарды бекітуге арналған болуы мүмкін. Олардың болуы Стоунхенджді Ұлыбританиядағы ең көне кремациялық зират етеді. Шұңқырлар қазылғаннан кейін көп ұзамай, жаңа қазылған борпылдақ тас үгінділерімен толтырылған, себебі шұңқырлардың тас қабырғаларында тозу белгілері байқалған жоқ. Олар бірнеше рет қазылып, қайта толтырылған болуы мүмкін. Шұңқырлар 271,6 метрлік шеңберде орналасқан, Стоунхендждің жер үйірмен қоршалған аймағының шетімен бөлінген, олардың орналасуындағы стандартты ауытқу 0,4 метрді құрайды. Олардың құрамындағы шеңбер ескерткіштің жағалауынан шамамен 5 метр ішкі жағында орналасқан. 21 шұңқыр қазылмаған, ал қалған 35-нен сенімді деректер табылған жоқ. Шұңқырлардан алынған жалғыз көміртегілік сынама кейінгі кремациялардың бірінен алынған көмірден алынған. Ол 2919–1519 жж.б.з.б. аралығын көрсетеді. Қазылған шұңқырлардың жоғарғы қабаттарында ғана сарсен тас сынықтары табылуы, шұңқырлардың қазуы Стоунхендждің мегалиттік кезеңдерінен бұрынғы кезеңде жүргізілгенін көрсетеді. Осы стратиграфиялық деректерге сүйенсек, шұңқырлар ескерткіштің бірінші кезеңінде – Стоунхендж 1 (шамамен 3100 ж.б.з.б.) кезінде қазылған, содан кейін бірнеше ғасырлар бойы Стоунхендж 2 кезеңінде жерлеу үшін қайта пайдаланылған. Стоунхендж 3-тің тік тұрған тастары орнатылған кезде (шамамен 2600 ж.б.з.б.), шұңқырлар қолданыстан шыққан. Шұңқырлардың орналасқан жерлері Стоунхендж аумағында жер бетіне салынған ақ дискілермен белгіленген. Археологтар оларды солтүстік-шығыс кіреберісінің шығыс жағындағы Slaughter Stone-нан бастап, сағат тілі бойынша 1-ден 56-ға дейін нөмірлеген. Хоули тапқан адамның кремациясын қайта жерлеп, оны 7-ші шұңқырға орналастырған. Бұл қалдықтар 2008 жылдың тамызында Стоунхендж өзенінің жағасындағы жоба аясында қайта қазылған. Осы жерде 1935 жылғы қайта жерлеуге қатысты тақтайша табылды. Жоба сол кезде PBS Nova телесериалының бір бөлімінде егжей-тегжейлі көрсетілген.

Тесік туралы теориялар

Көптеген түсіндірмелер тесіктердің мақсатына астрономиялық түсіндірме беруге бейім, бірақ бұл әлі дәлелденбеген. Бұрынғыда, Обри тесіктері алғаш қазылған кезде, Стоунхенджде тұрған жалғыз нысан – Хилстоун еді, ол хендждің ортасынан қарағанда жазғы күн тоғысының шығуын көрсететін. Бірақ Хилстоун қазір Стоунхендж 3-ке жатқызылады, демек ол тесіктермен бір замандас емес. Обри тесіктері бастапқыда ағаш немесе тас тіреулер орналастырылатын шұңқырлар ретінде жасалған болуы мүмкін деген болжам бар, бірақ бұл белгісіз. Вудхендж сияқты жерлердегі ұқсас ағаш шеңберлері осы түсіндірмеге әсер етті; Обри тесіктері шеңберінің Стоунхендждегі жер үйірмесі мен канатка қатысты орналасуы, ағаш тіреулер сақинасы бар басқа да ұқсас жерлерде көрініс тапқан. Тесіктер қазылғаннан кейін көп ұзамай толтырылған сияқты, содан кейін қайтадан қазылған болуы мүмкін, бұл олар ара-тұра ауыстырылатын ағаш тіреулерді ұстаған деген мүмкіндікті жоққа шығармайды. Тесіктермен бірге тіреу құбырларының іздері табылмаған, бірақ қазбаларға қазіргі заманғы археологиялық әдістер қолданылмады. Егер ағаштарды пайдаланудан шыққан кезде әдейі алып тастаса, тіпті осы іздерді табу да қиын болар еді. ХХ ғасырдағы Стоунхендждің алғашқы қазбаларынан толық құжаттаманың болмауы және Стоунхендж 2 кезінде кейінгі кремациялардың енгізілуінен туындаған бұзылыстар да тесіктердің қызметіне қатысты белгісіздікті күшейтті. English Heritage'тың "Stonehenge және оның ландшафты" зерттемесінде археолог Карен Уокер тесіктерге қатысты барлық ертедегі жұмыстардың сақталған жазбаларын жинап, зерттеді және "Дәлелдер нақты болмаса да, және бұл мәселе талқылауға ашық болса да, авторлар Обри тесіктерінде орнынан алынып тасталған немесе шіріуге қалдырылмаған, тіреулер болған деген пікірді қолдайды" деген қорытынды жасады. 2008 жылдың тамызында Майк Паркер Пирсон, Майк Питтс және Джулиан Ричардс Обри тесігі 7-ні қазып, археологтар 56 тесікте Уэльстің көк тастары болған деген болжам жасады, себебі олар тіреу тіректері үшін тым жасқақ. Шындығында, тесіктердің ені, тереңдігі және пішіні Стоунхендждің басқа жерлерінде орналасқан көк тастармен бірдей. Олар Обри тесіктері Стоунхендждің құрылысының бастапқы кезеңіне жатады деп сендіреді. Профессор Паркер Пирсон: "Б.з.д. 3000 жылға жуық уақыттан бастап тастарға қатысты дәлелдер тапқанымыз өте қуантарлық жайт. Бұл ешкім ойлағаннан 500 жылға ертерек".

Археоастрономия және Обри шұңқыры

Астрономиялық өлшемдердің шұңқырларға қатысты мәліметтері көбінесе оларды ешқандай құрылымдық ерекшеліктері жоқ қарапайым шұңқырлар ретінде қарастырудан туындайды. Бұл тәсіл шұңқырлардың бірнеше рет қазылып, толтырылып, қайта қазылғанын түсіндіруді қажет етті және олардың ішінде тік тұрған ағаш тіреулердің болу мүмкіндігін жоққа шығарды. Олардың астрономиялық бақылауларда уақытша белгілерді ұстау үшін пайдаланылған болуы мүмкін деген теория 1960 жылдары қолдау тапты. Обри шұңқырларының орналасуын талдауға алғашқы тырысқандардың бірі 1960 жылдары Бостон университетінің астрономия профессоры Джеральд Хокинс болды, ол IBM 7090 компьютерін пайдаланды. Хокинс өзінің «Стоунхенджтің коды» атты кітабында Стоунхендж ескерткішінің әртүрлі элементтері әртүрлі астрономиялық құбылыстарды болжау үшін белгілі бір тәртіппен орналастырылғанын дәлелдеді. Ол шұңқырлардың мақсаты – шамамен жылына бір рет, 346,62 күндік циклмен болатын ай тұтылуын анықтау екенін сендірді. Ай тұтылулары әрқашан көрінбейді, себебі Ай аспанда қозғалатын кезде көкжиектің астында болуы мүмкін, бірақ 18-19 жылдан кейін (нақтырақ айтқанда 18,61 жыл) көрінетін тұтылудың күні мен орны көкжиектің бастапқы нүктесіне оралады. Ай орбитасының қозғалысы сонымен қатар 18,61 жылдық циклмен аспанда қозғалуына себеп болады, бұл үлкен және кіші тоқтау арасындағы саяхат деп аталады, сондықтан бұл кезең неолит халықтары үшін өлшенетін және пайдалы болған теория тартымды көрінді. Айдың қозғалысы ертедегі халықтар үшін, әсіресе егіншілер үшін маңызды болуы мүмкін, олар жылды егіс үшін ең қолайлы уақытты көрсететін кезеңдерге бөлуден пайда тапқан болар. 18,61 – толық сан емес, сондықтан оны дәлдіксіз жабдықтармен, тек дөңгелектегі қарапайым таңба тастар немесе ағаш тіреулерді пайдалана отырып, тұтылуды болжау үшін қолдануға болмайды. Хокинс үш 18,61 жылдық циклдың көбейтіндісі 55,83 екенін айтты, бұл толық санға жақын, сондықтан 56 шұңқырды пайдалану арқылы белгілеу оңай. Хокинс Обри шұңқырлары осы ұзақ уақыт аралығын қадағалау үшін пайдаланылғанын және ай тұтылуының дәл сол азимут бойынша, яғни табан тасымен сәйкес келіп, әр 56 жылда қайталануын болжауға болатынын мәлімдеді. Одан әрі, тоғызыншы, он сегізінші, жиырма сегізінші, отыз жетінші, қырық алтыншы және елу алтыншы шұңқырларға таңба тастарды орналастыру арқылы Хокинс басқа аралық ай тұтылуларын да болжауға болады деген тұжырым жасады. Жақындағы зерттеулер, әсіресе Ричард Аткинсонның зерттеулері Хокинстің көптеген жағдайда қателескенін көрсетті, себебі ол өзінің көптеген сәйкестендіру теорияларына енгізуге тырысқан ескерткіштегі әртүрлі элементтер әртүрлі уақытта қолданылған және жеке жұмыс істемейтін болуы мүмкін, ал табан тасын орнатудың кешігуі – соңғы шеге болды. Сонымен қатар, 56 жылдық кезең тұтылуды болжаудың сенімді әдісі емес және олар үш рет қайталамайтындығы қабылданды. Хокинстің теориясы сондай-ақ ай фазаларын қатаң сақтауды талап етті, бұл оның моделін пайдалану арқылы болжауды одан әрі қиындатты. 1966 жылы сэр Фред Хойл шұңқырлардың астрономиялық мақсатын қолдаған аргументтерді зерттеді және 28 күндік ай циклын айды бейнелейтін таңба тасты сағат тіліне қарсы бағытта екі шұңқырмен жылдыру арқылы, жалпы 56 шұңқырмен аяқтауға болатынын қорытындылады. Күнді бейнелейтін тағы бір таңба тасты сағат тіліне қарсы бағытта әр 13 күнде екі шұңқырмен жылдыру арқылы шеңберді айналып жыл сайын саяхаттауға болады. Сондай-ақ, айдың (немесе оның таңбасының) Күн таңбасының жолын кесіп өтетін нүктелерді бейнелеу үшін жылына 3 шұңқырмен айналып өту қажет болар еді. Хойл бұл тұтылуды болжаудың сенімді әдісін жасауға пайдаланылуы мүмкін екенін дәлелдеді, өйткені ай мен күн таңбалары бір-біріне қарама-қарсы болғанда және басқа екі тас сол қарама-қарсы нүктелерді алып жатқанда тұтылуға кепілдік беріледі. Бұл сондай-ақ, бұл жерде тік тұрған тастардың қажеттілігін жояды. Астрономиялық символика бойынша Джеральд Хокинстен Энтони Джонсонға дейінгі бірнеше сарапшылар Плутархтың египеттік мифте Сетті немесе грек мифінде Тифонды ай тұтылу кезінде Айды жабатын Жердің көлеңкесі ретінде анықтағанын айтты. Плутархтың айтуынша, пифагорлықтар Тифонды 56 жақты көпбұрышпен байланыстырды, сондықтан 56 санының ай тұтылуымен байланыстылығы, кем дегенде, эллиндік дәуірде анық болды. Хокинстің «Тас дәуірі калькуляторынан» гөрі аз күрделі және романтикалық болғанымен, мұндай техника тек теориялық тұрғыдан қарағанда мүмкін. Шұңқырлар үшін тағы да күрделі болжау тәсілдері де ұсынылды, бірақ бұл әдістердің барлығы, Хойлдікі сияқты, жоғары деңгейдегі астрономиялық білімді және абстрактілі ұғымдарды түсінуді қажет етеді, соның ішінде тастарды шеңберге қалай және қашан орналастыру керектігін білуді. Р. Колтон және Р. Л. Мартиннің айтуынша, әрбір айдың шығуын бақылауға негіделген қарапайым әдістер де бар, олар да жақсы жұмыс істеп, 56 шұңқырдың арасында көптеген таңбаларды жылдыруды қажет етпейді. Бұл Обри шұңқырларының санының және олардың дөңгелек орналасуының астрономиялық маңыздылығын азайтады және осы жердің астрономиялық мақсаты тек символдық болуы мүмкін екенін көрсетеді. Астрологтар Бруно мен Луиза Хубердің сөзіне сәйкес, Обри шұңқырлары – ай түйіндерінің орналасуын белгілеу және олардың қозғалысын есептеуге арналған астрономиялық абак.

Астрономиядан тыс түсіндірмелер

Майк Питтс Обри шұңқырларының бастапқыда ағаш тіректерін ұстағандығын айтты және осы кезеңдегі нысанды Вудхенджге, Авебери маңындағы қасиетті орынға және басқа неолиттік ағаш шеңберлерімен салыстырады. Мұндай көзқарас тесіктердің ерекше болжамдық құрал ретіндегі археоастрономиялық тұжырымына қарсы келеді. Шындығында, алғашқы Стоунхендж Британ аралдарындағы басқа неолиттік ағаш шеңберлерінен көп айырмашылығы болмауы мүмкін, олардың саны және бағыттары әртүрлі болғандықтан, оларды бүкіл арал бойынша күн тұтылуын болжау үшін пайдалануға болмайды. Мұндай ағаш шеңберлерінің мағынасы әлі анық емес, бірақ Стюарт Пиггот 1946 жылғы BBC радио лекциясында оларды туған жерлік американдық тотем бағаналарымен салыстырған. 1912 жылы Темза батпағында табылған, 2460–1980 жж. б.з. дейін датирленген 50 см биіктіктегі оюлы ағаш мүсіні, оюлы ағаш тіректерінің теориясын қолдау үшін оқшау қолданылды. Ричард Аткинсон ұсынған тағы бір мүмкін түсіндірме – тесіктер белгілі бір ритуалдық рәсімдерде, монументтің ішін айналып өту кезінде кезекпен қазылған. Басқалар 28 күндік адамның менструалдық циклының маңыздылығына назар салып, тесіктердің құнарлылықты білдіруі мүмкін деп санайды. Александр Том тесіктер шеңберінің оның мегалиттік таяқтарының 131-інің шеңберімен орналасқанын есептеді, бірақ бұл санның белгілі бір мағынасы жоқ. Тесіктерді жүргізілген соңғы CAD зерттеуі, 56 жақты көпбұрыштың қарапайым шаршы және шеңбер геометриясын қолдану арқылы жасалуы мүмкін екенін көрсетті. Обри Берл сондай-ақ, Обри шеңберінен тыс жердегі Топырақ тасының азимуты, Айдың ең үлкен және ең кішкентай тұру нүктелері арасындағы қозғалысының ортасын, 51,3 градусқа сәйкес белгілейтінін атап өтеді. Тесіктердің нақты мақсаты ешқашан толыққанды анықталмауы мүмкін, бірақ қалған 24 тесікті қазу кезінде заманауи археологиялық техникаларды қолдану олар туралы қосымша ақпарат беретін болады.