Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үлкен қылқан жапырақты ағаштардың түрі.
Species of large coniferous tree
Picea sitchensis, Sitka spruce – ірі, қылқан жапырақты, мәңгі жасыл ағаш, биіктігіге дейін өседі, ал кеуде биіктігіндегі діңінің диаметрі 5 м (16 футтан) асуы мүмкін. Бұл – шыршаның ең ірі түрі және әлемдегі бесінші ірі қылқан жапырақты ағаш (жаңқа секвойя, жағалау қызыл сүрегі, каури және батыс қызыл кедрінен кейін), сондай-ақ үшінші биік қылқан жапырақты ағаш (жағалау қызыл сүрегі мен жағалау Дуглас шыршасынан кейін). Sitka spruce – биіктігінен асып кететін сирек түрлердің бірі. Оның аты Алясканың оңтүстік-шығысындағы Ситка қаласынан шыққан, онда ол көптеп таралған. Оның ареалы Канада мен АҚШ-тың батыс жағалауын қамтиды және оңтүстікке қарай Калифорнияның солтүстігіне дейін созылады.
Picea sitchensis, the Sitka spruce, is a large, coniferous, evergreen tree growing to almost tall, with a trunk diameter at breast height that can exceed 5 m (16 ft). It is by far the largest species of spruce and the fifth largest conifer in the world (behind giant sequoia, coast redwood, kauri, and western red cedar), and the third tallest conifer species (after coast redwood and coast Douglas fir). The Sitka spruce is one of the few species documented to exceed in height. Its name is derived from the community of Sitka in southeast Alaska, where it is prevalent. Its range hugs the western coast of Canada and the US, continuing south into northernmost California.
Сипаттама
Қабығы жұқа және қабыршақты, ұсақ, дөңгелек тілімдерге бөлініп түседі. Ішкі қабығы қызғылт қоңыр түсті. Жас ағаштардың қалың жапырағы кең конус пішіндес, ескі ағаштарда цилиндр пішіндес болады; ескі ағаштардың төменгі жағында бұтақтары болмауы мүмкін. Жапырақтар қатайған, өткір, ине тәрізді, 15–25 миллиметр ұзындықта, көлденең қимасынан жалпақ, жабық күйінде кең, ашылғанда кеңейеді. Олардың ұзындығы шағын, иілгіш қабыршақтары бар; қабыршақтардың үстіндегі жапырақшалар кез келген шыршының ең ұзыны, кейде жабық конустарда көзге көрінеді. Олар жасыл немесе қызғылт түсті, тозаңданудан кейін 5–7 айда ақшыл қоңыр түске дейін жетіледі. Тұқымдары қара, ұзын, жіңішке, ұзын, ақшыл қоңыр қанатымен.
The bark is thin and scaly, flaking off in small, circular plates across. The inner bark is reddish brown. The crown is broad conic in young trees, becoming cylindric in older trees; old trees may not have branches lower than The shoots are very pale buff brown, almost white, and glabrous (hairless), but with prominent pulvini. The leaves are stiff, sharp, and needle like, 15–25 millimeters long, flattened in cross section, and broad when closed, opening to broad. They have thin, flexible scales long; the bracts just above the scales are the longest of any spruce, occasionally just exserted and visible on the closed cones. They are green or reddish, maturing pale brown 5–7 months after pollination. The seeds are black, long, with a slender, long pale brown wing.
Өлшемі
Бір ғасырдан астам уақыттан бері ағаш кесудің салдарынан шырша орманының тек қалдықтары ғана қалды. Ең үлкен ағаштар мұқият өлшеу жүргізілмей тұрып кесілген. Биіктігінен аспайтын ағаштарды Тынық мұхитының жағалауындағы ұлттық паркте және Британдық Колумбиядағы Ванкувер аралындағы Кармана Уолбран провинциялық паркінде (Кармана гиганты, биіктігімен ең биік ағаш Канадада), сондай-ақ Вашингтондағы Олимпиада ұлттық паркінде және Калифорниядағы (АҚШ) Прери-Крик Редвудс мемлекеттік паркінде көруге болады, соңғысындағы ең биік жеке ағаштың биіктігі 100,2 метр немесе 329 футқа жетеді; осы соңғы орнындағы тағы екеуінің биіктігі 96 метрден асады. Квиц шыршасы әлемдегі ең ірі шырша, оның бағанасының көлемі , биіктігі және диаметрі . Ол Олимпиада ұлттық паркіндегі Квиц өзенінің жанында, Тынық мұхитынан шақырымдай қашықтықта орналасқан. Орегон штатының Клотчи-Крик паркінен алынған тағы бір мысал бұрынғыда ең ірісі деп тіркелген, оның айналымы және биіктігі болған.
More than a century of logging has left only a remnant of the spruce forest. The largest trees were cut long before careful measurements could be made. Trees over tall may still be seen in Pacific Rim National Park and Carmanah Walbran Provincial Park on Vancouver Island, British Columbia (the Carmanah Giant, at tall, is the tallest tree in Canada), and in Olympic National Park, Washington and Prairie Creek Redwoods State Park, California (United States), the latter of which houses the tallest individual measuring at 100.2 meters or 329 feet tall; two at the last site are just over 96 m tall. The Queets Spruce is the largest in the world with a trunk volume of , a height of , and a dbh. It is located near the Queets River in Olympic National Park, about from the Pacific Ocean. Another specimen, from Klootchy Creek Park, Oregon, was previously recorded to be the largest with a circumference of and height of .
Жасы
Ситка шыршасы - ұзақ өмір сүретін ағаш, 700 жылдан астам ғұмыр сүргендері белгілі. Қолайлы жағдайларда тез өсетіндіктен, үлкен мөлшері ерекше жасқа толуын көрсетпейді. Квиттс шыршасының жасы 350-450 жылға бағаланған, бірақ ол әр жыл сайын бір текше метрден астам ағаш қосады.
Sitka spruce is a long lived tree, with individuals over 700 years old known. Because it grows rapidly under favorable conditions, large size may not indicate exceptional age. The Queets Spruce has been estimated to be only 350 to 450 years old, but adds more than a cubic meter of wood each year.
Тамыр жүйесі
Ситка шыршасы өте ылғалды және нашар кеуекті топырақта өсетіндігіне байланысты, оның тамыр жүйесі беткі, ұзын бүйір тамырларымен және аз тармақтанған болады. Бұл оны желге құлауға да осал етеді.
Because it grows in extremely wet and poorly drained soil, the Sitka spruce has a shallow root system with long lateral roots and few branchings. This also makes it susceptible to wind throw.
Таксономия
ДНҚ талдауы көрсеткендей, P. breweriana ғана Ситка шыршасынан қалған шыршаларға қарағанда базальды жағдайда орналасқан. Қалған 33 шырша түрі көбірек эволюцияға ұшыраған, бұл шыршаның Солтүстік Америкада пайда болғанын көрсетеді. Ол қоңыржай ылғалды орманмен тығыз байланысты және ареалының оңтүстік бөлігінде жағалауға жақын, бірнеше шақырым қашықтықта кездеседі. Орегонның солтүстігінде ареалы өзендердің су тасқыны жазықтарымен ішкі аймаққа қарай кеңейеді, бірақ Тынық мұхиты мен оның салаларынан одан әрі сирек кездеседі. Норвегия жағалауындағы Ситка шыршасын бақылау нәтижесінде бұл түрдің сол жердегі жергілікті Норвегия шыршасынан 25-100% жылдам өсетіні анықталды, тіпті Вестерленге дейін, ал Норвегияның оңтүстік-батыс жағалауына отырғызылған Ситка шыршалары Еуропадағы Ситка егістіктері арасында ең жылдам өседі. Тұрақты түрде адам қоныстанбаған субантарктикалық Кемпбелл аралының ортасында өскен 9 метрлік, 100 жылдық Ситка шыршасы Гиннес рекордтар кітабында "әлемдегі ең шалғайдағы ағаш" деп танылды.
DNA analysis has shown that only P. breweriana has a more basal position than Sitka spruce to the rest of the spruce. The other 33 species of spruce are more derived, which suggests that Picea originated in North America. It is closely associated with the temperate rainforests and is found within a few kilometers of the coast in the southern portion of its range. North of Oregon, its range extends inland along river floodplains, but seldom does its range extend more than around from the Pacific Ocean and its inlets. Observations of Sitka spruce along the Norwegian coast have shown the species to be growing 25–100% faster than the native Norway spruce there, even as far north as Vesterålen, and Sitka spruces planted along the southwest coast of Norway are growing fastest among the Sitka plantations in Europe. A 9 metre tall, 100 year old Sitka spruce growing in the middle of the permanently uninhabited sub antarctic Campbell Island has been recognised by the Guinness World Records as the "most remote tree in the world".
Жергілікті мәдениет
Хайда Гвайи аймағында өскен, алтын жапырақтары бар бірегей шырша, Киидкьяс немесе "Алтын шырша" деп белгілі, Хайда тайпасы үшін қасиетті саналады. 1997 жылы Грант Хэдвин бұл шыршаны заңсыз кесіп тастаған, алайда қазір оның бұрынғы орнына жақын жерлерде одан алынған сабаулардан өсірілген жас шыршаларды кездестіруге болады. Қазіргі Вашингтон штатында қолданылатын лушоцед тілінде ол c̓əlaqayac деп аталады.
A unique specimen with golden foliage that used to grow on Haida Gwaii, known as Kiidk'yaas or "The Golden Spruce", is sacred to the Haida First Nations people. It was illegally felled in 1997 by Grant Hadwin, although saplings grown from cuttings can now be found near its original site. In the Lushootseed language, spoken in what is now Washington state, it is known as c̓əlaqayac.
Химия
Астригин, изорапонтин және пицеид стилбен глюкозидтері ситка шыршасының қабығында табылады.
The stilbene glucosides astringin, isorhapontin, and piceid can be found in the bark of the Sitka spruce.
Қалқалар
Вашингтон штатындағы Олимпиада ұлттық орманында, мұхитқа жақын орналасқан Ситка шыршаларында кейде ісіктер пайда болады. "Олимпиада түбегі" атты нұсқауда былай делінген: "Ситка шыршасының төбесі немесе бүршігі зақымданса, өсу жасушалары қалыптыдан жылдам бөлініп, осы ісік немесе бұршақ пайда болады. Бұл ісіктер қорқынышты көрінсе де, ағаштың жалпы өсуіне ешқандай әсер етпейді".
In the Olympic National Forest in Washington, Sitka spruce trees near the ocean sometimes develop burls. According to a guidebook entitled Olympic Peninsula, "Damage to the tip or the bud of a Sitka spruce causes the growth cells to divide more rapidly than normal to form this swelling or burl. Even though the burls may look menacing, they do not affect the overall tree growth."