Кіріспе

3β гидроксистероид дегидрогеназаның жетіспеушілігіне байланысты туа біткен бүйрек үсті қабығының гиперплазиясы – бұл бүйрек үсті қабығының кортизол синтезіне қатысатын негізгі ферменттердің бірі, 3β гидроксистероид дегидрогеназасының (3β HSD) II типті (HSD3B2) геніндегі мутация нәтижесінде пайда болатын туа біткен бүйрек үсті қабығының гиперплазиясының (CAH) сирек кездесетін түрі. Соның салдарынан, адренальді кортикостероид синтезін күшейтетін адренокортикотроптық гормонға (ACTH) жауап ретінде қанда 17α гидроксипрегненолонның деңгейі жоғарылайды. 3β HSD CAH-тың клиникалық көріністері жеңіл түрлерінен ауыр түрлеріне дейін кең спектрлі. Сирек кездесетін ауыр түрі ферменттік белсенділіктің толық жоғалуынан туындайды және нәресте шағында минералокортикоидтардың жоғалуына байланысты тұз жоғалтумен көрінеді. 3β HSD II типті функциясының толық емес жоғалуынан туындайтын жеңіл түрлер бүйрек үсті қабығының жетіспеушілігіне алып келмейді, бірақ генетикалық әйел балаларда вирилизацияны және генетикалық ер балаларда жетілмеген жыныстық дамуды тудыруы мүмкін. Осылайша, бастапқы гипоадренализмнің бұл түрі – екі жыныста да екіұшты жыныстық мүшелерге себеп болатын CAH-тың жалғыз түрі.

Патофизиология

3β HSD II бүйрек үсті бездерінде Δ4 стероидтарды Δ5 стероидтарға айналдыратын үш параллель дегидрогеназа/изомераза реакциясын катализдейді: прегненолонды прогестеронға, 17α гидроксипрегненолонды 17α гидроксипрогестеронға және дегидроэпиандростеронды (DHEA) андростендионға. 3β HSD II сондай-ақ, ұрықта андростендиолдан тестостерон синтезінің балама жолын қамтамасыз етеді. 3β HSD жетіспеушілігі прегненолон, 17α гидроксипрегненолон және DHEA деңгейлерінің айтарлықтай жоғарылауына алып келеді. Дегенмен, күрделілік екінші 3β HSD изоформасының (HSD3B1) болуынан туындайды, ол басқа генмен кодталған, бауыр мен плацентада экспрессияланады және 3β HSD жетіспеушілігімен байланысты туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясы (CAH) әсеріне ұшырамайды. Бұл екінші ферменттің болуы екі клиникалық салдарға ие. Біріншіден, 3β HSD II артық 17α гидроксипрегненолонның жеткілікті мөлшерін 17α гидроксипрогестеронға айналдырып, 21 гидроксилаза жетіспеушілігінің кездегідей 17α гидроксипрогестерон деңгейін тудыруы мүмкін. Екінші, әсер еткен басқа стероидтарды өлшеу оларды ажыратуға көмектеседі. Екіншіден, 3β HSD I жеткілікті мөлшерде DHEA-ны тестостеронға айналдырып, генетикалық тұрғыдан әйел ұрықтың андрогенизациясына (virilization) алып келуі мүмкін.

Минералокортикоидтар

3β HSD CAH-ның минералокортикоидтық жағы 21-гидроксилаза жетіспеушілігімен ұқсас. Алдостерон және кортизол синтезінің бастапқы кезеңдеріне қатысатын басқа ферменттер сияқты, 3β HSD жетіспеушілігінің ауыр түрі нәресте кезінде өмірге қауіпті тұз жоғалтуға алып келуі мүмкін. Тұз жоғалтуы жедел түрде физиологиялық сарысумен (салинмен) және гидрокортизонның жоғары дозасымен, ал ұзақ мерзімді емдеуде флудрокортизонмен емделеді.

Жыныстық стероидтар

3β HSD CAH-ның ауыр салдары туа біткен бүйрекүсті без гиперплазиясының арасында ерекше: бұл екі жыныста да екіұштылық тудыра алатын CAH-ның жалғыз түрі. 21 гидроксилаза жеткіліксіздігі бар CAH сияқты, ауырлық дәрежесі вирулизацияның артық немесе жеткіліксіз болуын анықтайды. XX (генетикалық әйел) ұрықта DHEA деңгейінің жоғарылауы бауырда тестостеронға айналу арқылы орташа вирилизацияға әкелуі мүмкін. Генетикалық әйелдердің вирилизациясы толық емес, көбінесе жеңіл және сирек жағдайда гендерлік тағайындау туралы сұрақтар тудырады. Вирильді әйел жыныс мүшелерін түзетуге қатысты мәселелер орташа 21 гидроксилаза жеткіліксіздігімен байланысты мәселелерге ұқсас, бірақ хирургиялық араласу көбінесе қажет деп есептелмейді. Жеңіл 3β HSD CAH ерте жаста қызыл шаштың пайда болуына және балалық шақ немесе жасөспірімдік кезеңдегі гиперандрогенизмнің басқа да белгілеріне қаншалықты әсер ететіні әлі де даулы. 20 жыл бұрынғы еңбектерде жеңіл 3β HSD CAH ерте жасқа жеткен қыздарда қызыл шаштың немесе ересек әйелдердегі гирсутизмнің маңызды үлесін құрайды деген мәліметтер расталмады және қазіргі уақытта балалық шақта ерте жасқа жету және жасөспірімдік шақтан кейін гирсутизм 3β HSD CAH-ның сирек кездесетін көріністері болып табылады. 3β HSD CAH-ы бар генетикалық еркектердің андервирилизациясы бүйрекүсті бездер мен ұрықтар екеуінде де тестостерон синтезінің бұзылуына байланысты пайда болады. DHEA деңгейі жоғары болғанымен, ол нашар андроген болып табылады және бауырда өндірілетін тестостерон мөлшері ұрықтың тестостерон жеткіліксіздігін толықтыруға жеткіліксіз. Андервирилизация дәрежесі жеңілден ауырға дейін өзгеруі мүмкін. Менеджмент мәселелері тестостеронға қалыпты сезімталдығы бар андервирилизацияланған еркек балаға тән. Егер нәресте еркек баланың андервирилизациясы жеңіл болса, гипоспадия хирургиялық жолмен түзетілуі мүмкін, ұрықтар мүшеқапқа түсіріліп, жасөспірімдік шақта тестостеронмен қамтамасыз етілуі мүмкін. Ұрықтары ішінде орналасқан және жыныс мүшелері әйелдікке ұқсайтын орташа немесе ауыр андервирилизацияланған генетикалық еркек бала үшін басқару шешімдері қиын. Еркек жынысын тағайындауға болады және перинеумның орталық сызығын жабу және ұрықтарды жасалған мүшеқапқа жылжыту үшін кең ауқымды реконструкциялық операция жасауға болады. Әйел жынысын тағайындауға болады және ұрықтарды алып тастауға және аналық безді хирургиялық жолмен кеңейтуге болады. Жақында ұсынылған үшінші таңдау - кез келген жынысты тағайындау және операцияны жасөспірімдік шаққа дейін кейінге қалдыру. Әрбір тәсілдің өзіндік кемшіліктері мен тәуекелдері бар. Балалар мен олардың отбасыларының айырмашылықтары соншалық, ешбір тәсілдің барлығына сәйкес келуі мүмкін емес.

Диагностика

CAH-ның басқа түрлеріне ұқсас, 3β HSD CAH-ның ауыр түріне күдік туғанда туған кезде жыныс мүшелерінің ерекшелігі байқалуымен немесе өмірдің алғашқы айларында тұз жоғалту дағдарысының дамуымен күдік туады. Бұл ауыр, классикалық түрлер туған кезде келесідей белгілермен көрінеді: ұл балаларда еркектік белгілер толық дамымауы мүмкін, ал қыз балаларда клитордың үлғаюы байқалуы мүмкін. Ұлдар мен қыздар екеуі де денелерінде тұз (натрий) сақтауда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Егер бұл жағдай өмірдің кейінгі кезеңінде пайда болса (кешіккен, классикалық емес түрлер), қысқа мерзімге жылдам өсу байқалуы мүмкін. Дегенмен, ақырында адам күткеннен төмен бойлы болуы мүмкін, себебі сүйектері жылдам жетіледі. Бұл жағдайға ұшыраған адамдар жүкті болу немесе бала көтеруде қиындықтарға тап болуы жиі кездеседі. Әйелдерде гиперандрогенизм белгілері көрінуі мүмкін. Диагноз әдетте бүйрек үсті безіндегі стероидтардың ерекше үлгісімен расталады: прегненолон, 17α гидроксипрегненолон, DHEA және ренин деңгейінің жоғарылауы. Клиникалық жағдайларда бұл CAH түрін, 17α гидроксипрегненолон деңгейінің жоғарылауына байланысты, 21-гидроксилаза жетіспеушілігімен сипатталатын, көбірек таралған CAH-тан немесе DHEA деңгейінің жоғарылауына байланысты ерте аденархиядан ажырату қиын болуы мүмкін.