Кіріспе

Францияның шығысындағы Бургундия аймағында жасалған шарап

Бургундия шараптары (немесе vin de Bourgogne) Францияның шығысындағы Бургундия аймағында, Ронның саласы – Саонаның батысындағы аңғарлар мен беткейлерде жасалады. Мұнда өндірілетін ең танымал шараптар, және көбінесе "Бургундия" деп аталатындар – пино-нуар жүзімінен жасалған құрғақ қызыл шараптар және шардонне жүзімінен жасалған ақ шараптар. Қызыл және ақ шараптар басқа жүзім сорттарынан да жасалады, мысалы, сәйкесінше гамая және алиготе. Аймақта розе және көпіршікті шараптар да аз мөлшерде өндіріледі. Шардонне басымдықты Шабли және гамая басымдықты Божоле Бургундия шарап аймағының бір бөлігі ретінде танылады, бірақ осы кіші аймақтардың шараптары көбінесе өз аттарымен, "Бургундия шараптары" деп емес, аталады. Бургундияда Францияның басқа аймақтарына қарағанда көбірек Атау тектілігінің бақылауы (AOC) бар, және ол француз шарап аймақтарының ең жер-климатқа (терруар) бейімделгені деп есептеледі. Бургундияның әртүрлі AOC-лері мұқият белгіленген [[Cru (шарап)#Grand cru жүзімдіктерінен бастап, нақты емес аймақтық атауларға дейін жіктеледі. Бургундиядағы жүзімдіктерді олардың терруары бойынша белгілеу практикасы орта ғасырларға дейін барады, онда түрлі монастырлар Бургундия шарап өнеркәсібін дамытуда маңызды рөл атқарды. Бургундия шарап аймағының тарихи маңызы және оның бірегей климаттық жүйесі аймақтағы нысандарды ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне "Бургундияның Климаттары, Терруарлары" деген атаумен енгізуге әкелді.

География және климат

Бургундия аймағы солтүстіктегі Оксерден оңтүстіктегі Маконға дейін, ал Божоле аймағы Бургундияның бөлігі ретінде қарастырылса, Лионға дейін созылады. Шабли – Шардоне жүзімінен жасалған ақ шарап. Шабли маңындағы басқа кішігірім апелляцияларға қызыл шарап өндіретін Иранси және Совиньон бланнан ақ шарап өндіретін Сен-Бри кіреді. Бургундияда 100 апелляция бар, олар төрт сапа санатына бөлінеді: Бургундия, ауыл, премьер-кру және гран-кру. Шаблиден оңтүстік-шығысқа қарай 85 миль жерде Бургундияның ең танымал және ең қымбат шараптарының отаны – Кот-д’Ор орналасқан, сондай-ақ Бургундияның барлық Гран-Крю жүзімдіктері (Шабли Гран-Крю-дан басқа) осы жерде шоғырланған. Кот-д’Ор екі бөлікке бөлінеді: Дижонның оңтүстігінде басталып, Нюи-Сен-Жорж қаласынан бірнеше шақырым оңтүстікке қарай орналасқан Корголенге дейін созылатын Нюи көктемі және Ладуадан басталып, Дезизе-ле-Маранж қаласында аяқталатын Боун көктемі. Бургундияның жүрегіндегі осы аймақтың шарап өсіретін бөлігі ұзын, ал көп бөлігінде ені тар. Аймақ таулы аймақтың шығыс беткейіндегі жазық және еңісті жүзүмдіктермен қоршалған шағын ауылдардан тұрады, бұл батыстан соққан желден жаңбыр мен ауа райының нашар әсерінен қорғайды. Бұл аймақтың ең жақсы Гран-Крю шараптары көбінесе күн сәулесіне толыққанды түсетін және дренажы жақсы болатын беткейлердің орта және жоғарғы бөліктерінде өседі, ал Премьер-Крю шараптары аздап нашаррақ жерлерден алынады. Қарапайым "ауылдық" шараптар ауылдарға жақын жазық жерлерде өндіріледі. Кот-де-Нюи Бургундиядағы 25 қызыл Гран-Крю апелляциясының 24-ін қамтиды, ал аймақтың барлық Гран-Крю ақ шараптарынан тек біреуі ғана Кот-де-Боунде орналасқан (қалғаны – Мюзиньи блан). Бұл топырақтың құрамындағы айырмашылықтармен түсіндіріледі, ол Пино Нуар және Шардоне жүзімдеріне қолайлы жағдай жасайды. Оңтүстікке қарай Шалоннез көктемі орналасқан, онда да көбінесе қызыл және ақ шараптар өндіріледі, бірақ бұл жердегі Меркюре, Рулли және Живри сияқты апелляциялар Кот-д’Ордағы әріптестерінен кем танымал. Шалоннез көктемінің төменгі жағында Маконне аймағы орналасқан, ол көп мөлшерде жеңіл ішуге болатын және қолжетімді ақ шарап өндірумен танымал. Одан оңтүстікке қарай Божоле аймағы орналасқан, ол Гаме жүзімінен жасалған жемісті қызыл шараптарымен әйгілі. Бургундияның жер бедері континенттік климатпен сипатталады, суық қыстар мен ыстық жаздарға ие. Ауа райы болжамсыз, жиналған кезде жаңбыр, бұрқасын және аяз болуы мүмкін. Мұндай климат Бургундиядан алынған шараптардың жылдан жылға өте әртүрлі болуына себеп болады.

Тарих

Археологиялық дәлелдер Бургундияда жүзім шаруашылығының біздің заманымыздың екінші ғасырында пайда болғанын көрсетеді, бірақ кельттердің Римнің 51 жылғы Галлияны басып алуына дейін осы аймақта жүзім өсірген болуы мүмкін. Неолиттің соңғы кезеңінен бері жүзім шаруашылығымен айналысқан грек саудагерлері шамамен б.з.д. 600 жылы Массалия қаласын құрды және Римдіктер б.з.д. Бургундия шараптарын алғаш рет мақтаған жазба 591 жылы Григорий Турскийге тиесілі, ол оны римдік Фалерний шарабымен салыстырды. Осы кезеңде Бургундиядағы жүзім сорттары туралы алғашқы сенімді мәліметтер пайда болды. Пино-нуар 1370 жылы алғаш рет Нойриен деген атпен аталады, бірақ одан бұрын да өсірілген болуы мүмкін, себебі ортағасырлық Бургундиямен байланысты басқа ешқандай жүзім сорты папалық сарайды таң қалдыратын сапалы қызыл шараптар өндіре алмады. 6 тамыз 1395 жылы герцог Филипп Батыл Бургундия шараптарының сапасын сақтау туралы жарлық шығарды. Герцог 14 ғасырда Пино-нуардан жоғары өнім беретін «надан және адал емес Гамэ» жүзімін адам тұтынуға жарамсыз деп жариялады және сапаны нашарлатып, өнімділікті одан әрі арттыратын органикалық тыңайтқыштарды (қоқыс) қолдануға тыйым салды. Осы кезеңдегі жоғары сапалы ақ Бургундия шараптары солтүстік-шығыс Францияда сапалы жүзім ретінде танымал болған Фромэнтодан жасалған болуы мүмкін. Фромэнто, қазіргі Пино-гри сортымен бірдей болуы мүмкін. Шардонне Бургундия жүзімдіктеріне кейінірек қосылған. Лавалдың жіктелуі 1861 жылы Боун ауыл шаруашылығы комитетімен өзгертілген түрінде ресмилендіріліп, үш классқа бөлінді. 1861 жылғы жіктелімдегі «бірінші класс» жүзімдіктердің көпшілігі 1936 жылы ұлттық AOC заңнамасы қабылданған кезде Grand Cru appellations d'origine contrôlées статусын алды. Grand Cru шараптары AOC заңдарында қатаң белгіленгендей, Кот-д’Ор аймағындағы ең жақсы жүзімдіктерден өндіріледі. Бұл Cru шараптары өндірістің 2% құрайды, 35 гектар/литр шамасында, және әдетте ұзақ сақтауға арналған, кем дегенде бес-жеті жыл тозуды қажет етеді. Ең жақсы үлгілерін 15 жылдан астам сақтауға болады. Grand Cru шараптарының таңбасында тек жүзімдіктің аты – мысалы, Кортон немесе Монраше – және Grand Cru деген сөз жазылады, бірақ ауылдың аты көрсетілмейді. Кейбір Grand Cru жүзімдіктерінің құрама аттары бар (қос атаулар), көбінесе олармен көршілес жатқан танымал жүзімдіктердің аттарын қосу арқасында, мысалы, Шарм-Шамбертен (Шармға Шамбертен қосу) немесе Романе-Сен-Виван (Сен-Виванға Ла-Романе қосу); бұл енді көршілес емес), бірақ Кортон-Шарлемань сияқты басқа да құрама аттардың ерекше тарихы бар. Осындай формада екі үштік атау бар: Бьевню-Батар-Монраше және Крио-Батар-Монраше, олар Батар-Монрашемен көршілес жүзімдіктерге сәйкес келеді, ал ол Монрашемен көршілес. Танымал жүзімдікті пайдаланған құрама атаулар кейде оның «спутниктері» деп аталады. Premier Cru шараптары әлі де жоғары сапалы деп саналатын, бірақ Grand Cru жүзімдіктеріне қарағанда нашаррақ деп есептелетін белгілі бір жүзімдіктерден өндіріледі. Premier Cru шараптары өндірістің 12% құрайды, ол 45 гектар/литр шамасында. Бұл шараптар көбінесе үш жылдан бес жылға дейін тозығырақ болуы керек, ал ең жақсы шараптар одан да ұзақ сақталады. Premier Cru шараптары шыққан ауылының атымен, Premier Cru статусымен және әдетте жүзімдіктің атымен белгіленеді, мысалы, «Volnay 1er Cru Les Caillerets». Кейбір Premier Cru шараптары бір ауылдағы бірнеше Premier Cru жүзімдіктерінен жасалады және жеке жүзімдіктің атын алмайды. Море-Сен-Дениде басқа ауылдарға қарағанда премьер-кру шараптарын араластыру жиі кездеседі. Ауылдық апелляциялық шараптар 42 ауылдың бірінің шекарасындағы шараптардың қоспасынан немесе жеке, бірақ жіктелмеген жүзімдіктерден жасалады. Әр түрлі ауылдың шараптары өзінің ерекше қасиеттері мен ерекшеліктеріне ие деп саналады. Бургундияның бірнеше ауылдары өзінің ең танымал Grand Cru жүзімдіктерінің аттарын бастапқы ауыл атауына қосып, маркетингтік мақсаттарда екі атаулы атауларды жасады, 1847 жылы «Gevrey Chambertin» -нен басталып, 1927 жылы «Morey Saint Denis» -пен аяқталды. Аймақтық апелляциялық шараптар бүкіл аймақта немесе жеке ауылдан әлдеқайда үлкен аумақта өндірілуге рұқсат етілген шараптар. Ауыл, Premier Cru және Grand Cru деңгейінде тек қызыл және ақ шараптар кездеседі, бірақ кейбір аймақтық апелляциялар розе және шараптарды, сондай-ақ Пино-нуар немесе Шардоннеден басқа жүзім сорттары басым шараптарды өндіруге мүмкіндік береді. Бұл үлкен сан болғанымен, Village және Premier Cru деңгейіндегі жүзделген шараптардың (lieux dits) жүзделген санына кірмейді, олар таңбада көрсетілуі мүмкін, себебі осы деңгейлерде әрбір ауыл үшін тек бір жинақ ережелер қолданылады. Көрсетілуі мүмкін жүзімдіктердің жіктелген AOC саны 500-ден астам.

Өндіріс

2003 жылы Бургундия шараптық жүзімдіктері (Шаблиді қоса, бірақ Божоледен басқа) барлығы құрады. 2000 жылы Бургундияда 3200 шарап шаруашылығы болды (19 ғасырдың басындағы 50-мен салыстырғанда), оның 520-і Йонна департаментіне, 1100-і Кот-д'Орға және 1570-і Сон және Луарға тиесілі. Әдетте, шағын өсірушілер жүзімдерін ірі өндірушілерге, шарап саудагерлеріне сатады, олар шарапты араластырып, бөтелкелейді. Көптеген саудагерлер «Mis en bouteille par» (бөтелкеге құйылған) терминін қолданады.

Жүзім сорттары

Ақ жүзімнің ішінде ең көп таралғаны – Шардоне. Аймақта кездесетін тағы бір жүзім – Алиготе, ол көбінесе қышқылдығы жоғары, арзан шараптар береді. Бургундиялық Алиготе дәстүрлі түрде Кир сусындасын дайындау үшін қолданылады, оны қара құрамық ликерімен арастырады. Сент-Брис аталымында Саувиньон блан да өсіріледі. Шабли, Макон шараптары және Кот-д’Ор ақ шараптарының көп бөлігі 100% Шардоне жүзімінен жасалады. Қызыл жүзімдердің арасында Кот-д’Ордағы өндірістің басым бөлігі Пино-нуар жүзіміне, ал Гаме жүзімі Божоледе өсіріледі. Кот-де-Нюи аймағындағы өндірістің 90% қызыл жүзімді құрайды. Қызыл Бургундия аталымдарының ережелері, аймақтық деңгейден бастап Гран Крю деңгейіне дейін, әдетте ақ жүзім сорттарының – Шардоне, Пино блан және Пино гридің 15%-ға дейін қосылуына рұқсат береді, бірақ қазіргі уақытта бұл кеңінен қолданылмайды.

Атақ-даңқ пен құрмет

Бургундия әлемдегі ең қымбат шараптардың отаны, оның ішінде Domaine de la Romanée Conti, Domaine Leroy, Henri Jayer, Domaine Leflaive және Domaine Armand Rousseau шараптары бар. Оның даңқы көп ғасырларға созылады; 1522 жылы Эразм былай деп жазды: "О, бақытты Бургундия, өзінің емшектерінен осындай тамаша сүт сыйлағандықтан, адамзаттың анасы деп аталуға лайық". Шекспир де осы пікірді қолдады, ол "Король Лир" трагедиясында "Францияның жүзімдері мен Бургундияның сүті" деп айтады. Британдық шарап сыншысы Жансис Робинсон "баға өте сенімсіз көрсеткіш" және "шараптың бағасы көбінесе бөтелкедегі сападан гөрі, жарнама мен маркетинг шешімдеріне байланысты" деді. Grand Crus көбінесе жоғары бағамен сатылса, ең жақсы өндірушілердің ауылдық деңгейдегі шараптарын төмен бағамен табуға болады. 2010 жылы Бургундия аймағы интернет жабуының айтарлықтай артуын бастан өткерді, бұл атақты Боун ауруханасының онлайн трансляциясы сияқты ресми күш-жігердің және Bourgogne Live сияқты тәуелсіз шарап әуесқойларының еңбегінің арқасында мүмкін болды. Кейбір бургунд шараптары инвестициялық мақсатта да бағаланады. Бургундия шарабының жанкүйерлері оның артықшылықтарын тойлайтын іс-шараларды ондаған жылдар бойы ұйымдастырып келеді. Олардың ең танымалсы – Ла-Пауле де Мюрсо.