Қайыр Йемендегі ежелгі мемлекет

Кіріспе

Ежелгі Йемендегі бұрынғы патшалық Химяриттік патшалық Йеменнің оңтүстік жоталарындағы мемлекет болды, сондай-ақ ол өзі билеген аймақтың атауы ретінде де қолданылды. Б.з.д. 110 жылға дейін ол Қатабан патшалығының құрамына кірді, содан кейін тәуелсіз патшалық ретінде мойындалды. Классикалық деректерге сәйкес, олардың астанасы ежелгі Зафар қаласы болған, ол қазіргі Сана қаласына жақын орналасқан. Патшалық шамамен б.з.д. 25 жылы көршілес Сабаны, б.з. 200 жылы Қатабанды және б.з. 300 жылы Хадрамаутты жаулап алды. Оның Сабаға қатысты саяси жағдайы жиі өзгеріп тұрды, соңғы рет шамамен 280 жылы Саба патшалығын бағындырды. Химяр содан кейін 530 жылы Ақсум патшалығының шапқыншылығына дейін сақталды. Химяриттер бастапқыда Оңтүстік Арабия пантеонының көптеген құдайларын, соның ішінде Уадд, ʿАттар, 'Амм және Алмаққа табынып келді. Кем дегенде Малкикариб Юхаминнің (шамамен 375–400 жж.) тұсында иудаизм де-факто мемлекеттік дін ретінде қабылданды. Бұл дін екі ғасыр бұрын да қабылданған болуы мүмкін, бірақ осы күннен кейін көпқұдайлық құдайларға арналған жазбалар тоқтатылды. Оны бастапқыда жоғарғы топтар қабылдады, ал уақыт өте келе халықтың көп бөлігі де қабылдады. Шығыс Африка мен Жерорта теңізі арасындағы сауда көбінесе Африкадан құйрық экспорттаумен және оны Рим империясына сатумен байланысты болды. Химяр кемелері Шығыс Африка жағалауына үнемі саяхат жасады, сонымен қатар мемлекет Шығыс Африка қалалары тәуелсіз болған кезде оларға мәдени, діни және саяси ықпал етті. "Эритрея теңізінің айналымы" Химярдың сауда империясы және оның билеушісі "Харибаел" (вероятно, Карабиль Ватар Юханем II) туралы былай деп сипаттайды, ол Риммен достық қарым-қатынаста болған:

Former kingdom in ancient Yemen

The Himyarite Kingdom was a polity in the southern highlands of Yemen, as well as the name of the region which it claimed. Until 110 BCE, it was integrated into the Qatabanian kingdom, afterwards being recognized as an independent kingdom. According to classical sources, their capital was the ancient city of Zafar, relatively near the modern day city of Sana'a. The kingdom conquered neighbouring Saba' in c. 25 BCE (for the first time), Qataban in c. 200 CE, and Haḍramaut c. 300 CE. Its political fortunes relative to Saba' changed frequently until it finally conquered the Sabaean Kingdom around 280. Himyar then endured until it finally fell to invaders from the Kingdom of Aksum in 530 CE. The Himyarites originally worshiped most of the South Arabian pantheon, including Wadd, ʿAthtar, 'Amm and Almaqah. Since at least the reign of Malkikarib Yuhamin (c. 375–400 CE), Judaism was adopted as the de facto state religion. The religion may have been adopted to some extent as much as two centuries earlier, but inscriptions to polytheistic deities ceased after this date. It was embraced initially by the upper classes, and possibly a large proportion of the general population over time. The trade linking East Africa with the Mediterranean world largely consisted of exporting ivory from Africa to be sold in the Roman Empire. Ships from Ḥimyar regularly travelled the East African coast, and the state also exerted a large amount of influence both cultural, religious and political over the trading cities of East Africa whilst the cities of East Africa remained independent. The Periplus of the Erythraean Sea describes the trading empire of Himyar and its ruler "Charibael" (probably Karab'il Watar Yuhan'emII), who is said to have been on friendly terms with Rome:

"23. And after nine days more there is Saphar, the metropolis, in which lives Charibael, lawful king of two tribes, the Homerites and those living next to them, called the Sabaites; through continual embassies and gifts, he is a friend of the Emperors. "|Periplus of the Erythraean Sea, Paragraph 23.

"23. Тағы тоғыз күннен кейін Сафарға жетесіз, ол екі тайпаның, яғни Гомериттердің және олармен көршілес Сабалықтардың бас қаласы, онда Харибаел, олардың заңды патшасы тұрады; ол үнемі елшіліктері мен сыйлықтары арқылы императорлардың досы." | "Эритрея теңізінің айналымы", 23-тармақ.

Ерте кезең

Осы кезеңде Химяр патшалығы Саба және Катабан патшалықтарын жаулап алып, Мариб орнына Рейдан/Зафарды астанасы ретінде таңдады; осы себепті оларды Ду Райдан (ذو ريدان) деп атады. Біздің заманымыздың II ғасырының басында Саба және Катабан Химяр патшалығынан бөлініп шықты; бірақ бірнеше онжылдықтардан кейін Катабанды Хадрамаут жаулап алды (ал Хадрамауттың өзі IV ғасырда Химярмен жаулап алынды), ал Сабаны Химяр III ғасырдың соңында толығымен бағындырды. Ẓafār қираған орындары 120 гектарға жуық аумақты алып жатыр, олар Мудаувар тауында, Ярим қаласынан солтүстік-батысқа қарай 10 шақырым қашықтықта орналасқан. Ерте, Империя және Кейінгі/Пост-өнер кезеңдері анықталған. Шамамен осы кезде солтүстікте Нұх Ифрикис есімді Химяр генералы Барбарияға жорық жасап, қазіргі Джибутидегі шығыс порларын бақылауға алды. Басқа Химяр генералдары қазіргі Мозамбиктегі Раптаға дейін шабуыл жасады. IV ғасырға қарай, Химярдың құрбандыққа шалынатын хош иісті заттардың экспорты, бұрынғыда Римнің діни қажеттіліктеріне қызмет еткен, Римнің христианды қабылдауымен бірге азая бастады, бұл жергілікті экономиканың құлдырауына әкелді. Бұл оқиғалар «Химяриттер кітабында» және V ғасырға жататын Аномеялық Филосторгидің «Шіркеу тарихында» тіркелген. Мұндай дереккөздер түрленуге ықпал еткен себепті Химяр билеушілерінің Византия империясынан алыстау ниеті деп көрсетеді, себебі Византия оларды христиан дініне көндіруге тырысқан. Бұл оқиға Аксум патшалығы 328 жылы христианды қабылдағаннан кейін бірнеше онжылдықтар өткен соң болды. Халықтың жазуы, күнтізбесі немесе тілі өзгерген жоқ (Аксумда болғандай). Политеизмнен бас тарту және иудаизмді мемлекеттік дін ретінде орнату осы дереккөздерде Малкикариб Юхаминге (шамамен 375–400 жылдары билеген) еңбегі деп есептеледі. Дәстүрлі ислам дереккөздеріне сәйкес, түрлену оның ұлы Әбу Карибтің (шамамен 400–445 жылдары билеген) тұсында жүзеге асты. IV ғасырдың ортасында жазуларда политеистік дұғалардан кенеттен жоғары құдай Рахманнанға, «Аспанның Иесіне» немесе «Аспан мен Жердің Иесіне» сияқты дұғаларға ауысу байқалды. Осы кезеңге жататын сабей жазуы, Жа 856 (немесе Фа 60) деп аталады, ол әл-Маққа арналған көпқұдайлық ғибадатхананың микрабпен (синагогаға немесе Химяр иудаизміне тән ұйымның бастапқы түріне тең болуы мүмкін) алмастырылғанын сипаттайды. Дәлелдер политеизммен күрт үзілісті көрсетеді, сонымен қатар еврей және арамей сөздерінің (ālam/әлем, baraka/бата, haymanōt/кепілдік, kanīsat/жиналыс залы) және жеке есімдердің (Yṣḥq/Исаак, Yhwd’/Яһуда, Yws’f/Жүсіп) кенеттен пайда болуымен сәйкес келеді. Патшалардың еврейлік сипаты жиі айқын білдірілмеген.

During this period, the Kingdom of Ḥimyar conquered the kingdoms of Saba' and Qataban and took Raydan/Zafar for its capital instead of Ma'rib; therefore, they have been called Dhu Raydan (ذو ريدان). In the early 2nd century AD Saba' and Qataban split from the Kingdom of Ḥimyar; yet in a few decades Qataban was conquered by Hadhramaut (conquered in its turn by Ḥimyar in the 4th century), whereas Saba' was finally conquered by Ḥimyar in the late 3rd century. Ẓafār's ruins cover scattered over 120 hectare on Mudawwar Mountain 10 km north north west of the town of Yarim. Early, Empire and Late/Post art periods have been identified. Around the same time in the north a Himyar General by the name of Nuh Ifriqis led an expedition to Barbaria and took control of eastern ports in modern day Djibouti. Other Himyarite generals went as far as invading Rhapta in modern day Mozambique. By the 4th century, the rich Himyarite export of incense, which had once supplied pagan Rome in its religious offerings, now began to wane with the Christianization of Rome, contributing to a collapse in the local economy. These events are chronicled by the Book of the Himyarites and the fifth century Ecclessiastical History of the Anomean Philostorgius. Such sources implicate the motive for conversion as a wish on the part of the Himyarite rulers to distance themselves from the Byzantine Empire which had tried to convert them to Christianity. This also took place several decades after the Kingdom of Aksum converted to Christianity in 328. No changes occurred in the people's script, calendar, or language (unlike at Aksum after its conversion). The conversion from polytheism and the institutionalization of Judaism as the official religion is credited in these sources to Malkīkarib Yuha’min (r. c. 375–400). According to traditional Islamic sources, the conversion took place under his son, Abu Karib (r. c. 400–445). It is in the mid fourth century that inscriptions suddenly transition from polytheistic invocations to ones mentioning the high god Rahmanan, "the Lord of Heaven" or "Lord of Heaven and Earth". A Sabaic inscription dating to this time, titled Ja 856 (or Fa 60) describes the replacement of a polytheistic temple dedicated to the god al Maqah with a mikrāb (which might be the equivalent of a synagogue or an original form of organization local to Himyarite Judaism). The evidence suggests a sharp break with polytheism, coinciding with the sudden appearance of Jewish and Aramaic words (‘ālam/world, baraka/bless, haymanōt/guarantee, kanīsat/meeting hall) and personal names (Yṣḥq/Isaac, Yhwd’/Juda), Yws’f/Joseph). and the Jewish nature of the kings rule was not frequently made explicit.

Әбу Кариб патшаның иудаизмге көшуі

Араб аңыздары мен фольклорына сәйкес, патша Әбу Кариб (390–420 жж.) алғашқы еврейге айналған адам болды. Оның дінге өтуі Византияның ықпалын жою мақсатымен Арабияның солтүстігіне жасалған әскери жорықтан кейін болған деп саналады, өйткені Византия түбетейде өз ықпалын кеңейтуге тырысқан. Ол Ясрибке (Мәдинаға) жетіп, оны басып алып, өз ұлын губернатор етіп тағайындады. Кейін ол ұлының қаза тапқанын естіп, қалаға қайта оралып, оны қоршауға алды, сол кезде еврей халқы оған қарсы күресті. Әбу Кариб қоршау кезінде ауырып қалды, бірақ Кааб және Ас'ад есімді екі еврей ғалымы оны емдеп сауықтырды. Олар оны қоршауды көтеруге және бейбітшілікке келуге көндірді; содан кейін ол және оның әскері дінге өтті. Ол үйге қайтқанда, ғалымдарды өзімен бірге астанаға алып келді, онда ол халықты да дінге өтуге иландырды. Оның қайтысынан кейін, мүшрік Дху Шанатир таққа отырды, өйткені оның балалары әлі кәмелетке толмағандықтан, оларды билік етуге қалдырған еді. Бірақ оның діни себептермен өлтірілгені ме, әлде Византияны қорқыту үшін өлтірілгені ме, әлі белгісіз. Дегенмен, тарихи деректер бойынша, Иудаизм Әбу Карибтің әкесі Малкикариб Юхамин билік еткен кезеңде пайда болған.

Дху Нувастың өрлеуі және химьяриттік патшалықтарда христиандарды қудалау

400 жылға қарай, Мартадилан Юнимнің регенттігінің қарсаңында (400–485 жж.) Химияр патшалығы Арабия түбегінің көп бөлігін бақылауына алды. Осы шамада Ақсум патшалығы түбекке шапқындап, Химияр патшасын құлатып, оның орнына жергілікті христиан патшасы Ма’дикариб Я’фурды орнатты. Химияр ханзадасы және Иудаизмнің қатал жақтасы Дху Нувас (бірнеше жыл бұрын әулетті құлатуға әрекеттенген) Ма’дикариб Я’фурдың төңкеріс салдарынан қайтыс болғаннан кейін, Зафардағы Ақсум гарнизонын өлтіргеннен кейін билікті басып алды. Ол Тихама жағалауының Абиссинияға қараған төмендіктерінде эфиопиялық сақшылармен және олардың христиан одақтастарымен шайқасты. Мұхауан портын басып алғаннан кейін, ол жергілікті шіркеуді өртеп, Баб-эль-Мандеб бұғазына қадағалап тұрған Маддабан бекінісіне дейін оңтүстікке қарай жылжыды, онда Калеб Элла Ашваба флоты түсіріледі деп күтті. Бұл оқиғаның бір бөлігі Сара’ил Яқбул Язанның Я 1028 жазуында сипатталған, онда шіркеудің өртелуі және абиссиниялықтардың (эфиопиялық христиандардың) қырғыны туралы айтылады, мыңдаған адамның қаза тапқаны және тұтқынға алынғаны жазылған. Бұл оқиғалар бірнеше замандас христиандық көздерде де талқыланады: Прокопий, Косма Индикоплест, Иоанн Малалас және Серугтың Якобы еңбектерінде. Содан кейін, Ефестік Иоанн (588 ж. қайтыс болды) Мар Симеонның басқа замандасы, Габула аббатына осы оқиғалар туралы хат жазғанын баяндады. Сонымен қатар, аноним автор Наджран христиандарының қуғынға ұшырауы мен шейіттігі туралы VI ғасырдың сирия тілінде жазылған «Химиярлықтар кітабын» жазды. Бұл оқиға эфиопия патшалығының маңызды қарсы шабуылына әкелді, нәтижесінде 525–530 жылдары Химияр жаулап алынды және Дху Нувас жеңіліске ұшырап, тақтан түсірілді. Бұл Оңтүстік Арабиядағы еврей басшылығының аяқталуын білдірді, ал Калеб христиан Химиярлық Сумьяфа Ашваны Химиярдың вице-патшасы және вассалы етіп тағайындады.

Аксумиттер мен Сасанидтер арасындағы соғыстар және Сасанидтер Йеменді жаулап алды

Ақсуми генералы Абраха әрі қарай Сумьяфа Ашваны тақтан түсіріп, билікке ие болды және Химярдың жаңа билеушісі атанды. Үлкен Йемен 7-ші ғасырдың басында Ислам пайғамбары Мұхаммед пайда болғанға дейін Сасанидтердің берік бақылауында болды.

Көптілік кезең

Төртінші ғасырға дейін Химяр мемлекетінде күн құдайы Шамсқа ерекше құрмет көрсетілгенін көрсететін дәлелдер бар, ол ұлттық құдай және тіпті ата-бабалардың қасиетті құдайы болған болуы мүмкін.

Яһудилік кезең

Төртінші ғасырдан бастап Химяриттік патшалық (немесе кем дегенде оның билеуші тобы) иудаизмге немесе еврейлік монотеизмге өткеннен кейін, патшалық жазуларындағы және қоғамдық ғимараттардағы мәтіндердегі пұтқа табынушылыққа қатысты сілтемелер жойылды да, олардың орнына ресми мәтіндерде жалғыз Құдайға сілтемелер енгізілді. Сабей тіліндегі, кейде еврей тіліндегі жазулар осы Құдайды Рахман (Мейірімді), «Жер мен Аспанның Иесі», «Израильдің Құдайы» және «Иудейлердің Иесі» деп атады. Монументальді жазуларда Рахманның «Израиль халқына» нығмет тілеу туралы дұғалар жиі еврей тіліндегі «шалом» және «амин» сөздерімен аяқталды. Жергілікті халықтың діни нанымы туралы мәлімет аз. Барлық жазулар монотеистік, бірақ олардың авторларының діни еңбегі әрқашан нақты айтылмаған. Дегенмен, жергілікті халық арасында иудаизмді ұстанғандарына дәлелдер бар. «Израиль» атауы төрт жазуда кездеседі және бұрынғы «шаб/қауым» терминін алмастырады: бесінші ғасырға жататын бір жазуда «Израильдің Құдайы» есімдері айтылады. Үш жазуда «Иудейлердің Құдайы» деп көрсетілген. MAFRAY Ḥaṣī 1-де яһуди қауымы үшін арнайы зираттың салынуы туралы айтылған. Санадан шығысқа қарай 15 шақырым жердегі Байт Хадир ауылынан DJE 23 деп аталатын еврей жазуы табылды. Онда «қорғаушылар» (мишмарот) тізімі келтірілген, онда 24 рухани отбасы (олардың Ғалилеядағы тұратын жерлері) Сүлейменнің ғибадатханасын қорғау үшін тағайындалған, яһудилер Вавилон тұтқындығынан оралғаннан кейін. Бұл жазу библиялық стильде жазылған, арамейше емес. Оңтүстік Арабиядағы яһудилердің ресми ұйымдастырылғанын көрсететін синагогалар туралы мәліметтер төртінші ғасырға жататын Сабей жазуында және Qāniʾ портындағы кейінгі алтыншы ғасырға жататын грек жазуында кездеседі. Бұл жазуларда Құдайға сілтеме жасау үшін «eis Theos» тіркесі қолданылады және «hagios topos» сөз тіркесі қолданылады. Қосымша дәлелдер де бар. Кристиан Джулиан Робин эпиграфикалық дәлелдер Химярдың иудаизмін раввиндік деп қарастыруға қарсы екенін айтады. Бұл ақиқатқа сенудің болмауына (садукейлермен ортақ), жергілікті тілдің (сабей) еврей тілінен басым қолданылуына және DJE 23-тегі руханилыққа негізделген. Химяриттік иудаизм «раввиндік» емес, «рухани» болған болуы мүмкін. Алайда Ивона Гаджда DJE 23-ті раввиндік иудаизмнің бар екендігінің дәлелі ретінде қарастырады және Ḥasī 1-дегі қарыз сөздер оның авторы еврей заңдарымен жақсы таныс болғанын көрсетеді. Өкінішке орай, Йеменнен тыс жердегі еврей әдебиеттерінде ондағы еврей қауымы туралы мәліметтер жоқ. Алайда Палестина мен Иорданиядан табылған жазулар Йемен еврей қауымымен байланыс пен білімді көрсетеді: Палестинадан сабей жазуын (Оңтүстік Арабия жазуы) қолданатын жазу белгілі. Бейт-Шеарим ауылындағы грек жазуында «Химярийдің» жерленгені туралы айтылған. Иорданияның Зоара қаласында табылған бесінші ғасырға жататын еврей эпитафиясында «Химяриттер жерінде, Ẓafār-да қайтыс болған» Ywsh br ʾWfy есімді адам туралы мәлімет бар. Бұл байланыс жолдары раввиндік және басқа еврей ілімдерін де таратуға мүмкіншілік берген.

During the fourth century onwards after the Himyarite kingdom (or at least its ruling class) converted to Judaism, or a Jewish inflected monotheism, references to pagan gods disappeared from royal inscriptions and texts on public buildings, and were replaced by references to a single deity in official texts. Inscriptions in the Sabean language, and sometimes Hebrew, called this deity Rahmanan (The Merciful), “Lord of the Heavens and Earth,” the “God of Israel” and “Lord of the Jews”. Prayers invoking Rahman's blessings on the “people of Israel” in monumental inscriptions often ended with the Hebrew words shalom and amen. There is scanter material regarding the religious affiliations of the locals. All inscriptions are monotheistic, but the religious identity of their authors is not always explicit. However, there is evidence for the practice of Judaism among locals as well. The name "Israel" appears in four inscriptions and replaces the earlier term shaʿb/community: one inscription from the fifth century mentions the "God of Israel". Three inscriptions mention the "God of the Jews". MAFRAY Ḥaṣī 1, describes the construction of a graveyard specifically for the Jewish community. There is a Hebrew inscription known as DJE 23 from the village of Bayt Hadir, 15 km east of Sanaa. It lists the mishmarot ("guards"), enumerating the twenty four Priestly families (and their place of residence in Galilee) appointed to protect the Solomon's Temple after the return of the Jews following the Babylonian exile. It is also written in biblical as opposed to Aramaic orthography. Mentions of synagogues, indicating the formal organization of Jews in Southern Arabia, are present in a fourth century Sabaic inscription and a late sixth century Greek inscription from the port of Qāniʾ which uses the phrase eis Theos to refer to God and mentions a hagios topos, a phrase typically connoting a synagogue. Additional evidence is also known. Christian Julien Robin argues that the epigraphic evidence argues against viewing the Judaism of Himyar as rabbinic. This is based on the absence of belief in the afterlife (shared by the Sadducees), the predominant use of a local language (Sabaic) as opposed to Hebrew, and the priestly emphasis of DJE 23, Himyarite Judaism may have been more "Priestly" than "Rabbinic". However, Iwona Gajda interprets DJE 23 as evidence for the presence of rabbinic Judaism, and further points to evidence that the loanwords present in Ḥasī 1 indicate that its author was strongly familiar with Jewish law. Unfortunately, Jewish literary texts outside of Yemen do not discuss the Jewish community there. However, epigraphs from Palestine and Jordan do reflect communication and knowledge from the Yemenite Jewish community:

An inscription from Palestine using the Sabaic script (a South Arabian script) is known. A Greek inscription from the village of Beit She'arim mentions the burial of a "Himyarite". A fifth century Hebrew epitaph from Zoara, Jordan describes an individual named Ywsh br ʾWfy who "died in Ẓafār, the land of the Ḥimyarites". These communication routes may have also transferred rabbinic and other Jewish teachings.

Христиандық кезең

Эфиопияның христиандық дәуірінде христиандық ресми дінге айналған сияқты. Мысалы, Аксум қаласында табылған RIÉ 191 жазуы Йеменнің жағалауында шіркеу салынуын сипаттайды. 548 жылғы Мариб бөгетінің жазуында дін қызметкері, монастырь және монастырьдың әкімі туралы айтылған. Химяриттік кезеңдегідей, христиан жазбалары да монотеистік құдайға Рахманнан есімін қолданып сілтеме жасауды жалғастырады, бірақ енді бұл жазбалар айқыш белгілерімен және Мәсіхке Мессия және Киелі Рух ретінде сілтемелермен бірге келеді. Мысалы, бір (бұзылған) жазу, мысалы, Ist 7608 bis. Тағы бір кең жазу, CIH 541, Абраханың Марибте шіркеу салуға демеушілік еткенін, сондай-ақ Мәсіхті, Рухты және басқа бір шіркеуде дін қызметкері өткізген тойларды атап өткенін көрсетеді. Абраха бөгеттің құрылысын тойлау үшін қалалық шіркеуде дінге келді және Рим мен Парсы елшілерін шақырды. Кейінгі ислам тарихнамасы да Абрахаға Санада шіркеу салуды жатқызады. Абраханың жазбаларында салыстырмалы түрде төменгі христология бар, бұл, мүмкін, еврей халқының көңілін жалықтыру үшін жасалған, ал олардың формулалары Құрандағы Исаның сипаттамаларына ұқсайды. (Жабал-Дабуб жазуы – бұл исламға дейінгі Басмаланың нұсқасын қамтитын, алтыншы ғасырға жататын Оңтүстік Арабиядағы тағы бір христиан граффитосы.) Абраханың ізашары Исаны Рахманның ұлы және «Жеңімпаз» деп нақтырақ сипаттаған, Тринитарлық формулаларды қолданған, ал Абраха Исаны тек Құдайдың «Мессиясы» (бірақ Ұлы емес) деп сипаттауға көшті және Сирия христиандығымен жақындасып, Аксум христиандығын сириялық сөздермен алмастырды. Осы кезеңдегі жазбаларда «Рахман және оның ұлы Мәсіх Жеңімпаз» деген тіркестің қолданылуы Сирия сөзі Масихтің қолданылуына байланысты. Әрі қарай, Абраханың Химярының Акумсит патшалығынан бөлінуі Антиохия мен Сирияда қабылданған христиандыққа оның жақындасуына сәйкес келді. Бұл аймақтағы жазбалар 560 жылдан кейін жоғалып кетті.

During the Ethiopian Christian period, Christianity appears to have become the official religion. For example, the inscription RIÉ 191, discovered in Axum, describes the construction of a church off the coast of Yemen. The Marib Dam inscription from 548 mentions a priest, a monastery, and an abbot of that monastery. As in the Himyarite period, Christian inscriptions continue to refer to the monotheistic deity using the name Rahmanan, but now these inscriptions are accompanied with crosses and references to Christ as the Messiah and the Holy Spirit. For example, one (damaged) inscription, as for example in Ist 7608 bis. Another extensive inscription, CIH 541, documents Abraha sponsoring the construction of a church at Marib, besides invoking/mentioning the Messiah, Spirit, and celebrations hosted by a priest at another church. Abraha celebrated the construction of the dam by holding mass in the city church and inviting ambassadors from Rome and Persia. Later Islamic historiography also ascribes to Abraha the construction of a church at Sanaa. Abraha's inscriptions bear a relatively low Christology, perhaps meant to assuage the Jewish population, and their formulae resemble descriptions of Jesus in the Quran. (The Jabal Dabub inscription is another South Arabian Christian graffito dating to the sixth century and containing a pre Islamic variant of the Basmala.) Whereas Abraha's predecessor more explicitly denoted Jesus as the Son of Rahmanan and as "Victor" (corresponding to Aksumite description under Kaleb of Axum), and made use of Trinitarian formulae, Abraha began to only describe Jesus as God's "Messiah" (but not Son) and, in aligning himself more closely with Syriac Christianity, replaced Aksumite Christian with Syriac loanwords. The use of the phrase "Rahmanan and his son Christ the conqueror" in inscriptions from this time owes to the use of the Syriac loanword Masīḥ. More broadly, the separation of Abraha's Himyar from the Akumsite kingdom corresponded to its greater alignment with the Christianity espoused in Antioch and Syria. Inscriptions from this region disappear after 560.

Әскери

Византиялықтар көбінесе бронеатты жылқылармен, үнділік тесікті балтамен, дөңгелек қалқанмен, найзамен және қабыршақты немесе тізбекті бронямен жабдықталғандықтан, Пол Юл химьяриттік сарбаздар да олармен салыстырылатын қару-жарақпен қаруланғандығын, мүмкін, олардай тұрақты болмаса да, айтты.

Тіл

Сахидтік химьяриттік тілдің 10 ғасырға дейін Арабия түбегінің оңтүстік-батысында қолданылып келгені күмәнді мәселе. Сақталған "Химьяриттік" мәтіндердің көпшілігі ұйқасты болып келеді.