Кіріспе
Тіс санынан артық тістердің болу жағдайы. Гипердонтия – бұл қалыпты тіс санынан (ересектерде 32) артық тістердің пайда болуы, яғни қосымша тістердің болу жағдайы. Олар тіс қанатының кез келген бөлігінде пайда болуы мүмкін және кез келген тіс органына әсер етуі мүмкін. Гипердонтияның қарама-қарсысы – гиподонтия, онда туа біткен тістердің жетіспеушілігі байқалады, бұл жағдай гипердонтияға қарағанда жиі кездеседі. Гипердонтияның ғылыми анықтамасы: «Тіс қанатының кез келген аймағында қалыпты санынан артық тіс бастамасынан пайда болған кез келген тіс немесе одонтогендік құрылым». Қосымша тістердің саны аз немесе көп болуы мүмкін, олар тіс қанатының кез келген жерінде орналасуы мүмкін. Олардың орналасуы симметриялық немесе симметриялық емес болуы мүмкін.
Hyperdontia is the condition of having supernumerary teeth, or teeth that appear in addition to the regular number of teeth (32 in the average adult). They can appear in any area of the dental arch and can affect any dental organ. The opposite of hyperdontia is hypodontia, where there is a congenital lack of teeth, which is a condition seen more commonly than hyperdontia. The scientific definition of hyperdontia is "any tooth or odontogenic structure that is formed from tooth germ in excess of usual number for any given region of the dental arch." The additional teeth, which may be few or many, can occur on any place in the dental arch. Their arrangement may be symmetrical or non symmetrical.
Белгілері мен симптомдары
Артық тістің болуы, әсіресе жас балаларда, жоғарғы жақ тісті аймағының бұзылуымен байланысты. Бұл көбінесе аралас тіс өсу кезеңінде кесу тістерінің тоқырауына (импакцияға) әкеледі. Бұл мәселені зерттеген зерттеуде науқастың жасы, саны, морфологиясы, өсу бағыты және артық тістің орны сияқты көптеген басқа факторлар да қарастырылды. Бұл мәселемен қатар, қосымша тістің болуы жақын орналасқан қосымша немесе қалыпты тістердің атқылауына (эрупциясына) кедергі келтіруі мүмкін. Сондықтан, артық тіс табылғанда, тиісті емдеу жоспарына, кесу тістерінің тығыздығына (жиналуына) бейімділігін ескере отырып, қарау қажет. Кейбір адамдарда қосымша тістер тіс қанатынан алыс, жоғарғы жақ қуысында (синуста) пайда болады. Тістердің дамуы кезінде олар басқа жерге көшуі де мүмкін. Көптеген артық тістер ешқашан шықпайды, бірақ олар жақын орналасқан тістердің атқылауын (эрупциясын) кешіктіріп, басқа тіс немесе ортодонтиялық проблемаларды тудыруы мүмкін. Молярлы типтегі артық тістер ең көп кездесетін түрі болып табылады. Гипердонтияны диагностикалау үшін көбінесе тіс рентгені қолданылады. Артық тістердің пайда болуы тіс қабатынан немесе негізгі тіс түйіршігінен пайда болатын үшінші тіс бүршігінен туындауы мүмкін. Жапырақ тістеріндегі (балалық) артық тістер тұрақты тістерге қарағанда сирек кездеседі.
Эволюция
Белгілі бір гендер тістердің саны мен пішінін анықтауда маңызды рөл атқарады, ал осы гендердегі мутациялар немесе өзгерістер қосымша тістердің пайда болуына себеп болуы мүмкін. Адам ата-анасынан гипердонтияға бейімділікті генетикалық тұрғыдан мұраға ала алады. Егер гипердонтиямен ауыратын адам бала туса, оның ұрпақтарында да осы жағдайдың пайда болу ықтималдығы артады, себебі гипердонтияның аутосомалық-доминантты жолмен берілетіні болжамдалады. Бұдан бөлек, кейбір даму синдромдары немесе медициналық жағдайлар да гипердонтияға алып келуі мүмкін. Мысалы, клидокраниалдық дисплазия (ККД) – бұл қаңқа мен тіс дамуына әсер ететін және қосымша тістердің болуымен байланысты генетикалық ауру. Тіс даму кезеңінде ауыз қуысына келген жарақаттар немесе зақымданулар да қосымша тістердің пайда болуына ықпал етуі мүмкін, өйткені олар тістердің қалыпты дамуын бұзады. Сонымен қатар, көне ата-бабалардың тамақтануы көбінесе қиын болған және көп шайнауды талап еткен, сондықтан қосымша тістердің болуы талшықты өсімдіктер мен шикі тағамды жеуді жеңілдетуге көмектескен болуы мүмкін.
Қатынасты жағдайлар
Гипердонтия бірнеше ауруларда кездеседі, оның ішінде Гарднер синдромы және клидокраниалдық дистозияда, онда көптеген қосымша тістер дамиды. Басқа байланысты жағдайлар: Клеидокраниалдық дисплазия, Элерс-Данлос синдромы III типі, Эллис-ван Кревельд синдромы, Гарднер синдромы, Голденхар синдромы, Галлерманн-Штрейф синдромы, Орофациодигитальдық синдром I типі, Инконтиненция пигменти, Марфан синдромы, Нэнс-Хоран синдромы және Трихоринофалангеялық синдром I типі.
Диагностика
Тіс санынан артық тістер екі түрлі бұрыштағы тіс рентгеніне түсіру арқылы анықталуы мүмкін. Мысалы, ауыз ішінен түсірілген рентгендік сурет (intraoral рентгендік сәуле) және панорамалық рентгенография қолданылуы мүмкін. Дегенмен, бұл рентгендік суреттер 2D болып табылады, сондықтан тістердің 3D бейнесін нақты көрсетпейді. Орналасуына қарай жіктегенде, тіс санынан артық тіс мезиоденс, парамоляр немесе дистомоляр деп аталады. Ең көп кездесетін тіс санынан артық тіс – мезиоденс, ол жоғарғы жақ орталық кескіш тістері арасында пайда болатын қалыптан тыс, тікше тәрізді тіс. Үшінші тіс тістерінің артында пайда болатын төртінші және бесінші молярлар да тіс санынан артық тістердің бір түрі болып табылады.
Емдеу
Бұл тістер көбінесе ешқандай белгісіз симптомдарды көрсетпейді және адам денсаулығына қауіп келтірмейді, бірақ олар жиі эстетикалық себептермен, басқа тістердің атқылауына орын жасау үшін, ортодонтиялық себептермен және/немесе күдікті патология болған жағдайда алынып тасталады. Бұл әсіресе мезиоденс жоғарғы жақ орталық кесік тістерінің аймағында орналасқан кезде жиі жасалады. Тістерді алудың дәстүрлі әдісі сүйекке кескішпен әсер ету арқылы жүзеге асырылады, бірақ одан да жетілдірілген техника тиімдірек деп табылған, әсіресе операция қажет болғанда. Пьезоэлектрлік технологияны қолдану арқылы, пьезоэлектрлік ультрадыбысты сүйек хирургиясы дәстүрлі әдіске қарағанда көбірек уақытты алуы мүмкін, бірақ ол операциядан кейінгі қан кетуді және осыған байланысты асқынуларды айтарлықтай азайтады.
Эпидемиология
Гипердонтияның күйді тістерге қарағанда сүт тістерінде сирек кездесетіні анық. Күйді тістерде осындай тістердің таралуы бойынша ерлер мен әйелдер арасында едәуір айырмашылық бар; гипердонтия ерлерде әйелдерге қарағанда екі есе жиі кездеседі. Дегенмен, бұл көрсеткіш орналасуына, басқа байланысты синдромдардың болуына және адамның ұлттық ерекшеліктеріне байланысты өзгереді. Ұлттық ерекшеліктерге келсек, гипердонтия еуропалықтарға қарағанда азиялықтарда жиірек кездеседі. Бірақ оған қосымша тістерін алып тастау үшін операция жасалды. Дэвид ДеВор-младший стоматологта артық тісін алып тастағаннан кейін түсірілген видеосы арқылы интернетке танымал болды. Үндістандық әйел Калпана Балан адам аузындағы ең көп тіс саны бойынша Гиннестің рекордтар кітабына енді.
Фольклор және мифология
Ежелгі грек ақыны Ион Гераклдың үш қатар тісі болғанын сипаттаған. 300 жыл шамасында өмір сүрген алтын шебер Лен Линфиаклах ("Көп тісті Лен" деген мағынада), гаэль мәтіні Dindseanchas-тың тақырыбы болып табылады. Туквишхемиш – кахуилла халық ертегісінің кейіпкері, әдемі әйел, ол күлімдегенімен ешқашан күлмеген, себебі оның жоғарғы жағында екі қатар тістері болған. Эстонияның кейбір аймақтарындағы әйел-құдіреттілерді ерекше тістері, соның ішінде екі қатар тістері бойынша тануға болады, осыдан оларды hambamees ("тіс адам" деген мағынада) деп атаған; сондай-ақ, славян упыры да екі қатар тістерімен танылады.
Tukwishhemish is a character from a Cahuilla folk tale, a beautiful woman who smiled but never laughed on account of her having double rows of teeth in her upper jaw. Witches in certain parts of Estonia are said to be able to be recognized by having unusual teeth including double rows of teeth, giving rise to their being called hambamees (lit. "tooth man"); so as well can the Slavic upyr be recognized by its double rows of teeth.