Кіріспе
Неміс адам биологы, ұлттық социалист және генетик Отмар Фрайхерр фон Вершуер (16 шілде 1896 – 8 тамыз 1969) – неміс-голландиялық адам биологы және генетигі, 1965 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Мюнстер университетінің адам генетикасы профессоры болды. Голландиялық асыл Вершюер әулетінің мүшесі, оның атағы Freiherr көбінесе барон деп аударылады. Ол генетикалық зерттеулерде егіздік әдістеменің және аурулар мен аномалиялардың мұрагерлік заңдылықтарын зерттеудің пионері ретінде танылды. Ол нәсілдік гигиенаға қызығушылық танытқан, нацистік идеологияға жақын евгеник болды және 20 ғасырдың бірінші жартысында міндетті стерилизация бағдарламаларын қолдады. Оның шәкірттерінің арасында Аушвиц концлагерінде балаларға қатыгез тәжірибелер жасаған әскери қылмыскер Йозеф Менгеле де болды. Соғыстан кейінгі кезеңде ол өзін сәтті генетик ретінде таныстырды. 1950-1960 жылдары ол адамдарға ядролық сәулеленудің әсері жөніндегі зерттеулерімен және генетика ғылымының ұсынып отырған «ғылыми тұрғыдан жақсартылған» адамдар жасау мүмкіндігіне қарсы ескертулерімен белгілі болды. Вершюер 1935-1942 жылдары Генетикалық биология және нәсілдік гигиена институтының директоры, ал 1942-1948 жылдары Кайзер Вильгельм антропология, адам мұрагерлігі және евгеника институтының (KWI A) директоры қызметін атқарды. 1951-1965 жылдары Мюнстер университетінде адам генетикасы профессоры болды, сонымен қатар медицина факультетінің деканы болып та қызмет етті. Мюнстерде ол Батыс Германиядағы генетикалық зерттеулердің ірі орталықтарының бірін құрды және өмірінің соңына дейін әлемдегі ең белгілі генетика зерттеушілерінің бірі болып қала берді. 1965 жылы ол профессор-эмеритус атағын алды, көптеген ғылыми қоғамдардың мүшесі болды. 1952 жылы ол Неміс антропологиялық қауымдастығының президенті болып сайланды. Оның ұлы Хельмут фон Вершюер Еуропалық комиссияның жоғары лауазымды шенеунігі болды.
Otmar Freiherr von Verschuer (16 July 1896 – 8 August 1969) was a German Dutch human biologist and geneticist, who was the Professor of Human Genetics at the University of Münster until he retired in 1965. A member of the Dutch noble Verschuer family, his title Freiherr is often translated as baron. He was regarded as a pioneer in the twin methodology of genetics research and in the study of the inheritance of diseases and anomalies. A Nazi affiliated eugenicist with an interest in racial hygiene, he was an advocate of compulsory sterilization programs in the first half of the 20th century. Among his many students was Josef Mengele, a war criminal who directed experiments on children at Auschwitz. He successfully redefined himself as a geneticist in the postwar era. During the 1950s and 1960s, he was known for research on the effects of nuclear radiation on humans and for his warnings against the possibility of creating "scientifically improved" human beings offered by genetic science. Verschuer was the director of the Institute for Genetic Biology and Racial Hygiene from 1935 to 1942 and director of the Kaiser Wilhelm Institute of Anthropology, Human Heredity, and Eugenics (KWI A) from 1942 to 1948. From 1951 to 1965, he was Professor of Human Genetics at the University of Münster, where he also served as Dean of the Faculty of Medicine. At Münster, he established one of the largest centers of genetics research in West Germany, and remained one of the world's most prominent genetics researchers until his death. He became Professor Emeritus in 1965; he received numerous memberships in learned societies. In 1952 he was elected President of the German Anthropological Association. His son Helmut von Verschuer was a high ranking official of the European Commission.
Отбасы
Отмар фон Вершуер ақсүйек отбасында дүниеге келген. Туғаннан бастап ол Freiherr (барон) атағын алған, бұл атаққа Киелі Рим императоры, Голландия королі және Гессен сайлаушысы бірнеше отбасы тармағына ие болған. Ол негізінен голланд, неміс, эстон/балтық неміс және швед тегінен шыққан, сондай-ақ алыс шотландтық түбі бар. Оның әкесі Ханс фон Вершуер – кен өндіру компаниясының иесі, ал анасы Шарлотта фон Арнольд Эстониядан шыққан. Оның отбасы 19 ғасырдың ортасында Ресейде дворян атанған және Швецияда да тұрған. Ол 6-шы әжесі Брита Стюарт арқылы Стюарт әулетінен тараған, Брита Стюарт – шотланд патшалық әулетінен шыққан швед ақсүйегі. Отмар фон Вершуер Еуропалық комиссияның жоғары лауазымды шенеунігі Хельмут Фрайхерр фон Вершуердің (сонымен қатар Хельмут ван Вершуер деп те танылады) әкесі және бельгиялық-неміс актері Леопольд Фрайхерр фон Вершуердің (1961 жылы Брюссельде туған) әкесі.
Ерте мансап
Вершуер Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет етті және 1918 жылға қарай бірінші лейтенант шеніне көтерілді. 1919 жылдан бастап ол Марбург университетінде медицинаны оқыды. 1923 жылы ЛМУ-да медицина ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады, ал 1927 жылы Тюбинген университетінде габилитациядан өтті. 1927 жылы ол Кайзер Вильгельм антропология, адам генетикасы және евгеника институтында адам генетикасы бөлімінің меңгерушісі болды.
Нацистік дәуір
1935 жылы Вершюер нацистікке қарсы пастор Отто Фрике қауымының мүшесі, Конфессианттық шіркеудің жетекші мүшесі болды. Ол қарсылық қозғалысының жетекші қайраткері Адам фон Тротт зу Солцпен тығыз достық қарым-қатынаста болды. Конфессианттық шіркеумен жақын байланыста болғанына қарамастан, 1940 жылы нацистік партияға қосылды, бірақ саясатқа белсенді араласпады. Ол Адольф Гитлерге, әсіресе Гитлердің нәсілдік гигиена және биологиялық мұрагерлік туралы көзқарастарына құлшынды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде Вершюер тікелей немесе жанама түрде Аушвиц концлагерінде алынған зерттеу материалдарын пайдалана бастады, көбінесе бұрынғы студенті Йозеф Менгеле арқылы, ол онда лагерь дәрігері болып қызмет етті. Вершюерге адамзатқа қарсы қылмыс жасағаны үшін ешқашан сот процесі өткізілмеді, бірақ көптеген дәлелдер оның Менгеленің Аушвицтегі жұмысынан толық хабардар болғанын, тіпті оны қолдап, осымен бірге жұмыс істегенін көрсетті. 1944 жылы Германия Ғылыми зерттеулер кеңесіне (Deutsche Forschungsgemeinschaft; DFG) жолдаған есебінде Вершюер Менгеленің КВИ А-ны Аушвицтен алынған кейбір "ғылыми материалдармен" қамтамасыз етудегі көмегі туралы айтты:
Менің ассистентім, доктор Менгеле (M. D., Ph. D.) осы зерттеу саласында маған қосылды. Қазір ол Аушвиц концлагерінде гауптштурмфюрер және лагерь дәрігері болып қызмет етеді. СС рейхсфюрерінің [Гиммлер] рұқсатымен осы концлагерьдегі ең әртүрлі нәсілдік топтарға қатысты антропологиялық зерттеулер жүргізілуде; қан үлгілері талдау үшін менің зертханама жіберілуде. Вершюер есепте соғыс жағдайлары КВИ А-ға зерттеу үшін "жұп материалдарды" алуды қиындатқанын және Менгеленің Аушвицтегі ерекше орны осы тұрғыда ерекше мүмкіндік ұсынғанын жазды. 1944 жылдың жазында Менгеле және оның еврей құлы ассистенті доктор Миклош Нийшли КВИ А-ға басқа да "ғылыми материалдар" жіберді, соның ішінде өлтірілген ромдардың денелері, өлген балалардың ішкі органдары, екі өлтірілген еврейдің қаңқалары және Менгеле тифпен жұқтырған егіздердің қан үлгілері. Ол соғыс жылдары Америка евгеникалық қоғамының мүшесі ретінде қабылданды және өмірінің соңына дейін осы лауазымды сақтап қалды.
Соғыстан кейінгі мансап
Соғыс 1945 жылы аяқтауға жақындаған кезде Вершуер КВИ А-ның құжаттарын Германияның батыс бөлігіне көшірді, осылайша Кеңес әскерінен гөрі, алға жылжып келе жатқан одақтас әскерлерінен жақсы жауап күтті. 1945 жылдың соңында немесе 1946 жылдың басында ол Франкфурт қаласының мэріне KWI A-ны қайта құруға рұқсат беру туралы өтініш жасады. Алайда, Кайзер Вильгельм қоғамын қайта құруға жауапты комиссия "Вершуерді жақтас емес, үшінші рейхтің ең қауіпті нацистік белсендісінің бірі деп қарастыру керек" деген қаулы қабылдады. KWI A қайта құрылмады. 1951 жылы Вершуер Мюнстер университетінде адам генетикасының беделді профессоры атанды, онда ол Батыс Германиядағы генетикалық зерттеулердің ірі орталықтарының бірін құрды. Нацистік кезеңдегі көптеген "расалық гигиенистер" және американдық евгенистер сияқты, Вершуер соғыстан кейін өзін генетика зерттеушісі ретінде қайта қалыптастыруға және нацистік евгеникамен байланысының жаман әсерінен құтылуға қол жеткізді. Оның соғыс жылдарғы студенттерінің көптегені Эрланген, Франкфурт, Дюссельдорф және Мюнстер университеттеріндегі жоғары лауазымдарға тағайындалды. Денацификация кезінде Вершуер нацистік саяхатшы (Mitläufer) деп танылды – бұл режимді қолдаушы немесе мүшесі болмаған, сондай-ақ белсенді қарсылас емес адамды білдіретін салыстырмалы түрде жеңіл категория – және оған айыппұл салынды. Ол соғыс кезіндегі ғылыми-зерттеу қызметі үшін ешқашан сотталған жоқ. Істі терген Лео Александр ешқандай нақты дәлел таба алмады және Вершуер кінәлі болуы мүмкін еді деген болжам жасады. 1950-1960 жылдары Вершуер адамдарға ядролық сәулеленудің әсері зерттеу жобаларын басқарды. Дініне берілген ол христиандық этика мәселелерімен де айналысып, евгеника адамның қадір-қасиеті мен адамзатқа деген махаббатқа негізделуі керек деп мәлімдеді. Тарихшы Шила Ф. Вайс айтуынша, ол нацистік сенімдерден "жалтара бастады". 1960 жылдары ол генетиктердің "ғылыми тұрғыдан жақсартылған" адамдар жасауға тырысуына қарсы ескертті. Бірақ ол ғылыми нәсілшілікті насихаттайтын "The Mankind Quarterly" журналының негізін қалаушылардың бірі болды. Вершуер 1969 жылы автокөлік апатында қаза тапты.