Кіріспе

Дәрілік заттар класы Допаминді қайта сіңіру ингибиторы (ДРИ) – допамин тасымалдаушының (ДАТ) әрекетін бұғаттау арқылы моноамин нейротрансмиттері допаминнің қайта сіңірілуін тежейтін дәрілік заттар класы. Қайта сіңіруді тежеу постсинаптикалық нейронға сіңірілмеген сыртқы допаминнің пресинаптикалық нейронға қайта өтуіне кедергі келтіргенде жүзеге асады. Бұл сыртқы допамин концентрациясының артуына және допаминергиялық нейротрансмиссияның күшеюіне әкеледі. ДРИ-лер назар аудару тапшылығы және гипербелсенділік синдромы (НАГС) мен нарколепсияны психостимуляциялық әсерлері үшін, ал семіздік пен шектен тыс тамақтану синдромын тәбетті басатын әсерлері үшін емдеуде қолданылады. Кейде олар көңіл-күй бұзылыстарында антидепрессанттар ретінде де қолданылады, бірақ күшті ДРИ-лердің нашақорлыққа бейімділігі жоғары және қолдануға заңдық шектеулер болғандықтан, антидепрессант ретінде қолдануы шектеулі. Допаминді қайта сіңірудің жоқтығы және сыртқы допамин деңгейінің артуы допаминергиялық нейротрансмиссияның күшеюіне байланысты тәуелділік қаупінің артуымен байланысты. Допаминергиялық жолдар маңызды сыйақы орталықтары болып саналады. Кокаин сияқты көптеген ДРИ-лер мидағы допаминнің синапстық концентрациясының жоғарылауынан туындайтын жағымды әсерлеріне байланысты зиянды қолданылатын заттар болып табылады.

Пайдалану тарихы

1950 жылға дейін дофаминнің норэпинефрин және эпинефриннің биосинтезіне ғана қатысатыны есілген. Мида норэпинефринмен салыстырылатын мөлшерде дофамин табылар алдында, оның биологиялық қызметі катехоламиндерді жасаудан өзгеше болуы мүмкін деген ой туған жоқ.

Фармакотерапиялық қолдану

Келесі дәрілер DRI әсер етеді және осы қасиеті үшін клиникалық түрде қолданылған немесе қолданылуда: аминептин, дексметилфенидат, дифеметорекс, фенкамфамин, лефетамин, левофацетоперан, медифоксамин, мезокарб, метилфенидат, номифензин, пипрадрол, пролинтан және пировалерон. Келесі дәрілер клиникалық қолданыста болған немесе қазір қолданылып жатыр және клиникалық маңызы болуы мүмкін немесе жоқ әлсіз DRI әсеріне ие: адрафинил, армодафинил, бупропион, мазиндол, модафинил, нефазодон, сертралин және сибутрамин. Келесі дәрілер клиникалық қолданыста болған немесе қазір қолданылып жатыр, бірақ DRI қасиеттеріне ие болуы мүмкін: бензатропин, дифенилпиралин, этибензатропин, кетамин, нефопам, петидин (меперидин) және трипеленнамин. Төменде ерекше жиі қолданылатын DRIs-тің тізімі келтірілген: кокаин, кетамин, MDPV, нафирон және фенциклидин (PCP). Амфетаминдер, оның ішінде амфетамин, метамфетамин, MDMA, катинон, меткатинон, мефедрон және метилон – бәрі DRI, бірақ олар сонымен қатар, мүмкін, күштірек дофамин босатушы агенттер (DRA) ретінде де әрекет етеді (Еркес-Додсон заңына сәйкес, «күштірек ынталандырылған» функционалдық тұрғыдан ең оңтайлы ынталандырылғанмен бірдей болмайды). Дофамин босатушылар/субстраттар мен дофамин кері қабылдау ингибиторларының әрекет ету механизмінде айқын айырмашылықтар бар: алғашқысы функционалдық энтропияға (яғни гидрофобтылыққа) негізделген, ал екіншісі – энталпияға (яғни конформациялық өзгеріске). Кокаин сияқты кері қабылдау ингибиторлары клондалған адам DAT-ын нейрондарда табиғи түрде кездесетін ооциттерде гиперполяризациялайды, ал босату агенттері нейрон мембранасының деполяризациясын тудырады. Ояулықты күшейтуші препарат модафинил және оның аналогтары (мысалы, адрафинил, армодафинил) нарколепсияны және жұмыс кестесіне байланысты ұйқы бұзылысын емдеуге бекітілген. Олар әлсіз (микромолярлық) DRI ретінде әрекет етеді, бірақ бұл әсер ояулықты күшейту әсерімен байланысты емес, бұл оның клиникалық маңызының жоқтығын көрсетеді. Сонымен, бұл препараттар ояулықты арттыру үшін басқа механизм арқылы әрекет етеді. DRIs алмастыру терапиясы стратегиясы аясында әлеуетті құнарлылыққа қарсы агенттер ретінде зерттелді, бұл темекіге тәуелділікті емдеу үшін никотинді алмастыруға және опиоидтық тәуелділік жағдайында метадонды алмастыруға ұқсас. DRIs кокаинге тәуелділікті емдеу үшін зерттелді және құштарлықты және өзін-өзі басқаруды жеңілдетуге көмектеседі. Моноамин кері қабылдау ингибиторлары, соның ішінде DRIs, семіздікпен ауыратын науқастарда асыққан тамақтануды және тәбетті бақылауда тиімділік көрсетті. Мұндай фармакотерапия әлі де қол жетімді болғанымен, осы мақсатта сатылатын стимуляторлық аноректикалардың көпшілігі гипертония, клапандық ауру және дәріге тәуелділік сияқты жағымсыз әсерлерге байланысты кері тартылды немесе тоқтатылды.

ДРИ тізімі

Төменде тек DAT-қа басқа моноамин тасымалдағыштарынан (MAT) таңдамалы әсер ететін DRI-лер тізімделген. Егер бірнеше MAT-қа әсер ететін DRI-лер туралы ақпарат керек болса, NDRI және SNDRI сияқты басқа моноамин қайта сіңіру ингибиторларының беттерін қараңыз.