Кіріспе

Антипсихотикалық дәрілер тобына жататын кез келген препарат бұл жағдайды тудыруы мүмкін, бірақ типтік антипсихотикалардың қауіп деңгейі атипикалықтарға қарағанда жоғары. Қауіп факторларына дегидратация, алағайлау және кататония жатады. Бұл құбылыстың негізгі себебі – дофамин рецепторларының блокадалануы. Қолайлы нәтижелерге қол жеткізу үшін жылдам диагностика және емдеу қажет. Дене температурасының 38°C-тан жоғары көтерілуі (>100.4°F) немесе сананың шатыруы немесе өзгеруі, бұлшық еттерінің қатаюы. Егер адам антипсихотикалық препараттарды қабылдап, біраз уақыт бойы жағдайы тұрақты болған болса, әсіресе дозасы өзгермеген және психозды күшейтетін психоактивтік заттарды қолданбаған жағдайда, нейролептикалық қақырық синдромының (NMS) даму ықтималдығы төмендеуі мүмкін.

Себептер

NMS көбінесе антипсихотикалық препараттарды қолданудан туындайды және кең ауқымды дәрілер NMS-ке алып келуі мүмкін. Бутирофенондар (мысалы, халоперидол және дроперидол) немесе фенотиазиндер (мысалы, прометахзин және хлорпромазин) қолданатын адамдарда тәуекел ең жоғары болады. Дегенмен, клозапин, оланзапин, рисперидон, кветиапин және зипразидон сияқты әртүрлі атипикалық антипсихотикалық препараттар да кейбір жағдайларда себепкер болып табылады. NMS Паркинсон ауруына қарсы дофаминергілік препараттар (мысалы, леводопа) қабылдап жүрген адамдарда да пайда болуы мүмкін, әсіресе препараттың дозасы күрт азайтылған кезде. Сонымен қатар, дофаминергияға қарсы әрекеті бар басқа да препараттар, мысалы, құсық тоқтатушы метаклопрамид, NMS-ті тудыруы мүмкін. Амоксапин сияқты дофаминергияға қарсы белсенділігі бар тетрациклдік препараттар жағдайлар бойынша NMS-ке байланысты. Бұған қоса, дезипрамин, дотипин, фенельзин, тетрабеназин және резерпиннің NMS-ті тудыруы белгілі. Литий NMS-ке себеп бола ма деген мәселе әлі де нақты емес. Алайда, литийді бірге қолдану пациент антипсихотикалық препаратты қабылдаған кезде NMS тәуекелін арттырады. Молекулалық деңгейде NMS дофамин активтілігінің кенеттен және айқын төмендеуінен туындайды, бұл дофаминергілік агенттерді тоқтату немесе дофамин рецепторларын блокадалау нәтижесінде болады.

Тәуекел факторлары

НМС дамуының ең айқын қауіп факторларының бірі – жағдайды емдеу үшін таңдалған дәрілік терапия барысы. Жоғары тиімді антипсихотикалық препараттарды қолдану, антипсихотикалық препараттардың дозасын жылдам арттыру және ұзақ әсер ететін антипсихотикалық препараттарды (мысалы, галоперидол) қолданудың барлығы НМС даму қаупін арттырады. Емдеу ұзақтығы мен НМС дамуы арасында байланыс жоқ сияқты. Атипикалық антипсихотикалық препараттар: мысалы, оланзапин, клозапин, рисперидон. Допаминергияға қарсы құсуға қарсы препараттар: мысалы, дроперидол. Допаминергиялық препараттарды тоқтату: мысалы, леводопа, амантадин.

НМС-тің генетикалық қауіп факторы бар деген пікір бар. Бір зерттеуде бірдей егіздерде НМС анықталды, ал басқа жағдайда анасы мен оның екі қызында НМС пайда болды. Демографиялық тұрғыдан алғанда, еркектер, әсіресе қырық жасқа толмағандар, НМС дамуына ең көп бейім, бірақ бұл жағдайдың қырық жасқа толмаған еркектерде антипсихотикалық препараттарды жиірек қолданудың салдары болуы мүмкін емес. Бұл жағдайдың маңызды қауіп факторы – Леви денелерімен байланысты деменция. Бұл пациенттер антипсихотикалық препараттарға өте сезімтал. Сондықтан, барлық деменция жағдайларында антипсихотикалық препараттарды сақтықпен қолдану қажет.

Емдеу

НМС – бұл жедел медициналық жағдай, емделмесе өлімге алып келуі мүмкін. Бірінші қадам – антипсихотикалық дәріні тоқтату және гипертермияны белсенді түрде емдеу, мысалы, салқындатқыш төсеніштермен немесе қолқынаптар мен шатқа мұз қою арқылы. Қан айналымын және тыныс алуды қолдауға қабілетті жансақтау бөлімінде күтім көрсету өте маңызды. Фармакологиялық ең тиімді емдеу әлі анықталған жоқ. Бұлшық ет қатаюын азайту үшін қажет болған жағдайда дантролен қолданылады, ал соңғы кезде бромокриптин сияқты допаминдық жолға әсер ететін дәрілер тиімділігін көрсетті. Амантадин – допаминергиялық және антихолинергиялық әсерлеріне байланысты тағы бір емдеу мүмкіндігі. Апоморфин де қолданылуы мүмкін, бірақ оны қолдауға жеткілікті дәлелдер жоқ. НМС-тің дамуына себеп болған дәріні қайта қабылдау да рецидивке әкелуі мүмкін, бірақ көп жағдайда бұл орын алмайды. НМС-тен жазылу кезінде есте сақтау қабілетінің бұзылуы жиі кездеседі, көбінесе уақытша болады, бірақ кейбір жағдайларда қалыпты жағдайға оралмауы мүмкін.

Эпидемиология

Жинақталған деректер НМС кездесу жиілігінің 0,2%–3,23% аралығында екенін көрсетеді. Дегенмен, дәрігерлердің хабардарлығының артуы және атипикалық антипсихотиктердің қолданылуының ұлғаюы НМС таралуын төмендеткен болуы мүмкін.

Тарих

NMS туралы 1956 жылы, алғашқы фенотиазиндер қолданысқа енгізілгеннен кейін көп ұзамай хабарланды. НМС алғаш рет 1960 жылы француздық клиниктер халоперидолға қатысты зерттеу жұмысында сипаттады. Олар халоперидолдың қосымша әсерлерімен байланысты жағдайды "синдром малин дез нейролептик" деп атады, ол нейролептикалық қатерлі синдром деп аударылды.