Кіріспе

Ежелгі грек философиясының сезімтал немесе құмарлық махаббат тұжырымы Эрос (Eros) – ежелгі грек философиясындағы сезімтал немесе құмарлық махаббатты білдіретін түсінік. Осыдан "эротикалық" термині шыққан. Эрос сондай-ақ философия мен психологияда әлдеқайда кең мағынада қолданылады, тіпті "өмірлік энергияға" жуық мағынада да қолданылуы мүмкін. Протестант философ К. Льюис оны христиан дініндегі махаббатты білдіретін төрт ежелгі грек сөзінің бірі деп санайды, сторге, филия және агапе сөздерімен бірге.

Классикалық грек дәстүрі

Классикалық әлемде эротикалық махаббат көбінесе бір түрлі мания немесе тея мания ("құдайлардан келген мания") деп аталатын. Бұл махаббат құмарлығы "махаббат жебелері" немесе "махаббат оқтары" арқылы сипатталды, олардың күрделі метафоралық және мифологиялық схемасы болды, ал көзі көбінесе Эрос (немесе оның латын тіліндегі әріптесі Купидон) немесе басқа құдай (мысалы, Аңыз) есімдерімен бейнеленген. Кейде жебелердің бастауы әдемі махаббат нысанының өзі деп есептелді. Егер бұл жебелер ғашықтың көзіне жетіп, жүрегін "тесіп" немесе "жаралап", құштарлық пен сағынышпен (мамалықпен) толып кетсе, онда олардың күшіне ұшыраған. "Жебе жарасы" бейнесі кейде оның ләззаты мен ауырсынуын көрсететін оксиморон мен риторикалық антитезалар жасау үшін қолданылды. "Бірінші көрістегі махаббат" осы процестердің әсерінен ғашықтың кенеттен және дереу баурауы ретінде түсіндірілді, бірақ бұл классикалық мәтіндерде құмарлықпен сүйіспеншілікке кірудің жалғыз жолы емес еді. Кейде құмарлық алғашқы кездесуден кейін тууы мүмкін; мысалы, Овидийдің "Героидтер" кітабында Федраның Иполитке жазған хатында: "Элеузиске барғанда (бұрын маған ұнаған болсаңыз да) менің сүйіспеншілігім ең терең сүйектерімде орнықты". Кейде құмарлық тіпті алғашқы көріністен бұрын пайда болуы мүмкін, мысалы, Паристің Троялық Еленаға жазған хатында, Паристің Еленаға деген махаббаты оны көзін тигізбей тұрып-ақ қамтығанын айтады: "Сен менің жүрегімнің арманысың, мен сені танымас бұрын. Мен сенің бейнеңді көздеріммен көруге дейін жаныммен көрдім; сен туралы айтқан қару, менің жаралымды бірінші болып келтірді". "Бірінші көрісте" немесе басқа жолдармен, құмарлық махаббат классикалық авторлардың айтуынша, көбінесе апатты нәтижелерге әкелді. Егер сүйікті адам қатыгез немесе қызығушылықсыз болса, бұл құштарлық сүйіктіні депрессияға түсіріп, қайғы-қасірет пен ауруға себеп болатын. Кейде сүйікті әйел өзінің сұлулығымен сүйіктіні бейкүнә түрде тұзаққа түсіріп, оны ұрлауға немесе зорлауға итермелейтін "құдайдың қарғысы" болып бейнеленді. Аңшы Артемиданың (кейде Афродитаның) жалаңаш денесін көру оқиғалары да ұқсас апаттарға әкелді (Актеон аңызындағыдай). Ежелгі Грекияда әйелдердің өмірі мен махаббаттары туралы жазба деректер аз. Дегенмен, кейбір тарихшылар әйелдер бұрын ойланғаннан гөрі жиі махаббат нысаны болған болуы мүмкін және ер адамдардың әйелдерге деген махаббаты идеал болған болуы мүмкін деп болжайды. Ежелгі Афинада ерлі-зайыптылық қатынаста еркектің үстемдігін грек мемлекет қайраткері және генерал Алкибиад сияқты тұлғалар арқылы көрсетуге болады. Ежелгі Афинада ер адам мен әйелдің арасындағы тағы бір танымал қарым-қатынас - мемлекет қайраткері Периклдің Аспасиямен романтикалық байланысы. Спартада әйелдердің әлеуметтік мәртебесі жоғары болды және неке рәсімдері салтанатты түрде өткізілді. Некеден кейінгі алғашқы түнге мұқият дайындық жүргізілді, ал ер адам ресми рәсімге дейін болашақ әйелін символдық түрде ұрлауға тиіс болды, ал ол шашын қысқа қырып, ұл балалар киімі киді. Спартадағы ерлі-зайыптылардың махаббатының ең жақсы нәтижесі - дені сау ұлдың дүниеге келуі. Платонның "Симпозиум" еңбегінде Аристофан гетеросексуалдық және гомосексуалдық махаббаттың пайда болуы туралы миф айтады. Эрос падикос, немесе педагогикалық педерастия, Платоннан 200 жыл бұрын белгілі болған. Аристофанның айтуынша, Зевс әр адамды екіге бөлуге шешім қабылдамас бұрын, әр адамның екі басы, төрт қолы және төрт аяғы болған. Әркім бөлініп кеткеннен кейін, әр жартысы өзінің екінші жартысын іздеп, қайтадан толық болуға тырысты. Кейбір адамдар бастапқыда жартысы еркек, жартысы әйел болған, ал Зевс оларды бөлгенде олар ерлер мен әйелдерге айналды, олар қарама-қарсы жынысты серіктестерді іздеді. Кейбір адамдар бастапқыда толығымен әйел болған, олар әйелдермен серіктес іздеген әйелдерге бөлінді. Ал кейбіреулері толығымен еркек болған, олар басқа еркектерді іздеп бөлінді.

Платон

Ежелгі грек философы Платон эрос туралы идеалистік түсінік қалыптастырды, ол қазіргі заманда зор ықпалға ие болды. Жалпы алғанда, Платон физикалық тартымдылықты эрос құрамының қажетті бөлігі деп санамады. Платонның пікірінше, эросты жыныстық құштарлықта ысыраптап жіберудің орнына, философияға (математикалық, этикалық және аскетикалық тәлімді қоса алғанда) бағыттап, эротикалық энергияны сананың өзгеруіне және Құдаймен бірігуге жетуге арналған құрал ретінде қолдануға болады. «Симпозионда» эрос – барлық нәрсені бейбітшілікке, кемелдікке және құдайлыққа қарай итетін әмбебап күш ретінде сипатталған. Эрос өзі – «даймон», яғни құдайлық пен өлшеулілік арасындағы жаратылыс. Осы түпкі мағынасында «платондық махаббат» эростың зиялық тазаруы арқылы сезімдік формадан идеалдық формаға өтуімен мүмкін болады. Платонның сөзіне сүйенсек, эрос бастапқыда бір адамға сезім ретінде туады, бірақ терең ойлар арқылы ол сол адамның ішкі сұлулығын бағалауға, тіпті идеалдық мағынада сұлулықтың өзін бағалауға айналуы мүмкін. Платон айтқандай, эрос жанға сұлулықты таза нысанында «еске түсіруге» көмектеседі. Осыдан Платон үшін эрос шындықты түсінуге септігін тигізеді деген қорытынды шығады. Осы мағынада түсінілген эрос, Платон заманындағы грек тіліндегі сөздің жалпы мағынасынан едәуір ерекшеленеді. Сондай-ақ, ол заманауи әдебиет пен поэзиядағы мағынасынан да өзгеше. Платон үшін эрос – таза адамдық та, таза құдайлық та емес: ол «даймон» деп аталатын екеуінің арасындағы нәрсе. Оның басты қасиеті – тоқтаусыз ұмтылыс пен құштарлық. Эрос тіпті беру сияқты көрінсе де, «иемденуге құштарлық» болып қала береді, бірақ ол таза сезімдік махаббаттан өзгеше, себебі ол өркениетке ұмтылатын махаббат. Платонның пікірінше, құдайлар сүйіспейді, өйткені олар қалау сезімін бастан кешпейді, себебі олардың барлық қалаулары қанағаттандырылған. Олар сүйіспеншіліктің пәні бола алады, бірақ субъектісі бола алмайды (Симпозион 200 1). Осы себепті олардың адаммен тікелей байланысы жоқ; тек эрос арқылы ғана байланыс орнатуға болады (Симпозион 203). Осылайша, эрос – адамды құдайлыққа жетелейтін жол, бірақ керісінше емес. Платон үшін парадоксалды жайт, эрос нысаны физикалық сұлу болуы міндетті емес. Өйткені эрос нысаны – сұлулық, ал ең үлкен сұлулық – мәңгілік, ал физикалық сұлулық мүлдем мәңгілік емес. Дегенмен, егер ғашық сүйіктісінің ішкі (яғни идеалдық) сұлулығына қол жеткізсе, оның бақытқа деген қажеттілігі қанағаттандырылады, өйткені бақыт – идеалға қатысып жатқаныңды білу сезімі.

Рим-католик ілімдері

Ежелгі яһуди дәстүрі, Гипполық Августин және Бонавентураның барлығы эросқа қатысты Рим католиктік некелік ілімдерге әсер еткен. Өзінің алғашқы энцикликасында, Deus caritas est, Папа Бенедикт XVI грек тіліндегі қарым-қатынас терминдерінің төртеуі – эрос, филия және агапе – туралы айтады және олардың арасындағы айырмашылықтарды көрсетеді. Бенедикт үшін агапе – өзіңді басқаға беру, эрос – өзіңді басқадан алуға ұмтылу, ал филия – достар арасындағы өзара сүйіспендік. Ол эрос пен агапе екеуінің де жақсы екенін, бірақ эрос рухани христиандықпен теңгерілмесе, қарапайым секске дейін төмендеу қаупі бар екенін түсіндіреді. Энциклика эрос пен агапе – махаббаттың екі бөлек түрі емес, толыққанды махаббаттың екі жартысы екенін, олардың бірі – беру, екіншісі – қабылдау арқылы біріктірілетінін көрсетеді.

Фрейд

Фрейдтік психологияда эрос, либидомен шатастырмау керек, тек қана жыныстық құштарлық емес, сонымен қатар біздің өмірлік күшіміз, өмір сүруге деген құштарлығымыз. Бұл – өмірді жаратуға деген ұмтылыс, ол өнімділікке және құрылысқа қолдау көрсетеді. Алғашқы психоаналитикалық жазбаларда эростың инстинкттері эго күштеріне қарсы қойылған. Бірақ кейінгі психоаналитикалық теорияда эрос Танатоспен (өлім инстинктісі немесе өлімге ұмтылу) – құлқылықты өлім инстинктісімен күреседі. 1925 жылғы «Психоанализге қарсылықтар» атты мақаласында Фрейд психоаналитикалық тұрғыдан жыныстық энергияның көзқарасы, негізінен, жыныстық белсенділікке байланысты «жыныс» сөзінің қолданылуынан гөрі, «Симпозионда» айтылған Платонның эросқа қатысты көзқарасына көбірек сәйкес келетінін түсіндіреді. Ол философ Шопенгауэрдің де ықпалы болғанын айтады. Содан кейін ол қарсыластарына осындай ұлы алдын-алағыларды елемегендері және бүкіл эрос теориясын пансексуалдыққа бейімдегендері үшін қарсылық білдіреді. Ақырында ол өзінің теориясының бұл ұжымдық түсініспеушілікті бала кезіндегі жыныстық белсенділікті мойындауға қарсы күтілетін қарсылық ретінде табиғи түрде түсіндіретінін жазады. Дегенмен, Ф.М. Корнфорд Платон мен Зигмунд Фрейдтің эросқа қатысты ұстанымдарының «мүлдем қарама-қарсы» екенін айтады. Платон үшін эрос – бастапқыда төмен қарай «құлайтын» рухани энергия, ал Фрейд үшін эрос – жоғары қарай «көтерілетін» физикалық энергия. Философ және әлеуметтанушы Герберт Маркузе өзінің 1955 жылғы аса ықпалды «Эрос және өркениет» еңбегінде эрос туралы фрейдистік ұғымды қабылдады.

Юнг

Карл Юнгтың аналитикалық психологиясында эросқа қарсы тұратын нәрсе – логос, грек тілінде рационалдылық принципін білдіретін сөз. Юнг логосты еркек принципі деп есептейді, ал эросты – әйел принципі деп есептейді. Юнгтің сөзімен айтқанда: Әйел психологиясы Эрос принципіне негізделген, ол – ұлы байланыстырушы және босатушы, ал еркекке ежелгі заманнан бері басқарушы принцип ретінде Логос тән. Эрос тұжырымын қазіргі заманғы терминдермен психикалық байланыс ретінде, ал логосты – объективтік қызығушылық ретінде түсіндіруге болады. Эрос пен логостың жыныстық айырмашылығы Юнгтің адам психикасының анима/анимус сизигиясы туралы теориясының салдарынан туындайды. Сизигия – еркек пен әйелдің арасындағы жік. Юнгтің пікірінше, бұл жік санадан тысқарыда «контрасексуалдық» (қарама-қарсы жынысты) элементтер арқылы қайта жаңарады, олар анима (еркектерде) және анимус (әйелдерде) деп аталады. Осылайша, еркектерде әйелдік принцип бар, ол әйелдік эроспен сипатталады. Ер адамдар үшін жекелену жұмысы аниманы сезінуді және оны өзінің бір бөлігі ретінде қабылдауды үйренуді қамтиды, бұл эросты қабылдауды білдіреді. Бұл бастапқыда саналы эгоны соқырлататын проекциялардан арылу үшін қажет. «Проекцияны кері қайтару» – жекелену жұмысының маңызды міндеті, ол бастапқыда жат деп саналатын санасыз күштерді иелену және субъективтендіруді қамтиды. Қысқасы, Юнгтің эрос туралы түсінігі Платонның түсінігінен көп ерекшеленбейді. Эрос – толықтыққа ұмтылыс, және ол бастапқыда құмарлық махаббат нысанында көрінсе де, шын мәнінде «психикалық байланысқа» ұмтылыс, басқа сезімтал жандармен өзара байланыс және әрекеттесуге ұмтылыс. Дегенмен, Юнг тұрақсыз болды және кейде «эрос» сөзін сексуалдық қатынасты белгілеу үшін қысқаша түрде қолданды.