Кіріспе

Американдық евгеник, табиғатты қорғаушы және автор (1865–1937)

Мэдисон Грант (19 қараша 1865 – 30 мамыр 1937) – американдық заңгер, зоолог, антрополог және жазушы. Грант табиғатты қорғау саласындағы үлкен жетістіктерімен емес, «Скандинавиялық нәсілді» жоғары қоятын расизм түрі – нордицизмді ғылыми емес тұрғыдан қорғауымен белгілі. Ақ нәсілшіл евгеник ретінде Грант ең танымал расистік мәтіндердің бірі – «Ұлы нәсілдің құлдырауы» (1916) кітабының авторы және Америка Құрама Штаттарында иммиграцияны шектеу және нәсіл аралас қосылуға қарсы заңдарды жасауға белсенді қатысты. Грант жабайы табиғатты басқару ғылымын көптеген жағынан дамытты.

Ерте өмір

Грант Нью-Йорк қаласында, Нью-Йорк штатында, дәрігер және Американдық Азамат соғысының хирургі Габриэль Грант пен Каролина Манистің ұлы ретінде дүниеге келді. Мэдисон Гранттың анасы 1623 жылы Американың шығыс жағалауындағы Голландия Республикасының аумағы – Жаңа Нидерландқа алғашқы отарлаушыларды шақырған валлондық гугенот Джесси де Форесттің ұрпағы болды. Әкесінің тарапынан Мэдисон Гранттың алғашқы американдық атасы Ричард Трейт, Англиядағы Питминстер шіркеуінің деканы, ол 1630 жылы Жаңа Англияның алғашқы пуритан қоныстанушыларының бірі еді. Трейт желісі арқылы Гранттың ата-бабаларының арасында Роберт Трейт (Нью-Джерсидің отарлық губернаторы), Роберт Трейт Пэйн (Тәуелсіздік декларациясына қол қойған), Чарльз Грант (Мэдисон Гранттың әкесі, 1812 жылғы соғыста офицер болып қызмет еткен) және Габриэль Грант (Мэдисонның әкесі), белгілі дәрігер және Ньюарк қаласының денсаулық сақтау комиссары (Нью-Джерси штаты) бар. Грант өмірінің соңына дейін Нью-Йорк қаласында тұрды. Грант төрт бауырдың үлкені болды. Балалардың жаздары мен көптеген демалыс күндері 1830 жылдары олардың бабасы ДеФорест Манис салған Лонг-Айлендтегі Оатлендс отарлық үйінде өтті. Бала кезінде ол жеке мектептерге барып, әкесімен бірге Еуропа мен Таяу Шығысқа саяхаттады. Ол 1887 жылы үздік дипломмен Йель университетін бітірді. Ол Колумбия құқық мектебінде заңгерлік білім алып, бітіргеннен кейін заңгерлікпен айналысты, бірақ оның қызығушылықтары көбінесе табиғатты зерттеуге қатысты. Ол ешқашан үйленбеді және балалары болған жоқ. Ол алғаш рет саяси беделге 1894 жылы Нью-Йорк мэрі Уильям Лафайетт Стронгтың сайлау науқанына ағасы ДеФорест Грантпен бірге қатысқанда ие болды.

Карьера және қорғау шаралары

Томас К. Леонард «Грант американдық экологиялық қозғалыстың негізін қалаушы, Калифорниядағы секвойяларды сақтап қалу үшін күрескен, американдық бизондарды жойылудан құтқарып, қару-жараққа қатысты қатаң заңдарды қабылдауға ұмтылған, Глейшер және Денали ұлттық парктерін құруға көмектескен және киттер, ақбас бүркіттер мен мүйізді антилопаларды сақтау үшін жұмыс істеген» деп жазды. Грант бірнеше АҚШ президенттерімен, соның ішінде Теодор Рузвельтпен дос болды. Грант Бронкс зообағын құруға, Бронкс өзенінің жағалау жолын салуға, американдық бизонды сақтау үшін Америкалық бизон қоғамын ұйымдастыруға және Глейшер және Денали ұлттық парктерін құруға көмектесті. 1906 жылы Нью-Йорк зоологиялық қоғамының хатшысы ретінде ол Бронкс зообағында маймылдармен бірге Мбути тайпасынан (пигмейлер) шыққан конголық Ота Бенганы көрсету үшін лобби жасады. 1920-1930 жылдары ол көптеген евгеникалық және қайырымдылық қоғамдардың кеңесіне кірді, оның ішінде Америка табиғи тарих мұражайының қамқорлар кеңесі, Америка евгеникалық қоғамының директоры, Иммиграцияны шектеу лигасының вице-президенті, Галтон қоғамының негіздеуші мүшесі және Халықаралық евгеника комитетінің сегіз мүшесінің бірі болды. 1929 жылы ол Өнер және ғылым қоғамының алтын медалімен марапатталды. 1931 жылы Калифорния штатының парктері жөніндегі кеңесі Грант, Мерриам және Осборнның экологиялық еңбектерін мойындап, Калифорниядағы Дайервиллдегі әлемдегі ең үлкен ағашты оларға арнады. Гранттың құрметіне карибудың бір түрі де аталды (Rangifer tarandus granti, сондай-ақ Грант карибуы деп те аталады). Ол 1893 жылдан бері үлкен аң аулау ұйымы – Буун және Крокетт клубының мүшесі болды және оның бай мүшелерін жердің кең аумақтарын сақтау үшін үкіметке ықпал етуге жұмылдырды. Грант 1925 жылдан қайтыс болғанға дейін Нью-Йорк зоологиялық қоғамының төрағасы болды. Гранттың табиғатты қорғау және евгеника жөніндегі шаралары тығыз байланысты болды: екеуі де өздеріне тапсырылғандарға қатысты түрлі басқару қажеттілігін мойындады. Грант өзі аристократиялық деп санамайтын жануарларға бейжай қарады және адамдарға да осындай иерархияны тағайындады. 1916 жылы жарық көрген «Ұлы нәсілдің өлімі» еңбегі Еуропаның нәсілдік тарихын түсіндіруге тырысқан нәсілдік гигиенаның зәулім туындысы болды. Гранттың ең маңызды мәселесі – 20 ғасырдың басындағы американдық иммиграцияның өзгеруі болды («көбінесе Батыс және Солтүстік Еуропаға қарағанда Оңтүстік және Шығыс Еуропадан келген иммигранттардың санының артуымен сипатталады»). «Ұлы нәсілдің өлімі» – заманауи антропология мен тарихтың «растық» интерпретациясы, нәсілді өркениеттің негізгі қозғаушы күші деп бағалаған. Осыған ұқсас идеяны Германиядағы тарихшы Густав Коссина да ұсынған. Грант «Скандинавияда тамыр жайған, шамалы анықталған биологиялық-мәдени топтама» идеясын, адам дамуына жауапты негізгі әлеуметтік топ ретінде насихаттады; сондықтан кітаптың кіші тақырыбы – Еуропа тарихының нәсілдік негізі. Грант, құлшынысты евгеник ретінде, адам генофондынан «көрілмеген» қасиеттерді және «құнды емес нәсілдік типтерді» бөліп, карантинден өткізіп, ақырында құлдырауын, ал Норд қоғамына қолайлы болатын, қалаулы қасиеттерді және «құнды нәсілдік типтерді» насихаттауды, таратуды және ақырында қалпына келтіруді жақтады. Ол былай деп жазды: «Жүз жылдың ішінде әлсіздерді немесе жарамсыздықты жою арқылы қатаң іріктеу жүйесі, яғни әлеуметтік сәтсіздіктер, барлық мәселені шешер еді, сонымен қатар біздің түрмелерімізді, ауруханаларымызды және ақылсыздар үйлерімізді толтыратын жағымсыз адамдардан арылуға мүмкіндік берер еді. Жеке адамды қоғам өмір бойы асырай алады, тәрбиелей алады және қорғай алады, бірақ мемлекет стерилизация арқылы оның ұрпағы онымен тоқтағанын қамтамасыз етуі керек, әйтпесе болашақ ұрпақтар әрдайым артып келе жатқан қате сезімталдықпен қарғысқа ұшырайды. Бұл мәселенің практикалық, мейірімді және сөзсіз шешімі және оны әлеуметтік сәтсіздердің әрдайым кеңейіп келе жатқан шеңберіне қолдануға болады, әрдайым қылмыскерлерден, аурулардан және ақылдан тайғандардан бастап, ақырында кемшіліктер емес, әлсіздер деп аталатын түрлерге және ақырында, мүмкін, құнды емес нәсілдік типтерге дейін». Гранттың еңбегі Америка Құрама Штаттарынан шыққан ғылыми расизм мен евгениканың ең ықпалды және шулы еңбектерінің бірі саналады. Стивен Джей Гулд «Ұлы нәсілдің өлімі» кітабын «американдық ғылыми расизмнің ең ықпалды трактаты» деп атады. «Ұлы нәсілдің өлімі» АҚШ-та көптеп басылып, басқа тілдерге де аударылды, оның ішінде 1925 жылы неміс тіліне. 1937 жылға қарай кітап АҚШ-та ғана 16 000 дана сатылды. Кітап Германиядағы нацистік қозғалыстың жақтастары тарапынан қабылданып, нацистер билікке келгеннен кейін қайта басылуға бұйрық берген алғашқы шетелдік кітап болды. Адольф Гитлер Грантке «Бұл кітап менің Киелі кітабым» деп хат жазды. Гранттың көп жылдық қарсыластарының бірі антрополог Франц Боас болды. Грант Боасты ұнатпады және бірнеше жыл бойы оны Колумбия университетіндегі лауазымынан босатуға тырысты. Боас пен Грант АҚШ-тағы антропология ғылымын бақылау үшін ашық күреске түсті, олар Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлттық зерттеу кеңесінің Антропология комитетіне бірге кірді. Грант сол кездегі физикалық антропологияның «мұрагерлік» тармағын ұсынды, оның әуесқойлығына қарамастан, және Боасқа (және оның шәкірттеріне) қарсы тұрды, олар мәдени антропологияны жақтады. Боас және оның шәкірттері Грант пен оның жақтастары қолданған антропологияның флагмандық ұйымы – Америка антропологиялық қауымдастығының бақылауын тартып алды. Жауап ретінде Грант, американдық евгеник және биолог Чарльз Б. Давенпортпен бірге 1918 жылы Боасқа балама ретінде Галтон қоғамын құрды.

Иммиграциялық шектеулер

Грант АҚШ-қа иммиграцияны Шығыс Еуропа мен Оңтүстік Еуропадан келуді шектеу арқылы, сондай-ақ Шығыс Азиядан иммиграцияны толығымен тоқтату арқылы шектеуді жақтады. Ол американдық халықты таңдаулы өсіндіру арқылы «тазалау» қажеттігін де қолдады. 1922 жылдан өліміне дейін ол Иммиграцияны шектеу лигасының вице-президенті қызметін атқарды. Грант әлемдік нәсілдік деректер жөніндегі сарапшы ретінде танылып, 1924 жылғы Иммиграциялық заң үшін белгілі бір еуропалық елдерден иммигранттардың квоталарын белгілеу үшін статистика ұсынды. Заң қабылданғаннан кейін де Грант әр жыл сайын елге «солтүстік» емес адамдардың тіпті шамалы санына да рұқсат беруіне наразы болды. Оның нәсілдер араласқанға қарсы заңдарды қолдауы Вирджиния штатындағы 1924 жылғы Нәсілдік тазалық заңына қатысты аргументтерде айтылды. Грант өзінің нәсілдік теориясын заңдастыруда өте ықпалды болғанымен, 1930 жылдардың басында АҚШ-та оның беделі төмендеді. Оның еңбектеріне қызығушылықтың азаюы Ұлы депрессияның салдарынан әлеуметтік дарвинизм мен оған байланысты философияларға қарсы кең тараған наразылыққа және соғыстар аралық кезеңде АҚШ-тағы нәсілдік мәселелердің өзгеруіне байланысты деп есептеледі. Еуропаны жеке нәсілдік топтарға бөлудің орнына, Гранттың шәкірті Лотроп Стоддардтың афроамерикандықтардың Оңтүстік штаттардан Солтүстік және Батыс штаттарға жасаған Ұлы көшінен кейін «екі нәсілдік» (қаралар мен ақтар) көзқарастары басымдыққа ие болды (Гутерл 2001).

Мұра

Экономикалық тарихшы Томас К. Леонардтың айтуынша: "Американың көрнекті евгенистері, оның ішінде қозғалыстың жетекшілері Чарльз Давенпорт пен Мэдисон Грант консервативті болды. Олар дене шынықтыруды әлеуметтік және экономикалық жағдаймен байланыстырды, сонымен қатар олар Ламарк мұрасына күмәнмен қараған, прогрессивтер ұстанып отырған қатал тұқым қуалаушылар еді. Бірақ евгеникашыл консерваторлар классикалық либералдар емес еді. Барлық евгенистер сияқты, олар да либералдық емес еді. Консерваторлар мемлекеттік мәжбүрлеуге қарсы емес, егер ол дұрыс мақсаттар үшін қолданылса, және бұл адамдар жеке құқықтарды басып, тұқым қуалайтын денсаулықты жақсартудың үлкен игілігін алу үшін қуанышпен келісті. Тарихшылар Мэдисон Грантты консервативті деп жиі атайды, өйткені ол патрициандық отбасынан шыққан көк қанды клуб мүшесі болды, ал оның ең танымал жұмысы – "Ұлы жарыстың өтуі" – ғылыми нәсілшілдіктің мұражайлық үлгісі. Бірақ Гранттың евгеникалық идеялары прогрессивизммен тығыз байланысты консервативті ұмтылыстың бір бұрышынан туындады: табиғатты қорғау". Леонард Гранттың соғысқа қарсы болғанын, империализмге күмәнданып, бала тууды бақылауды қолдағанын жазды. Грант 1920-жылдардағы Американың, әсіресе Нью-Йорктің танымал мәдениетінің бір бөлігіне айналды. Гранттың табиғатты қорғаушылығы мен зоологиялық табиғат тарихына деген қызығушылығы оны Нью-Йорк элитасының арасында ықпалды етті, олар оның ісімен келісті, ең бастысы Теодор Рузвельт. Автор Ф. Скотт Фицджеральд "Ұлы Гэтсби" кітабында Грант туралы айтқан. Дейзиге үйленген Лонг-Айленд аристократы Том Бьюкенен "Бұл Годдардтың" "Түсті империялардың өрлеуі" атты кітабын оқыды, ол Гранттың "Ұлы жарыстың өтуі" және оның әріптесі Лотроп Стоддардтың "Ақ әлемнің үстемдігіне қарсы түстердің көтерілуі" еңбектерін біріктірген. Грант 1937 жылы нефриттен қайтыс болғанда ұрпақ қалдырмады. Гранттың жерлеу рәсіміне бірнеше жүз адам қатысты, ол Нью-Йорк штатының Тарритаун қаласындағы Слипи-Холлоу зиратында жерленді. Ол Нью-Йорк зоологиялық қоғамына "Жабайы табиғатты қорғау үшін Грант қоры" құруға 25 000 доллар, Америка табиғи тарих мұражайына 5 000 доллар, ал Бун мен Крокетт клубына 5 000 доллар мұра етіп қалдырды. Оның жеке қағаздары мен хат-хабарларын туғандары оның қайтысынан кейін жойды. Соғыстан кейінгі Нюрнберг процесінде Гитлердің жеке дәрігері және нацистік эвтаназия бағдарламасының басшысы Карл Брандттың қорғаушысы Гранттың "Ұлы жарыстың өтуі" еңбегінен үш беттік үзіндіні дәлел ретінде ұсынды, бұл үшінші рейхтің халық саясатын ақтауға немесе кем дегенде олардың нацистік Германияға ғана тән емес екенін көрсетуге бағытталған. Гранттың ғылыми нәсілшілдік еңбектері үшінші рейхке байланысты геноцидтік және евгеникалық идеялардың көбі Германияда пайда болмағанын, және олардың көптегенінің АҚШ сияқты басқа елдерде де пайда болғанын көрсету үшін жиі сілтеме жасалады. Сондықтан Гранттың жақсы байланыстары мен ықпалды достарының арқасында ол АҚШ-тағы нәсілге негізделген евгеникалық ойлаудың бір түрін көрсету үшін жиі қолданылады, ол екінші дүниежүзілік соғысқа дейін белгілі бір ықпалға ие болды. Гранттың евгеникалық жұмысын нацистік Германияның саясаткерлері пайдаланғандықтан, оның табиғатты қорғаушы ретіндегі жұмысы біршама назарсыздан қалды және жасырылды, өйткені ол бір кезде байланысқан көптеген ұйымдар (мысалы, Сьерра клубы) онымен байланыстарын азайтуға тырысты. Оның 1920 жылдары кең таралған нәсілдік теориялары бүгінде сенімсіз деп есептеледі. Франц Боас және оның шәкірттері Рут Бенедикт пен Маргарет Мидтің жұмыстары төмен немесе жоғары расалардың жоқ екенін көрсетті.

Шығармалары

Карибу. Нью-Йорк: Нью-Йорк зоологиялық қоғамының кеңсесі, 1902. "Моос". Нью-Йорк: Орман, балық және аң аулау комиссиясының есебі, 1903. Солтүстік Американың ірі сүтқоректілерінің тегі және байланысы. Нью-Йорк: Нью-Йорк зоологиялық қоғамының кеңсесі, 1904. Роки тауларының ешкісі. Нью-Йорк зоологиялық қоғамының кеңсесі, 1905. Ұлы тайпаның құлдырауы; немесе Еуропа тарихының нәсілдік негізі. Нью-Йорк: Чарльз Скрибнердің ұлдары, 1916. Жаңа басылым, қайта қаралып, толықтырылған, Генри Фэрфилд Осборнның жаңа алғы сөзімен. Нью-Йорк: Чарльз Скрибнердің ұлдары, 1918. Қайта қаралып жаңартылған басылым, құжаттамалық қосымшамен және Генри Фэрфилд Осборнның алғы сөзімен. Нью-Йорк: Чарльз Скрибнердің ұлдары, 1921. Төртінші қайта қаралып жаңартылған басылым, құжаттамалық қосымшамен және Генри Фэрфилд Осборнның алғы сөзімен. Нью-Йорк: Чарльз Скрибнердің ұлдары, 1936. Редвудтарды сақтау; Калифорнияның Редвудтарын сақтау жолындағы 1919 жылғы қозғалыстың есебі. Нью-Йорк: Зоологиялық қоғам, 1919. Монтана штатындағы Глейшер ұлттық паркінің алғашқы тарихы. Вашингтон: Үкіметтік басылым, 1919. Континентті бағындыру; немесе Америкадағы тайпалардың кеңеюі, Чарльз Скрибнердің ұлдары, 1933.

Таңдалған мақалалар

"Америка ормандарының азаюы", "Century" журналы, том XLVIII, № 1, 1894 жылдың 1 мамыры. "Құрып бара жатқан қалақай және Адирондак тауларында оның жойылуы", "Century" журналы, том XLVII, 1894 жыл. "Канадалық қалақай ауы", "Теодор Рузвельт (ред.)", Көп елдегі аң аулау. Нью-Йорк: "Forest and Stream" баспасы, 1895 жыл. "Біздің фаунамыздың болашағы", Зоологиялық қоғамның бюллетені, № 34, 1909 жылдың маусымы. "Зоологиялық қоғамның тарихы", Зоологиялық қоғамның бюллетені, онжылдық саны, № 37, 1910 жылдың қаңтары. "Аляскадағы жабайы табиғаттың жағдайы", Жоғары биіктікте аң аулау. Нью-Йорк: "Harper & Brothers" баспасы, 1913 жыл. "Жабайы табиғатты қорғау", Зоологиялық қоғамның бюллетені, том XIX, № 1, 1916 жылдың 1 қаңтары. "Ұлы нәсілдің жоғалуы", "Geographical Review" журналы, том 2, № 5, 1916 жылдың қарашасы. "Расаның физикалық негізі", Ұлттық әлеуметтік ғылымдар институтының журналы, том III, 1917 жылдың қаңтары. "Демократия және мұрагерлік туралы мақаланың талқылануы", "The Journal of Heredity" журналы, том X, № 4, 1919 жылдың сәуірі. "Иммиграцияны шектеу: нәсілдік аспектілер", Ұлттық әлеуметтік ғылымдар институтының журналы, том VII, 1921 жылдың тамызы. "Американың нәсілдік трансформациясы", "The North American Review" журналы, 1924 жылдың наурызы. "Америка американдықтар үшін", "The Forum" журналы, 1925 жылдың қыркүйегі.