Польшаның ең жоғары ордені – Ақ Илбике ордені

Кіріспе

Польшаның еңбегі үшін ордені

Ақ бұркіт ордені (Order Orła Białego) – Польша Республикасының ең жоғары ордені және әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан әлемдегі ең көне наградалардың бірі. Ол 1705 жылдың 1 қарашасында Польша королі және Саксонияның сайлаушысы Август II Күшті тарапынан ресми түрде тағайындалып, оның ең жақын дипломатиялық және саяси қолдаушыларының сегізіне табыс етілді. Одан бері ол ең көрнекті поляктарға еңбегі үшін, сондай-ақ шетелдік мемлекеттердің жоғары лауазымды өкілдеріне беріліп келеді. Ақ бұркіт ордені сол иықтан оң жаққа иесіне тағылатын күлгін лентамен бірге келеді. Орденнің жұлдызы, бұрын тігілген, кеудесінің сол жағына тағылады.

Тарих

Ақбүркіт орденінің нышаны бастапқыда қызыл эмальды, овал пішіндес алтын медаль болды, алдыңғы жағында поляк ақбүркітінің суреті, ал арт жағында Август II Күштінің патшалық белгісі және қиылысқан қылыштар бейнеленген. Ол ашық көк түсті лентада тағылатын болды. 1709 жылы ақбүркіт нышаны мальтий кресі нышанымен алмастырылды. 1713 жылға қарай ол мойынға асылатын, көк лентамен және жұлдызбен бірге тағылатын болды. Август орденге қабылданғандардың санын 72-ге дейін шектеді, бірақ 1733 жылы қайтыс болғанға дейін орденді 40 рет қана табыс етті. Дегенмен, оның ұлы Август III орденді үш жүзден астам рет табыс етті. Август орденді құруға Петр I-нің Ресейдің Әулие Андрей орденін (оның өзі Ресей императорының алғашқы рыцарьларының бірі болған) және, ең бастысы, ашық көк лентасы мен құс бейнеленген жұлдызымен ұқсас, беделді француздық Әулие Рух орденінің мысалы шабыттандырды, сондай-ақ Петр I-нің Әулие Андрей орденіне де әсер еткен. Бастапқыда орденді құруға поляк аристократиясының көпшілігі қарсы болды, себебі орденге мүшелік поляк аристократтарының дәстүрлі теңдігін бұзатын мәртебе берді. Орденнің қамқоршысы болмағандықтан, Август II 2 тамызды орденнің мерекесі деп белгіледі. Бірақ оның ұлы Август III орденнің мерекесін 3 тамызға ауыстырды. 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінісі кезінде орден жойылды. 1807 жылы ол Наполеон Бонапарт құрған Варшава Герцогтығының ең жоғары наградасы ретінде қайта жаңартылды. 1815 жылдан 1831 жылға дейін Польшаның Конгресс Корольдығында табыс етілді. 1830-31 жылдардағы поляк көтерілісін Ресей әскерлері басып жаншудан кейін, Ақбүркіт ордені Николай I-нің ресми түрде "қосылып" 1831 жылдың 17 қарашасында Ресей империясының наградалар жүйесінің бір бөлігіне айналды. Бұл жаңа Императорлық Ресейдің Ақбүркіт орденінің нышаны ресейлік ордендерге ұқсату үшін өзгертілді. Ол 1917 жылғы Революцияға дейін осы түрде сақталды, осы кезде Ресей империясы құлады. 1921 жылдың 4 ақпанында Парламент шешімімен Ақбүркіт ордені Польшаның ең жоғары наградасы болды. Соғыс аралық кезеңде (1921-1939) орден 24 поляк азаматына және 87 шетел азаматына табыс етілді, олардың арасында 33 монарх және мемлекет басшысы, 10 премьер-министр, 15 басқа министр және 12 патшалық отбасының мүшелері болды. 1948 жылдан кейін, Польша Халық Республикасы құрылғаннан кейін, Ақбүркіт ордені табыс етілмейтін болды, бірақ ол ресми түрде жойылған жоқ. Оны Польшаның эмиграциядағы үкіметі де пайдаланды. Коммунизм құлағаннан кейін орден 1992 жылдың 26 қазанында қайтадан жаңартылды, эмиграциядағы Польша үкіметі орденнің мөрі мен мұрағатын Лех Валенсаға тапсырған болатын. Орден қайта жаңартылғаннан кейін алғашқы марапатталған адам - Папа Иоанн Павел II. Польша Президенті елдің мемлекет басшысы ретінде орденнің Ұлы магистрі болып табылады.

The badge of the Order of the White Eagle was originally a red enamel oval gold medal with an image of the Polish white eagle on its front side, and the royal cypher of Augustus II the Strong over crossed swords on the obverse, worn on a light blue ribbon. The white eagle badge was replaced by a Maltese cross badge in 1709. By 1713 it was worn from the neck, with a blue sash, and a star. Augustus limited the number of knights to 72, but only conferred the Order 40 times before his death in 1733. His son, Augustus III, however, awarded the Order more than three hundred times. Augustus may have been inspired to found the Order by the example of Peter the Great's recent founding of the Russian Order of Saint Andrew (of which he himself had been made one of the first knights by the Russian emperor), and above all by the example of the prestigious French Order of the Holy Spirit, with which the light blue ribbon, and the star with a bird, have a strong resemblance, and which had also inspired Peter the Great's Order of Saint Andrew. Initially, the creation of the Order was strongly opposed by many of the Polish nobility, since membership in the Order conferred a distinction which violated the traditional equality of all Polish nobles. Since the Order had no patron saint, Augustus II made 2 August the feast of the Order. His son, Augustus III, however, changed the Order's feast day to 3 August. Under the Third Partition of Poland in 1795, the Order was abolished. It was renewed in 1807 as the highest award of the Duchy of Warsaw, created by Napoleon Bonaparte. From 1815 to 1831, it was awarded in the Congress Kingdom of Poland. After Russian troops put down the Polish uprising of 1830 31 in Congress Poland, the Order of the White Eagle was officially "annexed" by Nicholas I, and on 17 November 1831 became part of the Russian Imperial honors system. The insignia of this new Imperial Russian Order of the White Eagle was modified to more closely resemble those of Russian orders. It remained in this form until the Russian Revolution of 1917, in which the Russian Empire fell. The Order of the White Eagle officially became Poland's highest decoration by act of Parliament of 4 February 1921, and the insignia was redesigned. During the interbellum (1921 1939), the Order was awarded to 24 Polish citizens and 87 foreigners, among whom were 33 monarchs and heads of state, 10 prime ministers and 15 other ministers of state, and 12 members of royal families. After 1948, when the Polish People's Republic came into existence, the Order of the White Eagle was no longer awarded, but it was never officially abolished. It was also used by the Polish Government in Exile. Following the collapse of Communism, the Order was once again reinstated on 26 October 1992, the Polish Government in Exile having already presented the seal and archives of the Order to Lech Wałęsa. The first person to be awarded the White Eagle after its reinstatement was Pope John Paul II. The President of Poland as the country's head of state is the Grand Master of the Order.

1713 Инсигна

1713 жылғы белгі – қызыл эмальдалған, ақ жиектері бар Мальта кресі, крестің сегіз нүктесіндегі шарлардың әрқайсысына алмаз орнатылған, ал крестің әр нүктесі арасында алмазды сәулелер бар, яғни крестің әр қанатының арасында үлкен, созылған сәуле және осы екі қанаттың әр нүктесі арасында кішкентай сәуле. Крестің ортасында қанаттары жайылған, солға қараған, басына алмаз орнатылған патшалық тәж киген, жоғары рельефтегі ақ эмальдалған бүркіт бейнеленген. Крестің екі жоғарғы нүктесі арасында алмаз шашылған жартылай дөңгелек тізбек орналасқан, одан алмаз сақина өткен, ал одан ашық көк лентадан ілмектелген. Бұл Мальта кресінің арт жағы қызыл жиектері бар ақ эмальдалған, ал ортасында қасиетті Рим империясының Архмаршалы ретінде оның қаруынан алынған екі қиылысқан қылыштың үстінде негізін қалаушының тәждік шифры салынған овал тәрізді алтын медальон бейнеленген. Орденнің жұлдызы сегіз қырлы алтын жұлдыздан тұрады, оның сәулелері түзу, ал ортасында алтын розетка бар, қызыл жиектері бар ақ эмальдалған крест паттейі бейнеленген. Бұл крест паттейінің қанатында алтын әріптермен "Pro Fide, Lege et Rege" (Иман, заң және патша үшін) деген ұран жазылған. Польша королі бұл кресті 24 алмасты, ақ эмальдалған, тәж киген, таяқша мен шар ұстаған бүркіттер мен алтын сәулелермен қоршалған, қара-көк эмальдалған овалдардан жасалған мойындықтан да тағуға болатын. Овалдарда, кезекпен, қызғылт және ашық көк түсті киім киген, тәж киген, сол қолында Мәсіхті ұстап, оң қолында алтын таяқша ұстаған, толық бойы бейнеленген Құдай ананың суреті және ақ эмальмен жасалған стильді монограммаға біріктірілген "MARIA" әріптері бейнеленген. Бұл мойындық Польшаның соңғы королі Станислав II Августтың тәж кию рәсімі үшін жасалған, бірақ негізін қалаушы Август Күштінің гербінде орденнің кресі өте басқаша дизайнмен жасалған мойындықтан ілінген.

The 1713 badge was a Maltese cross enameled red with white borders with diamonds set in each of the balls at the eight points of the cross and with diamond set rays appearing between each of the points of the cross, i. e., a larger longer ray between each arm of the cross and a smaller ray between each of the two points of these arms. In the centre of the cross was a white enamelled eagle in high relief with spread wings and facing left and with a diamond set royal crown on its head. At the top of the cross between the two top points was a diamond studded semi circular link through which passed a diamond studded ring through which, in turn, passed the light blue ribbon from which it was worn. The reverse side of this Maltese cross was enamelled white with red borders and had at its center an oval gold medallion with the founder's crowned royal cypher above two crossed swords taken from his arms as the Arch Marshall of the Holy Roman Empire. The star of the order consisted of an eight pointed gold star with straight rays which bore a red bordered white enamelled cross pattée with golden rays between the arms and with a golden rosette at its centre. The arms of this cross pattée bore the motto "Pro Fide, Lege et Rege" (For Faith, Law and the King) in golden letters. The King of Poland could also wear the cross from a collar of 24 alternating links of white enameled eagles, crowned and holding scepters and orbs, and dark blue enameled ovals, surrounded by gold rays, bearing alternatively full length enamelled images of the Virgin Mary crowned, dressed in pink and pale blue and supporting the Christ Child on her left arm and holding a gold scepter in her right hand and the letters of her name, "MARIA", arranged into a stylized monogram in white enamel. This collar was made for the coronation of Stanisław II Augustus, the last King of Poland, but the coat of arms of the founder, Augustus the Strong, show the cross of the Order hanging from a collar of a very different design.

Бөлімдеу кезінде белгі

Орденнің белгісі алтын тәжді екі басты бүркіттен тұрады, ол қара түспен эмальдалған, ал кеудесінде крест бейнеленген: бұл қызыл эмальдалған, ақ эмальді контуры және қанаттарының арасында алтын сәулелері бар алтын мальтий кресі. Крестің үстіне солға қарай қанаттарын жайған ақ тәжді бүркіт (Польшаның елтаңбасы) бейнеленген. Орденнің артқы жағында екі басты бүркіттің арқасының ортасында қызыл жиекті, ақ эмальді крест-паттей орналасқан, оның ортасында алтын розетка және қанаттарының арасында алтын сәулелер бар. Қара екі басты бүркіт екі тәжді басынан эмальдалған Ресей императорлық тәжіне, ал ол өз кезегінде қою көк түсті жібек моар лентасына ілінген. Орденнің жұлдызы сегіз қырлы алтын жұлдыздан тұрады; орталық алтын дискіде қызыл жиекті, ақ эмальді крест-паттей, оның ортасында алтын розетка және алтын сәулелер, ал оның айналасында көк эмаль сақинасы және "Pro Fide, Lege et Rege" ("Иман, Заң және Патша үшін") деген ұран жазылған.

1921 жылдан кейінгі белгілер

Орденнің белгісі алтын түсті Мальта кресінен тұрады, ол қызыл эмальмен жабылып, ақ эмаль контурымен шектелген, ал крестің қабырғалары арасында алтын пальметта тәрізді сәулелер орналасқан. Крестің үстіне солға қарап, қанаттарын жайған ақ эмальды тәжді бүркіт (Польшаның елтаңбасы) бейнеленген. Ол қарапайым, ашық көк түсті лентада тағылады. Бұл дизайн 1713 жылғы белгінің бастапқы дизайнына оралуды нақты көрсетеді, бірақ бұрынғы белгіде болған алмастарсыз. Белгінің артқы жағы алдыңғы жағындағы алтын сәулелермен бірдей Мальта кресін бейнелейді және бұл крест орденнің жұлдызының дизайнымен (төменде қараңыз) бірдей, бірақ крестің қабырғалары қызыл эмальмен жабылмаған, яғни тек крестің контуры және оның орталық дискісі, айналасындағы емен жапырақтарымен бірге эмальмен жабылыпты. Орденнің жұлдызы немесе плакеті сегіз қырлы күміс жұлдыздан тұрады, оның үстіне алтын Мальта кресі орналасқан, ол ақ эмаль контурымен қызыл эмальмен жабылып, алтын пальметта тәрізді сәулелермен безендірілген. Орденнің ұраны "Za Ojczyznę i Naród" ("Отан және халық үшін") крестің қабырғаларында жазылған. Орталық дискіде ақ эмальмен "РП" (Rzeczpospolita Polska) монограммасы және жасыл эмальмен жабылып, емен жапырақтарымен шеңберленген.

Орден иегерлері

Төменде Польшаға көрсетилген маңызды қызметі үшін, әскери немесе бейбіт саласында болсын, орденмен марапатталғандардың бір бөлігінің тізімі келтірілген.