Кіріспе

Стивен Фрайдың 1996 жылғы "Тарих жасау" романы (1996) – Стивен Фрайдың үшінші романы. Оның сюжеті Адольф Гитлер ешқашан болмаған балама тарихи уақыт жолын құруды қамтиды. Кітаптың көп бөлігі стандартты прозамен жазылған, бірақ бірнеше тараулары сценарий түрінде жазылған. Бұл кітап "Балама тарих" сыйлығына ие болды.

Тарихты өзгерту

Бұл оқиғаны бірінші тұлғада Майкл "Пуппи" Янг, Кембридж университетінің жас тарих студенті, Адольф Гитлер мен оның анасының ерте өмірінен докторлық диссертациясын аяқтауға айналды. Ол физика профессоры Лео Цукерманмен танысады, ол Гитлерге, нацизмнің өрлеуіне және Холокостқа қатты қызығушылық танытады. Майкл мұны оның еврей тегімен байланысты деп ойлайды. Бірақ кейін Леоның Аксил Бауэр есімді, Дитрих Бауэрдің ұлы екені белгілі болады. Дитрих Бауэр – Аушвиц концлагеріндегі нацистік дәрігер. Нацистердің жеңілісі анық болғанда, ол ұлына өзі өлтірген еврей дәрігерінің кімлігін береді. Лео өткенді көруге мүмкіндік беретін машина жасап шығарады, бірақ ол суретті егжей-тегжейге дейін ажыратуға болмайтындықтан, іс жүзінде пайдасы жоқ. Олар бірлесіп, машинаны уақытқа кері нәрсе жіберуге қауқыпты етіп өзгерту жоспарын құрады. Олар Майклдың қатынынан (биохимия зерттеушісі) ұрланған тұрақты еркектерге арналған контрацепциялық таблетканы пайдалануға келіседі. Ол Майклдың үнемі алаңдауынан Принстон университетінде жұмыс істеуге кетіп қалған. Олар таблетканы Браунау-ам-Инн қаласындағы құдыққа жіберуді жоспарлайды, сонда Гитлердің әкесі одан су ішіп, бедеу болып қалады, нәтижесінде Гитлер дүниеге келмейді.

Салдарлар

Майкл оянғанда, ол мүлдем бағдарсыз болады. Біраз уақыттан соң ол АҚШ-та, Принстон университетінде екенін біледі. Онымен сөйлескендердің барлығы оның ағылшын акцентіне таңғалады. Майклдың естелігі бірте-бірте қайта оралады. Ол жоспарының сәтті аяқталғанын, тарихтың өзгергенін және белгілі бір себептермен ата-анасының Америкаға көшіп кеткенін түсінеді. Алғашында ол қуанып, жаңа досы Стивке қаншалықты бақытты екенін айтады, себебі Стив Гитлер, Браунау-ам-Инн немесе нацистік партия туралы ешқашан естімеген. Стив Майклды түзетіп, Гитлер туралы естімегенін, бірақ нацистік партия туралы жақсы білетінін мәлімдейді. Майкл осы жаңа әлемнің тарихын зерттей бастайды. Гитлер болмағандықтан, Рудольф Глодер есімді жаңа көшбасшы пайда болады. Ол да сондай қатыгездікпен көзге түседі. Майкл мен Цукерман Гитлерді одан да тартымды, шыдамды, тиімді және Гитлер сияқты «Соңғы шешімді» іске асыруға бел буған нацистік көшбасшымен алмастырады. Осы балама уақыт жолында нацистер 1932 жылы Рейхстагта мандат алып, өздерінің электроника өнеркәсібін құрады. Гитлерден өзгеше, Глодер жасырын әрекет етіп, 1937 жылы Австриямен бейбіт бірігуді қамтамасыз етеді. Одан да алаңдатарлығы, Глодердің нацистері ядролық қаруды зерттеу және әзірлеуде де озыққа шығып, 1938 жылы Мәскеу мен Ленинградты жоюға себеп болады, соның салдарынан Иосиф Сталин мен оның Политбюросы жойылды. Ұлы Германия Рейхы Чехословакияны, Венгрияны, Югославияны, Польшаны және Түркияны аннексиялап, бұрынғы Кеңес Одағының қалдықтарын басып алады. 1939 жылы Франция, Ұлыбритания, Скандинавия және Бенилюкс елдері капитуляциялайды, бірақ 1941 жылы Ұлыбритания көтеріліс ұйымдастырады, нәтижесінде Йорк герцогы (тарихи король Георг VI) және Джордж Оруэлл сияқты бірнеше диссиденттер өлім жазасына кесіледі. Яһудилер бұрынғы Югославия аумағындағы «Яһудилердің еркін мемлекетіне» жер аударылады, осы әлемдегі Холокосттың көп бөлігі осы жерде орын алады. 1941 жылы АҚШ ядролық қаруды әзірлейді, бұл нацистік Еуропа мен АҚШ арасындағы суық соғысқа әкеледі. АҚШ Тынық мұхитындағы Жапон империясына қарсы соғысқа ешқашан қатыспайды. Нәтижесінде, АҚШ әлеуметтік жағынан консервативті болып қалады. 60-шы жылдардағы әлеуметтік либерализмнің өркендеуі мен (нацистік оккупацияланған) Батыс Еуропада гомосексуализмнің қылмыстан шығарылуы болмағандықтан, АҚШ-та соңғысы әлі де қылмыс болып саналады және нәсілдік сегрегация әлі де күшінде. Принстон университетінің студенттерінің барлығы ақ нәсілді, ал кампустағы жалғыз қара нәсілді адамдар – жұмысшылар; студенттер оларды мазақтауға және ұятсыз сөздер айтуға еркіндік сезінеді. Стив гомосексуал екені белгілі болады және Майклға ғашық болады, ал Майклдың өмірі туралы білгеннен кейін ол Майклдың гей-парадтары, қалалық гей-қоғамдары және Майклдың туған әлеміндегі жаппай әлеуметтік қозғалыстар туралы әңгімелеріне таңғалады, оларды «утопиялық» деп санайды. Майкл да Стивке жауап ретінде сезімдерін білдіреді. Майклды билік өкілдері ұстайды, олар оның тыңшы болуы мүмкін деп санайды, өйткені Ұлыбритания жарты ғасырға жуық нацистік үкімшілік астында болғандықтан, британдық сияқты сөйлейтін кез келген адам күдік тудырады. Майкл Гитлердің туған қаласындағы құдықтан алынған судың «Браунау суын» жасау үшін пайдаланылғанын біледі, ол Еуропалық яһудилерді стерильдеу құралы болды, олар бір ұрпақ ішінде жойылды. Тағдырдың аяусыздығынан синтезді жетілдірген адам Дитрих Бауэр екені белгілі болады. Физик-психолог Аксл тағы да кінә сезіміне толы болып, уақытты бейнелейтін құрылғыны жасайды. Майкл мен Стивтің көмегімен олар құдықты уландыру үшін өлі егеуқұйрықты жіберуді жоспарлайды, содан кейін ол стерильдеу суынан тазартылады. Олар мұны істеуге кіріскенде, Майклды бұрын ұстаған федералды агенттер оларды тоқтатып, Стивті атып өлтіреді, ол Майклдың қолында уақыттың өзгеруі кезінде көз жұмады.

Тарихты қайтадан өзгерту

Уақыт тағы да өзгеріп жатыр. Басқаша сезінуді күткен Майкл енді тез есін жинап, көбінесе бәрі бұрынғысынша екенін байқайды, тек оның сүйікті тобы – «Оили Моили» ешқашан болмаған (топтың бір мүшесі австриялық текті болған). Ол академиялық мансабынан бас тартып, бұрынғы әлемнен есте қалған әндерді «жазу» арқылы ақша табуға бел буады. Соңында Майкл Стивпен қайта табысады, ол осы әлемде ағылшын және бұрынғы әлемді де еске алады. Олардың гомосексуалдық қатынасы енді қылмыс емес.

Кітаптың құрылымы

Әр тарау бірінші тұлғада баяндаушының (өзгеріп жатқан) 20-ғасырдың соңындағы шындығында орын алып, неміс тарихындағы бір тараумен жалғасады. Осы алғашқы тарауларда Гитлердің әкесі – қатыгез күйеу, әке және кедендік инспектор қызметінде кішкентай тиран; Гитлердің анасы – өмірінің қатал шындығынан қиялға қашып құтылатын нәзік және сезімтал әйел; 10 жасар Адольф Гитлер әкесіне қарсы тұрады. Кейінгі тараулар Бірінші дүниежүзілік соғыстың окоптарында, Гитлердің қарулас серіктерінің көзқарасынан баяндалады: қарапайым неміс жауынгерлері, болашақ нацистік Германияның екі әлеуетті көшбасшысы арасындағы жасырын күрес туралы мүлдем хабарсыз – Адольф Гитлер және харизматикалық офицер Руди Глодер. Бір эпизодта Гитлер Глодерді батырлыққа шақырып, өзін-өзі құрбан етуге итермелейді; бірақ тарих өзгергенде, Гитлер ешқашан тумаған жағдайда, Глодер басқа сарбазды осы әрекетке итермелеп, денесін қайтарып әкелгені үшін марапат алады. Кейіннен, аяусыз Глодер өзінің мүмкіндік іздеушілік амалдарын ашқан әріптесін өлтіреді, одан кейін 1919 жылы Мюнхенде құрылып келе жатқан нацистік партияға қосылып, оның көрнекті демагогы болады. Осы өткен оқиғалардың кейбір егжей-тегжейлерінің маңызы кейін ғана ашылады. Мысалы, ертедегі бір эпизодта Гитлердің анасы су тартып жатқанда құсып, сорғыдан иіссіз, шіріген жәндіктерге толы масса шығарады; кітаптың соңында бұл басты кейіпкердің Гитлердің әкесі стерильденген су ішпеуі үшін уақытқа кері жіберген шіріген егеуқұйрықтардың денелерінің салдары екені белгілі болады.

Қабылдау

The New York Times газетінің тілшісі Мичико Какутани кітаптың комедиялық әуенін тақырыпты ескере отырып, "біржола ұятты" және "терең қорлаушы" деп бағалады. Израильдік зерттеуші Асаф Бен Веред "Тарих жасау" кітабындағы басты кейіпкерге "Еуропада еврейлердің бірі де қалмады" делінетінін атап өтті. Бұл нәтиже тек еврей еркектерін "Браунау суы" арқылы стерильдеу арқылы ғана емес, басқа жолдармен де қол жеткізілуі мүмкін еді. Егер 1990 жылдары әлі де ұрпақтары жоқ, қарт және орта жастағы көптеген еврейлер болғанда, нацистер оларды әлемнен толығымен жасыра алмас еді. Сонымен қатар, егер тек еврей еркектері ғана стерильдеуге ұшыраса, еврей әйелдерінің кейбіреуі еврей емес еркектерден бала тудыруға рұқсат берер еді; шын мәнінде, еврей діни заңы мұндай балаларды еврей деп санайды. ( ) Дегенмен, Глодер мұны не үшін жасады? Әрине, ол сол кездегі көптеген немістер сияқты антисемит. Бірақ оның цинизмге толы, ашық соғыс күнделігінен көрініп тұрғанындай, ол бәрінен бұрын мүлдем аяусыз және принципсіз оппортунист, ол үшін неміс ұлтшылдығы мен соғыс батырлығы – пайдалануға немесе тастауға болатын құрал ғана. Ол 1938 жылға дейін ядролық бомба жасау үшін еврей ғалымдарына мұқтаж болды. АҚШ-пен ядролық қарулану жарысына кіргенде де олар оған қажет. Еврей ғалымдары мен олардың отбасылары "Еврейлердің еркін мемлекетіне" жер аударылудан босатылды ма? Барлық еврейлер жер аударылғанда олар оған қызмет ете берме еді? ( ) Кітап оңай қойылатын және оны тереңірек, ойландыратын туындыға айналдыратын нағыз моральдық дилеммадан қашып өтеді. Егер оппортунист Глодер "Соңғы шешімнен" толығымен бас тартып, тек антиеврейлік риторикамен шектеліп қалғанда қандай әлем жаман болар еді? Біздің әлем бе – әлде Еуропадағы орнықты нацистік диктатура, расистік және гомофобтық Америка, бірақ газ камералары мен пештер жоқ, алты миллион еврей өмірін нацистік билік астында да өткізе алатын әлем бе? Осылай қойғанда, кейіпкер соңғы тараулардағыдай әрекет ету үшін кем дегенде, терең ойланып, ішкі тартысқа түсуі керек еді.