Кіріспе

Ұлы Александрдың Үндістанға жасаған жорығының бір бөлігі. Үндістанның қатаң бақылауына қарамастан, Александрдың Порос әскерін қанаттан шабуылдап ұстау үшін муссон сулары көтерілген Гидасп өзенін кесіп өтуі оның шайқастағы "шедеврлерінің" бірі деп есептеледі. Македониялықтардың Гидаспте үндістермен болған шайқасы Ұлы Александрдың соғыстары тарихындағы аса маңызды оқиға болып саналады, себебі ол гректердің саяси және мәдени ықпалын Үнді субконтинентіне жеткізіп, грек және үнді халықтарына ғасырлар бойы әсер ете берді.

Өмірбаян

328 жылы Александр Бессус пен Спитаменнің басқаруындағы Ахеменид империясының соңғы әскерін жеңгеннен кейін, 327 жылы империясын Үндістанға қарай одан әрі кеңейту үшін жаңа жорық бастады. 10 000 сарбазымен Бактрияны нығайтып, Александр Хайбер асуы арқылы Үндістанға шабуыл жасады. Ол үлкен армияға ие болғанымен, шайқаста шамамен 40 000 жаяу әскер мен 5 000 атты әскер жаумен қақтығысу үшін уақтылы түрде өзеннен өтті. Бұл шайқаста Александр бұрынғы жеңістерімен салыстырғанда ауыр шығынға ұшырады. Гректердің басты колоннасы Хайбер асуына енді, бірақ Александрдың жеке басқаруындағы кішігірім күш солтүстік жолмен өтіп, Аорнос бекінісін (қазіргі Пир Сар) басып алды – гректер үшін мифологиялық маңызы бар орын, өйткені жұмбақ бойынша Геракл Үндістанда жорық жасағанда оны басып алуға жетпеген. Онда индукуш тайпалары Александрдың әскеріне ең қиын қарсылық көрсетті, бірақ Александр жеңіске жетті, көздерге байланысты, 3:1 және 5:1 аралығында басымдыққа қарамастан. Келесі жылдың көктемінде Александр Таксила патшасы Таксилеспен (жергілікті аты Амби) одақтасты. Олар күштерін Таксилестің көршісі, Гидаспес патшасы Порусқа қарсы біріктірді, ол Александрдың бағыну талабын қабылдамай, соғысқа дайындалып жатқан еді. Александр шығысқа қарай жорығын жалғастыру үшін Порусты бағындыруға мәжбүр болды. Мұндай күшті қарсыласты қасында қалдыру оның болашақ табыстарын қауіпке тілген болар еді. Егер Александр жеңіске жеткен үнді князьдерінің адалдығын сақтағысы келсе, ол ешқандай әлсіздік көрсетуге болмайтын. Порус өзінің патшалығын қорғауға міндетті болды және Александрдың ілгерілеуін тоқтату үшін ең қолайлы жерді таңдады. Ол шайқаста жеңіліп қалса да, Александрдың тарихқа енген ең табысты қарсыласы болды. Тарихшы Питер Гриннің сөзіне сүйенсек, Порустың шайқастағы көрсеткен өнері Родостың Мемноны мен Спитаменді де басып кетті.

Жарысқа дейінгі маневрлер

Александр өзінің қосыны Желум өзенінің солтүстік жағалауына (сол кезде Гидасп деп аталатын) орналастырды. 326 жылдың көктемінде Пор өзеннің оңтүстік жағалауына жиналды, кез келген өткелді тоқтату үшін. Желум өзені тым терең және ағысы күшті болғандықтан, өткелге тырысылған әскердің құрылуы әбден мүмкін еді. Александр тікелей шабуылдың сәттілікке жете қоймайтынын білгендіктен, балама өткелдерді іздеуге тырысты. Ол әр түн сайын атты әскерін өзен бойымен жылжытты, ал Пор оның қозғалысын бақылап отырды. Соңында Александр лагерінен жоғарырақ, өзенді екіге бөлетін, адам тұрмайтын, орманды аралды тауып, пайдаланды. Ол әскерін бастап аралға қонды, ал әскері өзенді жүзіп өтті. Оның жоспары – классикалық қысқышпен шабуыл. Ол Пордың негізгі күшінің екі жағынан да үнді атты әскерін шабуылдап, оларды қоршауға ниеттенді. Александр өзінің генералы Кратерді көп бөлігімен қалдырды, Пор өткелді білмейтініне көз жеткізу үшін, ал өзі күшті жасақпен (2-ші ғасырдың грек тарихшысы Аррианның мәліметінше, 6000 жаяу және 5000 атты әскер, бірақ бұл саны көп болуы мүмкін) өзеннің жоғары ағысынан өтті. Кратерге Пор барлық күшімен Александрға қарсы шықса, өзенді кесіп шабуылдауға, ал егер Пор әскерінің бір бөлігімен ғана қарсы тұрса, орнында тұруға бұйрық берілді. Мелеагр, Аттал және Горгий басқаратын күштерге маневр кезінде өзенді әртүрлі жерлерден кесіп өтуге бұйрық берілді. Ескі Порға хабар жеткенде, Александр өзеннің олардың жағына өтіп кеткенін түсінді және әскерінің ең жақсы бөлігімен оған қарсы шығуға асықты, ал егер Кратер күші қонуға тырысса, олардың қонуын қиындату үшін шағын жасақты қалдырды.

Шайқас

Ақырында екі әскер кездесіп, шайқасқа дайындалды. Үндістер екі жағында да атты әскермен, алдарында соғыс күймелерімен орналасты, олардың орталығында жаяу әскер мен соғыс пилдері болды. Үндістандық соғыс пилдері ауыр қаруланған, арқаларында қамал тәрізді howdahs орнатылған, олардың ішінде үш садақшы мен найзагер отырды. Порус әскері болат дулыға, жарқын шарфтар мен белдіктер киіп, балта, найза және тоқмақ ұстады. Порус, үнді патшаларының дәстүрлі арбадан соғысу әдетінен айырмаланып, ең биік соғыс пиліне мініп отырды. Бұл пилге howdah орнатылмаған, себебі патша тізбекті броня кигендіктен, қосымша қорғануға мұқтаж болмады. Александр Порус орталықта ең күшті екенін байқаған соң, алдымен қанаттарына атты әскермен шабуыл жасауға шешім қабылдады, ал фалангасын үнді атты әскері жеңілгенше ұстап тұруға бұйырды. Македониялық ауыр жаяу әскер фалангасы үнді жаяу әскеріне қарағанда 1:5 есебімен кем болды. Дегенмен, соңғыларының бронясы жеткіліксіз болғандықтан және қарсыластарының сариссаларының ұзын тіректерінен қалың қарусыздықтарынан айтарлықтай кемшілікке ұшырады. Тіпті олардың ауыр броняны тесіп өтетін садақтары да сырғақ жердің кесірінен дәл болмады, бірақ лайлы жер жеңіл бронялы үндістерге де тиімді болды. Александр шайқасты Даха атты садақшыларын жіберіп, үнді оң қанатын мазалап бастады. Оның бронежабдықты серігі атты әскері сол қанаттағы үнді әскеріне шабуыл жасады, Александр өзі жеке бастап шықты. Шақырыс барысында Александр Порус батырлығына қызығушылықпен қарады және оның тұтқынға түсуден гөрі шайқаста қаза табуға ниеттенгенін түсінді. Мұндай қабілетті басшы мен жауынгердің өмірін сақтап қалуға үміттене отырып, Александр Таксилеске Порустың бағынуын сұрауға бұйырды. Бірақ Порус өзінің жауына көздері түскенде ашуланып, оның ұсынысын тыңдамай, найза лақтырды. Порус ашулы жауабы Таксилесті жылқысына мініп қашуға мәжбүр етті. Осыған ұқсас, Александр жіберген көптеген елшілер де Порусқа қарсы болды, соңында Порусқа жақын досы Мероес оны Александрдың хабарын тыңдауға көндірді. Шөлдеген Порус соңында соғыс пилінен түсіп, су сұрады. Су ішкеннен кейін ол Александрға әкелінді. Үнді патшасы жақындап келе жатқанын естіген Александр оны қарсы алуға аттанды, осылай атақты бағыну кездесуі өтті. Аррианның мәліметінше, македониялықтардың жоғалтулары 80 жаяу әскер, он атты садақшы, жиырма серік және 200 басқа атты әскерден құралды. Бірақ әскери тарихшы Дж. Ф. К. Фуллер Диодордың 1000 адамнан құралған жоғалту санын шынайырақ деп санады. Бұл, әрине, жеңімпаз армия үшін жоғары көрсеткіш, Гаугамеладағы македониялық жоғалтулардан да көп, бірақ үнді соғыс пилдерінің ішінара табысын ескере отырып, бұл мүмкін емес емес. Аррианның мәліметінше, үндістер 23 000 адамнан жоғалды, Диодордың мәліметінше, 12 000 адам қаза тапты және 9 000-нан астам адам тұтқынға алынды. Соңғы екі сан өте жақын, сондықтан Арриан тұтқындарды жалпы үнді жоғалтуларына қосып есептеген болуы мүмкін. Үнді басшылығының арасында Порус екі ұлы және оның туысы мен одақтасы Спитакс шайқаста қаза тапты, сондай-ақ оның көптеген басшылары қаза тапты. 80-ге жуық пил тірідей түсірілді. Александр сондай-ақ Порус патша шайқас аяқталғаннан кейін шақырған күшейтулердің кешіккен келуіне байланысты тағы 70 соғыс пиліне ие болды, олар тез бағынып, осы жануарларды сый ретінде ұсынды.

Кейінгі оқиғалар мен мұра

Александрдан өзіне қалай қарауды қалайтынын сұрағанда, Пор: "Маған патша басқа патшаға қалай қараса, солай қараңыз" деді. Ескендір оған патшадай қарап, жерлерін өзіне қалдыруға рұқсат берді. Соғыстан кейін Александр Букефала және Никая деп аталатын екі қалаға негіз салды, соңғысы шайқас болған жерде, грек тіліндегі "Жеңіс" сөзімен аталып, оның жеңісін еске алу үшін, ал біріншісі қарсы жағалауда адал жылқысы Буцефалдың құрметіне, ол шайқаста немесе одан кейін қайтыс болды. 326 жылға дейін Александрдың әскері Нанда империясының шекарасына жетті. Оның әскері үздіксіз жорықтардан шаршап, тағы да бір үлкен үнді әскерімен кездесу перспективасынан алаңдап, батысқа қайтуды талап етті. Бұл оқиға Гифасисте (қазіргі Беас) болды. Тарихшылар бұл әрекетті Александр әскерлерінің бүлік тудырғаны деп есептемейді, оны әскерлер арасындағы әскери наразылықтың күшеюі деп атайды, бұл Александрды ақыры мойынсұнуға мәжбүр етті. Бірақ ол бірден кері қайтпай, әскерге оңтүстікке қарай, Инд өзені бойымен жүруді бұйырды, өзеннің жағаларын өзінің империясының шекарасы ретінде бекітті. Пордың жеңілісіне басты себепкер Александрдың тапқыр тактикасы, сондай-ақ македониялықтардың жоғары тәртібі мен технологиясы болды. Үндістер гректердің атты әскеріне қарағанда нашар арбаларды пайдаланды. Оларда жетілдірілген әскери инфрақұрылым не тұрақты әскер болған жоқ. Үнді жаяу және атты әскерінің қару-жарағы нашар болды, металлдан жасалған бронялары болмады, ал олардың қылыштары македониялықтардың сариссаларына төтеп бере алмады. Пор өзі де бастама көре алмады, көбінесе қарсыласының қимылдарына ден қойып, оларға қарсы тұруға тырысты. Грек тарихшылары Пордың соңына дейін батыл күрескенін мойындайды. Маурья империясының кезеңінде тактик Каутилья Гидасп шайқасын сабақ ретінде қарастырып, шайқас алдында әскери жаттығулардың қажеттілігін атап өтті. Маурьяның алғашқы императоры Чандрагупта тұрақты әскер ұстады. Арба корпусы Маурья әскери инфрақұрылымында маңызды рөл атқармады.

Қазіргі заманғы

Грин, Питер (1974). Македониялық Александр: тарихи өмірбаян. Роджерс, Гай (2004). Александр: Ұлылықтың екіұштылығы. Нью-Йорк: Random House.

Ежелгі

Диодор Сицилий (б.з.д. 90-30 ж.) Тарихи кітапхана. Квинт Курций Руф (60-70 ж.б.д.) "Александр Македонский тарихы". Плутарх (75 ж.б.д.) "Ұлы Александрдың өмірі", "Параллель өмірлер". Мецтің қысқашасы.