Кіріспе

Меганеура – шамамен 300 миллион жыл бұрынғы кеш карбон дәуірінде жойылып кеткен жәндіктер туысы. Олар қазіргі инеліктер мен су инеліктеріне ұқсас және олармен туыс, сонымен қатар жыртқыштар болып, негізгі тамақтары басқа жәндіктерден тұрған. Бұл туыс Meganeuridae тұқымдасына жатады, оған кеш карбоннан орта пермге дейінгі аралықтағы басқа да алып инеліктерге ұқсас жәндіктер кіреді. Қанатының ені шамамен 75 см болатын M. monyi – белгілі ең ірі ұшатын жәндік түрлерінің бірі. Меганеураның қазба қалдықтары алғаш рет 1880 жылы Францияның Комментари қаласындағы кеш карбон (стефаниан) көмір қабаттарында табылды. 1885 жылы француз палеонтологы Шарль Бронниар бұл қазбаны сипаттап, оған "Меганеура" ("үлкен тамырлы") деген ат қойды, бұл атау жәндіктің қанаттарындағы тамырлар желісіне сілтеме жасайды. 1979 жылы Дербиширдегі Болсоверде тағы бір жақсы сақталған қазба табылды. Голотипі Париждегі Ұлттық табиғи тарих мұражайында сақталады. "Алып инелік" репутациясына қарамастан, Меганеураның қазбалары басқа меганевридтерге қарағанда нашар сақталған.

Өмір салты

Меганеурула мен Меганеуриттерге жақын туыс екенін зерттеулер көрсетсе, Меганеура ашық кеңістіктерге бейімделген және қазіргі кездегі жылдам ұшқыштар сияқты мінез-құлық танытқан. Меганеураның көздері дене мөлшеріне шаққанда үлкен болған болуы мүмкін. Меганеураның тібіктері мен табан бөліктерінде тікендері болған, олардың қызметі – олжаны ұстауға арналған "ұшқыш тұзақ" болған.

Өлшемі

Карбон кезеңіндегі жәндіктердің қалайша соншалықты үлкенге дейін өскеніне қатысты пікірталастар болды. Оттегі деңгейі және атмосфералық тығыздық. Жәндіктің денесі арқылы трахеялық тыныс алу жүйесі арқылы оттегінің таралуы дене мөлшеріне жоғарғы шек қояды, ал тарихи жәндіктер осы шектен асып кеткендей көрінеді. Алғашында Меганеураның ұшуға қабілетті болуының себебі, сол кездегі Жер атмосферасында қазіргі 20 проценттен артық оттегі болған деген болжам жасалған. Бұл гипотеза бастапқыда әріптес ғалымдар тарапынан жоққа шығарылған, бірақ кейіннен гигантизм мен оттегінің қолжетімділігі арасындағы қатынасты зерттеу арқылы қолдау тапты. Егер бұл гипотеза дұрыс болса, онда бұл жәндіктер оттегі деңгейінің төмендеуіне осал болар еді және әрине, қазіргі атмосферада тірі қала алмас еді. Басқа зерттеулер жәндіктердің "трахеяның қысылуы мен кеңеюінің жылдам циклдары" арқылы тыныс алатынын көрсетті. Қазіргі жәндіктер мен құстардың ұшу энергетикасын талдау, оттегі деңгейінің де, ауа тығыздығының да мөлшерге жоғарғы шек қоятынын ұсынады. Перм кезеңінде атмосферадағы оттегінің мөлшері Карбон кезеңінен әлдеқайда төмен болған кезде, қанаттары Меганеураның қанаттарымен бәсекелесетін өте ірі Меганевридтердің кездесуі алып құмырсқалардың жағдайында оттегімен байланысты түсіндірмелерге қиындық тудырды. Дегенмен, меганевридтердегі ең үлкен қанат көлденеңіне қарамастан, олардың денелері аса ауыр емес, тірі Колеоптералардың бірнеше түрінен жеңіл болды; сондықтан олар нағыз алып жәндіктер емес, тек қана тірі туыстарымен салыстырғанда алып еді. Жыртқыштардың болмауы. Меганевридтердің тірі туыстарына қарағанда үлкен болуына басқа да түсіндірмелер қажет. Ауада тіректі жануарлардың болмауы Карбон және Перм кезеңдерінде птериготалы жәндіктердің максималды мөлшерге дейін дамуына мүмкіндік берді, бұл, мүмкін, өсімдіктермен қоректенетін Палеодиктиоптера мен Меганисоптера арасындағы дене мөлшерін ұлғайту үшін эволюциялық "қару жарысы" арқылы үдетілді. Судағы дернәсіл кезеңі. Тағы бір теория бойынша, суда дамып, ересек күйінде құрлыққа шыққан жәндіктер жоғары оттегі деңгейіне қарсы қорғаныш ретінде үлкенге өскен.