Кіріспе

1885 жылы Калифорния Жоғарғы сотындағы «Тепке қарсы Херли» ісі, 66 Cal. 473, (1885) – Калифорния Жоғарғы сотындағы маңызды сот ісі. Бұл істе сот қытай-американдық оқушының тегіне байланысты мемлекеттік мектепке қабылдаудан бас тартуды заңсыз деп тапты. Іс нәтижесінде Калифорниядағы азшылық балаларының мемлекеттік мектепке баруға құқығы бар екендігі расталды. Сот шешімінен кейін Сан-Франциско мектептерінің басшысы Эндрю Дж. Моулдер Калифорния штатының заң шығарушы жиналысынна жаңа заң қабылдауға шақырды. Бұл заң «біртеңең, бірақ тең» принципі бойынша бөлек мектептер құруға мүмкіндік берді, сияқты кейінірек «Плессиге қарсы Фергюсон» (1896) ісінде де қолданылды. Жаңа мектептердің ашылуы Калифорниядағы білім беру жүйесіндегі сегрегацияның жалғасуын көрсетті. «Тепке қарсы Херли» ісін 1882 жылы Қытайларды шеттету туралы заң қабылданғаннан кейін Калифорниядағы қытайларға қарсы сезімдер күшейген кезде, американдық баласы бар қытай иммигранттары Теп отбасы қозғады. Джозеф және Мэри Тепке олардың қызы Мами Тептің тегіне байланысты Спринг-Вэлли мектебіне қабылдамағанын хабарлады. 1885 жылы Джозеф Теп қызының атынан жергілікті сотқа шағымданып, Сан-Франциско білім беру кеңесін қызына үйіне жақын мемлекеттік мектепке баруға рұқсат беруге мәжбүрледі. «Тепке қарсы Херли» ісі азиялық американдықтардың мектептегі сегрегация мен білім берудегі теңсіздікке қарсы күрестің бастауы ретінде кеңінен танылады. Бұл істің нәтижесі кейінірек мектептердегі сегрегацияны жоюға заңдық негіз болды. Дегенмен, Калифорниядағы азшылықтар мектептегі сегрегацияны жою жолындағы толық жеңіске тек ХХ ғасырдың ортасында ғана қол жеткізді.

Тарих

1859 жылдың қыркүйегінде Сан-Францискодағы қытайлар ауданында қытай студенттері үшін мемлекеттік мектеп ретінде Қытай мектебі ашылды. Сан-Францискодағы басқа мемлекеттік мектептерге қытай студенттерінің баруы заңмен тыйым салынған. Сан-Франциско 1859 жылдан 1870 жылға дейін бөлек қытай мектебін құрып, жұмыс істеді, содан кейін заңға енгізілген өзгеріс қытай балаларын оқыту талабын толығымен жойды. Осының салдарынан қытайлық ата-аналар көбінесе балаларын шіркеу мектептеріне жіберіп немесе жеке репетиторлар жалдады. 1884 жылы Джозеф пен Мэри Тейп Сан-Францисконың бұл тәжірибесіне наразылық білдіріп, 1451 Джексон көшесіндегі тек ақ балалар оқитын Спринг Вэлли мектебіне қыздарын Мамиді қабылдауға тырысты. Мектеп Мамиді қабылдаудан бас тартқаннан кейін, Тейптер мектеп округіне қарсы сотқа жүгінді және «Тейптер Хёрлиге қарсы» ісінде жеңіске жетті. Сан-Франциско мектеп округі төменгі соттың шешіміне Калифорния Жоғарғы сотына шағымданып, бірақ судьялар төменгі соттың үкімін қолдады. Бұл іс қытайлық ата-аналардан туған балалардың мемлекеттік білім алу құқығын кепілдеді. 1885 жылы Сан-Франциско мектеп округі бөлек қытай бастауыш мектебін ашты; «Қытай мектебі» кейіннен «Шығыс мектебі» деп аталды, оған қытай, корей және жапон студенттері қабылдануы мүмкін болды.

Қытайлық иммигранттарға қатысты дискриминация

Қытай иммиграциясы 1840 жылдары Калифорниядағы алтын асығу кезінде басталды, сол кезде көптеген қытай иммигранттары Оңтүстік Қытайдан Калифорнияға бақыттарын сынауға келді. Қытай иммигранттарының көпшілігі – кен өндіру және теміржол құрылысында жұмыс істейтін, нашар қаржылық жағдайдағы жас ерлер еді. Қытай иммигранттары жұмысқа деген құлшынысының арқасында ақ нәсілділер басымдығы бар еңбек нарығына қауіп төндірді. 1850 жылы қытай иммигранттарына қарсы наразылық, зорлық-зомбылық және мазақтау күшейді, соның салдарынан қытай жұмысшылары ақ нәсілділер басымдығы бар кәсіподақтардан шеттетілді. Қытай және ақ нәсілділер арасындағы қақтығыстар 1870 жылдарығы ең жоғары нүктесіне жетті, сол кезде қытай жұмысшылары Калифорниядағы жаппай жұмыстан босатулар мен нашар экономикалық жағдайдың басты себебі деп есептелді. 1870 жылдары жүздеген қытайларға қарсы бүліктер мен наразылықтар болды, мұндай жек көру сезімі он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысында қытай иммигранттарына қарсы заңдық дискриминацияға әкелді. 1870 жылдан бастап штаттық және жергілікті заңдар қытай иммигранттарына көптеген әлеуметтік және экономикалық шектеулер қойды. 1875 жылғы Пейдж заңы – қытай әйелдерінің АҚШ-қа кіруіне тиімді түрде тыйым салған алғашқы шектеуші федералдық иммиграциялық заң болды. 1882 жылдың мамыр айында АҚШ Конгресі Қытайдан келген барлық иммиграцияны тоқтатып, барлық қытай иммигранттарының азаматтыққа өтуіне тыйым салды. 1891 жылы Калифорния штаты мынадай заң қабылдады: «Қытай империясының поддандылары болсын, болмасын, Қытай азаматтарының штатқа кіруіне тыйым салынады». Прогрессивтік дәуірде Демократиялық және Республикалық партиялардың саясаткерлері қытайларды шеттету заңын қолдады. 1943 жылы Конгресс олардан бас тарту заңдарын жойды және жыл сайын 105 қытайдың кіруіне рұқсат берді. Барлық шектеулер тек 1965 жылы алынып тасталды.

Мемлекеттік заңнама

Калифорния штатының заңнамасы 1850 жылдан 1880 жылға дейін аз ұлтты студенттерге қатысты білім беру саясатында маңызды өзгерістер жасады.

1855 жылға дейін

Калифорния штатында мемлекеттік білім беруді ("Жалпы мектептерді") құруға қатысты алғашқы заң 1851 жылы қабылданды және мемлекеттік қаржыландыруды "бес және он сегіз жас аралығындағы штат балаларының жалпы санына" бөлуді қарастырды, нәсілдік айырмашылықтарды көрсетпеді (II бап, §1). Бұл заң 1852 жылы жойылды және нәсілдік шектеулерсіз жаңа заңмен алмастырылды.

1866 жылдан 1880 жылға дейін

1866 жылы заң "бес пен жиырма бір жас аралығындағы барлық ақ балаларға" мемлекеттік мектептерге қабылдауды шектеу мақсатымен қайта жазылды (§53), сондай-ақ "африкалық немесе моңғол тегінен шыққан балалар мен ақ адамдардың қамқорлығында тұрмайтын үнді балаларының" бөлек мектептерде оқытылуын талап етті (§57). Бірақ, жергілікті мектеп кеңесінің көпшілік дауысымен "ақ отбасыларда немесе ақ адамдардың қамқорлығында тұратын араласқан нәсілді үнді балаларының" мемлекеттік мектептерге қабылдануына рұқсат берілді (§56). Соңғы шара ретінде, егер оларды оқытудың басқа жолы болмаса, мемлекеттік мектептерде "ақ балалардан өзге балаларды" оқытуға рұқсат етілді, бірақ мұндай мектепке баратын балалардың ата-аналарының көпшілігі жазбаша түрде қарсылық білдірмеуі керек еді (§58). Заң бойынша, мектептер бөлек, бірақ тең мөлшерде болуы тиіс еді (§59). 1870 жылы заң қайта жазылғанда, студенттерді ақ балалармен шектеу сақталды (§53), ал бөлек мектептер тек "африкалық және үнді балаларына" берілді (§56), соның салдарынан қытай балаларын оқыту талабы толығымен алынып тасталды. Үнді балаларын ақ отбасыларда тұруына немесе басқа ата-аналардың көпшілігінің жазбаша келісіміне байланысты қабылдауға мүмкіндік беретін ерекшеліктер де жойылды. "Бөлек, бірақ тең" ережесі күшінде қалды (§57). 1880 жылы Саяси кодекс ақ студенттерге қабылдауды шектеуді алып тастау үшін өзгертілді (§1662), сондай-ақ бөлек, бірақ тең (§1671) сегрегациялық мектептерді талап ететін бөлімдер (§1669) жойылды.

Қытай мектебі

Оқуды шектеу туралы заңға ұшыраған қытай иммигранттары балаларын жеке мектептерде оқыта бастады. Кейбір қытай иммигранттары Қытай тілі мектебін ашты, осы арқылы иммигранттар келесі ұрпаққа қытай тілін үйрете алды. Иммигранттардың басқа балалары діни мектептерде білім алып, нәтижесінде христиан дініне өтті. Көптеген ата-аналар білім беру кеңесіне Сан-Францискодағы барлық қытай иммигранттары үшін Қытай мектебін құру қажеттігін білдіре отырып хат жазды. Жаңа Қытай мектебі 1859 жылдың қыркүйегінде ғана ашылды, себебі Сан-Францисконың білім беру кеңесі кешігуді қаржыландырудың жетіспеуімен байланыстырды. Қытай мектебі оқушылардың аз болуына байланысты күндізгі мектеп ретінде жылдың тоғыз айы ғана жұмыс істейді. Оқушылардың аздығының себептерінің бірі – қытайлықтардың мектеп басқаруын бақылаудан шығарып алуы.

Таспалар отбасы

Мами Тейп Сан-Францискода туған қытай-американдық. Оның ата-анасы – Джозеф С. Тейп (趙洽) (1852–1935) және Мэри Макгладери Тейп (1857–1934) екеуі де Қытайдан келген иммигранттар. Олар Калифорнияға сәйкесінше 1864 және 1868 жылдары келді. Джозеф Тейп Қытайдың Гуандун провинциясында дүниеге келді және он екі жасында АҚШ-қа келді. Мэри Тейп – Шанхайда өскен жетім, ол он бір жасында Калифорнияға көшіп келді. Мэри Тейп өмірінің басында Әйелдерді қорғау және көмек қоғамында тұрды, онда ол ағылшын тілін және американдық мәдениетті үйренді. Джозеф пен Мэри Тейп Мэридің үйіндегі Әйелдерді қорғау және көмек қоғамында танысып, 1875 жылы үйленді. Олардың төрт баласы болды: Мами, Франк, Эмили және Гертруд.

Сот алдында

1880 жылы Калифорния штатының заң шығарушы органы Саяси кодексті қабылдады, ол мектеп округтеріне ақ емес оқушыларды қабылдаудан бас тартуға тыйым салды. Штат заңының күшінде болғанына қарамастан, көптеген қытай балалары мемлекеттік мектепке қабылданудан бас тартылды. Ол, қытай тегіне байланысты, Спринг-Вэлли мектебіне қабылданудан шеттетілді. Оның әкесі, Джозеф Тейп, дереу Қытай консулдығынан көмек сұрады. Қытай вице-консулы Фредерик Бимен бірге Джозеф Тейп инспектор Эндрю Моулдерге хат жазып, Мами Тейп АҚШ-тың туған жерінен азамат екенін ескере отырып, қабылдаудан бас тарту АҚШ Конституциясын бұзу болып табылады деп мәлімдеді. Олар мектеп кеңесінің шешімі Калифорнияның Саяси кодексін бұзғанын айтты, онда мынадай делінген:

Заңмен өзгеше көзделмесе, әр мектеп ауданда тұратын алты және жиырма бір жас аралығындағы барлық балаларды қабылдауға ашық болуы керек; ал сенімділер кеңесі немесе қалалық білім беру кеңесі, жақсы себептер болған жағдайда, ауданда тұрмайтын ересектер мен балаларды қабылдауға құқылы. Сенімділер ыпылас немесе жаман әдеттері бар балаларды немесе жұқпалы немесе инфекциялық аурулардан зардап шегетін балаларды қабылдамауға құқылы. Сотта Тейптің адвокаты У.Ф. Гибсон Тейптер отбасының американдық қоғамға ассимиляцияланғысы келмейтін әдеттегі қытай отбасы емес екенін айтты. Керісінше, Тейптер отбасы әдет-ғұрыптары, сенімдері және тілі жағынан батыстыққа бейімделген. Бұл штатта қытай ата-анасынан туған баланың мемлекеттік мектепке қабылдануына тыйым салу штаттың заңдарын және АҚШ Конституциясын бұзу болар еді. Осы шешімге жауап ретінде Мэри Тейп Сан-Франциско мектеп басқармасына ашулы хат жолдап, наразылығын білдірді:

Моулдер мырза, сіз кішкентай Мами Тейпті қудалағандай ешқашан қудаланбаңыз. Қытайда туылғаны ұятты ма? Құдай бізді барлығымызды жаратпады ма?! Сізге қандай құқық бар? Менің баламды мектептен шығарып тастауға негіз не? Ол қытай тегінен екендігі үшін бе? Мами Тейп сіздің жасаған қытай мектептеріңізге ешқашан бармайды! Ешқашан!!! Әлемге расалық көзқараспен басқарылатын жағдайда қандай әділдік болатынын көрсетейін!

Салдары

Шешімнен кейін, Сан-Францискодағы мемлекеттік мектептердің инспекторы Эндрю Моулдер 1885 жылғы 4 наурызда Калифорния штатының Ассамблеясының депутаты У.Б. Мейге телеграмма жіберіп, қытай және басқа "монғол" балалары үшін бөлек мектеп жүйесін қайта орнатуға бағытталған күтіліп жатқан заң жобаларын қабылдауға шақырды. "Мұндай шара қолданылмаса, кейбір сыныптарымыз монғолдармен толып кетеді деп ойлауға толық негіз бар. Бұл қиындықтарға әкеледі." Мей келесі күні 268-заң жобасын қабылдауға қолдау көрсетті. AB 268 "монғол немесе қытай тегінен шыққан балаларға арналған бөлек мектептер құруға" рұқсат берді. Мұндай бөлек мектептер құрылған жағдайда, қытай немесе монғол балалары басқа мектептерге қабылданбауы керек еді. Бұл Сан-Франциско мектеп кеңесіне Сан-Францискодағы қытай бастауыш мектебін құруға құқық берді. Заң жаңадан жазылғаннан кейін, Мами Тейп енді үйіне жақын орналасқан, ақ нәсілді балалар оқитын мемлекеттік мектепке қабылдана алмады. Мэри Тейп хатта айтқан сөздеріне қарамастан, Мами Тейпті қытай мектебіне берді. Тейп – Хёрли ісі 1896 жылы "бөлек, бірақ тең" принципімен сегрегацияланған мектептердің заңдылығын негіздеген Плесси – Фергюсон ісімен уақыт және мазмұн жағынан ұқсас. Алайда, бұл істердің айырмашылығы афроамерикалық балалар азаматтар деп есептелсе, қытай-американдық балалар шетелдіктер немесе шеттен келгендер ретінде қарастырылды.