Кіріспе

1920 жылы жарық көрген Д.Х.Лоуренстің "Махаббаттағы әйелдер" (1920) романы – ағылшын жазушысы Д.Х.Лоуренстің туындысы. Бұл оның 1915 жылы жазылған "Көсеге" романының жалғасы болып табылады және Брангвен әпкелері Гудрун мен Урсуланың тағдырларын, олардың махаббаттары мен өмірін көрсетеді. Суретші Гудрун Брангвен өнеркәсіпші Джеральд Крихпен құрылымсыз қарым-қатынасқа түседі. Лоуренс осы екеуін Урсула Брангвен мен автордың көптеген ой-пікірлерін білдіретін Руперт Биркин арасындағы қарым-қатынаспен салыстырады. Осылайша құрылған эмоционалдық байланыстарға Джеральд пен Руперттің арасындағы күшті психологиялық және физикалық тартылыс қосымша тереңдік пен шиеленіс сыйлайды. Роман Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі британдық қоғамның барлық қырларын қамтиды және Тироль Альпының қарлы биіктерінде аяқталады. Урсула кейіпкері Лоуренстің әйелі Фридаға, ал Гудрун Кэтрин Мэнсфилдке ұқсас, Руперт Биркиннің кейіпкерінде Лоуренстің өзінен алынған элементтер бар, ал Джеральд Крих ішінара Мэнсфилдтің күйеуі Джон Миддлтон Мурриге негізделген.

Қысқаша мазмұны

Урсула мен Гудрун Брангвен – 1910 жылдары Англияның Мидлендс аймағында тұратын қарындас екі әйел. Урсула мектеп мұғалімі, ал Гудрун – суретші. Олар жақын жерде тұратын екі ер адаммен танысады: мектеп инспекторы Руперт Биркин және көмір шахтасының иесі Джеральд Крик. Төрт адам дос болады. Роман дамыған сайын, олардың арасында романтикалық қарым-қатынастар туа бастайды. Төрт еуі де қоғам, саясат және ер адам мен әйел арасындағы қарым-қатынас мәселелерімен терең қызығушылық танытады. Кричтер отбасының елдік үйі Шортлендсте өткен кеште Джеральдтың қарындасы Диана суға батып қайтыс болады. Гудрун Джеральдтың кіші қарындасына ұстаздық пен кеңес беруші болады. Біраз уақыттан соң Джеральдтың шахта иесі әкесі де ұзақ аурудан кейін дүние салады. Қоштасу рәсімінен кейін Джеральд Гудрунның үйіне келіп, түнді онымен өткізеді, ал оның ата-анасы басқа бөлмеде ұйықтайды. Биркин Урсулаға үйленуге ұсыныс жасайды, ол да келіседі. Бірақ Джеральд пен Гудрунның қарым-қатынасы шиеленісе бастайды. Екі жұп бірге Австрия Альпі тауына демалысқа кетеді. Гудрун Дрезденнен келген денесі әлсіз, бірақ күшті эмоционалдық күшке ие суретші Леркемен жақын дос болады. Джеральд Леркеге, сондай-ақ Гудрунның сөздік шабуылдарына және оның ерлігін мойындамауына ашуланып, ішкі зорлық-зомбылығына жетеді және Гудрунды тұншықтыруға тырысады. Бірақ ол бірден жасаған әрекетіне өкініп, оны босатады. Джеральд Гудрун мен Леркені тауға көтерілуге қалдырып, өзі қарлы аңғарға құлайды, онда ұйықтап, суықтан қатып өледі. Джеральдтың өлімі Биркинге зор соққы болады. Роман Джеральдтың өлімінен кейін бірнеше апта өткен соң аяқталады. Биркин Урсулаға, өзіне басқа ешкім қажет болмаса да, Джеральдпен болған қарым-қатынасын ешқашан ұмыта алмайтынын түсіндіреді.

Жариялану тарихы

Көп жылдық түсініспеушіліктер, екіжүзділік айыптаулары және асығыс хаттардан кейін Томас Селтцер 1920 жылдың 9 қарашасында Нью-Йорк қаласында «Махаббаттағы әйелдер» романының алғашқы басылымын жариялады. Бұл үш жылға созылған кешігулер мен түзетулерден кейін болды. Бұл алғашқы, шектеулі таралымды басылым (1250 дана) Лоуренстің бұрынғы «Көсеге» (1915) тудырған дау-дамайға байланысты тек жазылғандарға ғана қолжетімді болды. Алғашқыда екі кітап бір романның бөліктері ретінде жазылған, бірақ баспагер оларды жеке-жеке және бірден жариялауға шешім қабылдады. Бірінші кітаптағы сексуалдық мәселелер сол кездегі қоғамдық нормаларға ашық болды. Одан кейін соттағы обсцендік іске байланысты кітап Ұлыбританияда 11 жылға тыйым салынды, бірақ ол АҚШ-та қолжетімді болды. Баспагер екінші кітапты Ұлыбританияда жариялаудан бас тартқандықтан, «Махаббаттағы әйелдер» алғаш рет АҚШ-та жарық көрді. Мартин Секкер «Махаббаттағы әйелдер» романының алғашқы саудалық басылымын 1921 жылдың 10 маусымында Лондонда жариялады.

Қабылдау

Лоренстің көптеген шығармаларындағыдай, «Жас әйелдер сүйеді» романындағы жыныстық мазмұн да дау тудырды. Мысалы, «Джон Булл» журналының алғашқы рецензенты У. Чарльз Пилли осы роман туралы былай деп жазды: «Мен әдеби сыншы емеспін, бірақ лас иісті сезген кезде танимын, ал мұнда лас үйіндісі – көктеп, шіріген, көктеміне дейін иіс таратып тұрған үйінділер бар». Лоренс Леди Оттолин Моррелл және басқалар тарапынан ар-намысқа тигені үшін сотталды, олар «Радуга» романында олардың келбеттері әділетсіз бейнеленгенін мәлімдеді. Роман кейіннен махаббатты бейнелеуі үшін де сынға ұшырады, ал философ Симон де Бовуар «Екінші жыныс» (1949) еңбегінде оны шовинистік және фаллосқа бағытталған деп айыптады. Керісінше, сыншы Камиль Паглиа «Vamps and Tramps» (1994) кітабында жазғандай, ол бастапқыда романға теріс реакция білдіргенімен, «Сексуалды тұлғалар» (1990) еңбегін жазу кезінде ол оған «терең ықпал» еткен. Паглиа Лоренстің романын ақын Эдмунд Спенсердің «Ферия королевасы» (1590) поэмасымен салыстырды. Паглиа «Жас әйелдер сүйеді» романында «бисексуалдық мәндіктер» бар екенін, бірақ Лоренс ерлер арасындағы «толық жыныстық қатынасты» қолдағандығына күмәнді екенін айтты. Сарапшы Харольд Блум «Батыс каноны» (1994) кітабында «Жас әйелдер сүйеді» романын батыс мәдениетінде маңызды және ықпалды кітаптардың қатарына қосты. Фрэнсис Сполдинг Лоренстің гомосексуализм тақырыбына деген қызығушылығы «Жас әйелдер сүйеді» романында көрініс тапқанын және бұл оның жеке жыныстық бағдарымен байланысты болуы мүмкін деп болжады. 1999 жылы Modern Library «Жас әйелдер сүйеді» романын 20 ғасырдың ағылшын тіліндегі 100 ең жақсы романның тізімінде қырық тоғызыншы орынға қойды.

Фильмге бейімделу

Сценарист және продюсер Ларри Крамер мен режиссер Кен Расселл романды "Махаббаттағы әйелдер" (1969) фильміне бейімдеді, осы фильм үшін Гленда Джексон "Үздік әйел актер" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығын жеңіп алды. Бұл ерлердің жыныстық мүшелерін көрсеткен алғашқы американдық кинофильмдердің бірі болды, онда Джеральд Крих (Оливер Рид) пен Руперт Биркин (Алан Бейтс) жалаңаш күйінде, қызыл оттың алдында күрескен, бірнеше жалаңаш суретке түскен және Гермиона Роддис (Элеонор Брон) бұрынғы сүйіктісінің басына соққаннан кейін Биркиннің орманға жалаңаш қашқан эпизодтары көрсетілген.

Радио және теледидар бейімделулері

Уильям Айвори Лоренстің "Жас ғашық әйелдер" романын Лоренстің 1915 жылғы "Көбелек" романымен үйлестірді. Ол "Жас ғашық әйелдер" атты екі бөлімді BBC Four теледидарлық бейімдемесін жасады (алғаш рет 2011 жылдың 24 және 31 наурызында көрсетілді), режиссері – Миранда Боуэн. Түйіндегі актерлер Саскиа Ривз анасы Анна Брангвен рөлінде, ал Рейчел Стирлинг және Розамунд Пайк оның қыздары Урсула мен Гудрун рөлінде ойнады. Басқа актерлер қатарында Рори Киннер Руперт Биркин, Джозеф Мауль Джеральд Крич және Бен Дэниелс Уилл Брангвен рөлінде көрінді. Осы бейімдемеде Айвори соңғы сахналарды және Джеральдтың өлімін Тироль Альпісінде емес, Оңтүстік Африкадағы алмастың шахталарында және шөлдің құмдарында орналастырды, онда Джеральд құмдарда серуендеп, ажал құшады. BBC Radio 4 1996 жылы "Жас ғашық әйелдер" романын төрт бөлімді сериал ретінде эфирге шығарды, оны Элейн Файнштейн драматургиялық өңдеумен ұсынды, ал Гудрун рөлінде Стелла Гонет, Урсула рөлінде Клэр Холман, Джеральд рөлінде Дуглас Ходж және Руперт рөлінде Николас Фаррелл ойнады. Бұл сериал BBC Radio 4 Extra арнасында бірнеше рет қайталанды, соңғы рет 2022 жылдың шілде айында көрсетілді.

Басылымдар

(Бұл басылым соңғы жарияланған нұсқадан маңызды айырмашылықтарды көрсетеді.) (Романның ерте нұсқасының осы жойылған бөлімі Джеральд пен Биркин шаңғы демалысынан оралғаннан кейін төрт жыл өткен кезде өтеді және Кембридж басылымына қосымша ретінде жарияланды.)