Кіріспе

Жакарда туы – Bignoniaceae тұқымдасына жататын, Американың тропикалық және субтропикалық аймақтарында табиғи түрде өсетін, ал бүкіл әлемде өсірілетін 49 түрден тұратын гүлді өсімдіктер туы. Туыс атауы сонымен қатар жалпылама атау ретінде де қолданылады. Жакаранда мимозифолия түрі адамның араласуы нәтижесінде кеңінен таралып, халық мәдениетіне енген. Оны Орталық Америкада, Кариб аймағында, Испанияда, Португалияда, Африканың оңтүстік және солтүстік бөліктерінде, Қытайда, Австралияда, Руандада және Кипрде жабайы өсетін күйінде табуға болады.

Этимология

Атауы Оңтүстік Америкаға (нақтырақ айтқанда, Тупи Гуарани) тән, мағынасы – хош иісті. "Mr. Chambers's Cyclopædia, 1-басылым (1753)" еңбегінде жакаранда сөзі "кейбір авторлардың ағашқа берген аты, оның ағашы бояу және медицинада қолданылатын логвуд ағашы" деп сипатталған және португал тілі арқылы Тупи Гуарани тілінен шыққандығы айтылған. Гуарани тіліндегі түпнұсқасымен толық сәйкес келмесе де, ағылшын тіліндегі атаудың әдеттегі айтылуы: /dʒ/æ/k/ə/'/r/æ/n/d/ə/.

Сипаттама

Бұл түрлер бұталардан алып ағаштарға дейін, белгілі бір биіктікте өседі. Көптеген түрлерінің жапырақтары екі қанатты, ал кейбір түрлерінде қанатты немесе қарапайым болады. Гүлдері көзге түсетін үлкен шоғырларда орналасқан, әр гүлі бес тісті көк немесе күлгін гүлшорынан тұрады; кейбір түрлерінде ақ гүлдер кездеседі. Жемісі – сопақ немесе жұмыртқа тәрізді жалпақ қапшық, ішінде көптеген жіңішке тұқымдар болады. Бұл туыс Bignoniaceae тұқымдасының басқа туыстарынан аталық гүлдің тозаңдықтарынан ұзын стаминодқа, үш тесікті тозаңға және 18 хромосомалық санына қарай ерекшеленеді.

Таксономия

Тұқым екі бөлімге бөлінеді: секция Монолобос және секция Дилобос DC., олардың аталықтардағы тостағаншалар санына сүйене отырып. Секция Монолобоста 18 түр бар, олар негізінен Оңтүстік Американың батысында, Орталық Америкада, Мексикада және Кариб аймағында таралған. Секция Дилобос, бұл түрінің алғашқысы деп есептеледі, 31 түрді қамтиды және негізінен Бразилияның оңтүстік-шығысында, соның ішінде Парана өзені аңғарында кездеседі. Екі бөлімнің ағаш анатомиясы да өзгеше. Әдетте секция Монолобосқа жатқызылатын J. copaia, тұқымның басқа барлық өкілдерінен біршама ерекшеленеді және екі бөлімнің аралық формасы болуы мүмкін (Dos Santos & Miller 1997).

Өсіру

Жакаранданы қалемдеу, кесу және тұқым арқылы көбейтуге болады, бірақ тұқымнан өсірілген өсімдіктер гүлдей бастауға көп уақыт алады. Жакаранда жақсы дренаждалған топырақта өседі және құрғақшылыққа төзімді, сондай-ақ қысқа мерзімді аязға шыдай алады. Бұл туыс толық күн сәулесінде және құмды топырақта жақсы өседі, осының салдарынан олар жылы аймақтарда көптеп кездеседі. Ересек өсімдіктер 7 °C (19 °F) дейін салқындатылған климатта тірі қалуы мүмкін, бірақ гүлдеуі азаюы мүмкін. Жас өсімдіктерге көбірек күтім қажет, және температура нөлден төмен түскенде салқындатылған климатта тірі қалуы қиын.

Қолданылуы

Бірнеше түрі әлемнің субтропиктік аймақтарында сәндік өсімдіктер ретінде кеңінен өсіріледі, олардың әсем гүлдеуі үшін бағаланады. Ең көп кездесетіні – көк жакаранда (Jacaranda mimosifolia; syn. J. acutifolia hort. Бонпл. емес). Бұл туыстың басқа да өкілдері коммерциялық маңызға ие; мысалы, Копая (Jacaranda copaia) өте ұзын діңгегінің арқасында бағалы ағаш ретінде маңызды.