Кіріспе
Сезімтал адамдарда дәрілер бұлшық ет жасушаларында сақталған кальций иондарының босатылуын тудырады. Бұл жағдай 5000-нан 50000-ға дейін адамға анестезиялық газдар енгізілген кезде 1 адамға кездеседі. Еркектерге әйелдерге қарағанда жиірек әсер етеді. Бұл белгілер анестезиялық заттар қолданылған кез келген уақытта дамуы мүмкін. Сирек жағдайларда, анестезия тоқтағаннан кейін 40 минутқа дейін белгілер пайда болуы мүмкін.
Себептер
Зыянды гипертермия – гендер мен ортаның өзара әрекеттесуі деп есептелетін ауру. Зыянды гипертермияға осал адамдардың көпшілігінде, егер олар тудыратын факторға тап болмаса, симптомдары аздау немесе мүлдем болмайды. Ең көп таралған тудыратын факторлар – галотан, севофлуран, десфлуран, изофлуран, энфлуран сияқты ұшқыш анестезиялық газдар, сондай-ақ негізінен жалпы анестезияда қолданылатын суксаметоний және декаметоний сияқты деполяризациялайтын бұлшықеттерді босатушылар. Шындығында, қаңқа бұлшықтарының кальцийді босату арнасындағы (RYR1) мутацияларға байланысты туындайтын зыянды гипертермияға осалдық (MHS) – жылумен байланысты ең ауыр аурулардың бірі. MHS-қа байланысты жылуға осалдық көбінесе балалар мен метаболизмі жоғары жас ересектерге әсер етеді, бұл көбінесе өмірге қауіпті гиперметаболикалық жауаптарға алып келеді. Басқа анестезиялық препараттар зыянды гипертермияны тудырмайды. МГ-ны тудырмайтын препараттарға жергілікті анестетиктер (лидокаин, бупивакаин, мепивакаин), опиаттар (морфин, фентанил), кетамин, барбитураттар, азот оксиді, пропофол, этомидат және бензодиазепиндер жатады. Деполяризацияламайтын бұлшықеттерді босатушы панкуроний, цисатракурий, атракурий, мивакурий, векуроний және рокуроний да МГ-ны тудырмайды. Зыянды гипертермияға осал кейбір адамдарда дене жаттығулары және/немесе ыстық ортада МГ дамуы мүмкін екенін көрсететін дәлелдер көбейіп келеді.
Генетика
Зыянды гипертермияның тұқым қуалаушылық түрі өзгермелі тежелумен автосомалық доминантты болып табылады, бұл рианодин рецепторымен байланысты. RYR1, мембрананың деполяризациялануынан кейін L-типті кальций арналарының конформациялық өзгерістеріне жауап ретінде ашылады, осылайша жасуша ішіндегі кальций деңгейінің күрт өсуіне және бұлшық еттің жиырылуына әкеледі. RYR1 екі сайтқа ие, олар өзгеріп жатқан концентрацияларға реакция жасау үшін маңызды деп саналады: А сайты және I сайты. А сайты – RYR1 ашылуын қамтамасыз ететін жоғары туыстық байланыс орны. I сайты – ақуыздың жабылуын қамтамасыз ететін төмен туыстық байланыс орны. Кофеин, галотан және басқа да тудыратын факторлар мутантты ақуыздарда А сайтының туыстығын күрт арттырып, сонымен бірге I сайтының туыстығын азайтады. Бұл факторлар RYR1 белсенділігіне де әсер етеді, А немесе I сайттарында әрекет ету арқылы ақуыздың жабылуына себеп болады. Зыянды гипертермияның мутантты ақуыздарында осы сайттардың біреуіндегі туыстық қасиеттер едәуір төмендейді. Бұл өзгерістердің нәтижесінде төмендеген белсендіру және жоғарылатылған деактивация шегінен туындаған босатылудың айтарлықтай артуы байқалады. Бұл артық мөлшерді сақтау процесінде клетканың негізгі энергия тасымалдаушысы – аденозин трифосфатының (АТФ) көп мөлшері жұмсалады және аурудың ерекше белгісі болып табылатын шамадан тыс жылу (гипертермия) пайда болады. Бұлшықет жасушасы АТФ-ның жетіспеуінен және ықтимал жоғары температурадан зақымдалады, ал жасушалық құрамдас бөліктер – калий, миоглобин, креатин, фосфат және креатинкиназа сияқты заттар – қан айналымына өтеді. Зыянды гипертермияның басқа белгілі себепші гені – CACNA1S, ол L-типті кернеуге жабық кальций арнасының α-бөлігін кодтайды. Бұл белокта екі белгілі мутация бар, екеуі де R1086 қалдығына әсер етеді. Бұл қалдық 3 және 4 домендерін байланыстыратын ірі жасуша ішкі циклде орналасқан, бұл домен RYR1 белсенділігін теріс реттеуге қатысуы мүмкін. Бұл мутантты арналар адам эмбриональды бүйрегіндегі (HEK 293) жасушаларда экспрессияланған кезде, пайда болған арналар кофеинге (және, мүмкін, галотанға) бес есе сезімтал болады және 5–10 мВ-қа гиперполяризацияланған күйде белсендіріледі. Сонымен қатар, осы арналарды экспрессиялейтін жасушаларда базальдық цитозольдық кальций концентрациясы жоғарылайды. Бұл арналар RYR1-мен өзара әрекеттесіп, оны белсендіретіндіктен, бұл өзгерістер жасуша ішіндегі кальцийдің күрт өсуіне және, демек, бұлшық еттің қозғайтылуына әкеледі. Зыянды гипертермияны тудыратын басқа да мутациялар анықталды, бірақ көп жағдайда тиісті генді анықтау әлі де қажет. Гиллард және әріптестері адамдардағы тудыратын мутацияны шошқаларда ұқсас мутациялар алғаш сипатталғаннан кейін ғана анықтады. Бұл мутация американдық тоқпан жылқысында және тоқпан жылқының тұқымдық тарихы бар тұқымдарда анықталды, ол автосомалық доминантты түрде мұрагерлікпен беріледі. Ол шамадан тыс жұмыс, анестезия немесе стресс салдарынан туындауы мүмкін. Иттерде оның тұқым қуалаушылық түрі автосомалық рецессивті болып табылады.
Шабуыл кезінде
Ең ерте белгілері: сукцинилхолинді енгізгеннен кейін массетер бұлшығының жирылуы, соңғы тыныс шығару көмірқышқыл газының концентрациясының жоғарылауы (минуттық вентиляцияның артуына қарамастан), түсіндірілмейтін тахикардия және бұлшық ет қатаюы. Биопсия нәтижесі теріс болса, бұл шешімді емес, сондықтан медициналық тарихы бойынша немесе туыстарының тарихы бойынша қатерлі гипертермияға (ҚГ) күдік туған кез келген науқас, тіпті биопсия нәтижесі теріс болса да, әдетте ҚГ-ны тудырмайтын анестетиктермен емделеді. Кейбір зерттеушілер тесттің нақтылығын арттыру үшін КХТ-мен қатар «кальций шақырылған кальций шығарылуы» тестін қолдануды ұсынады. Аз инвазивті диагностикалық әдістер ұсынылған. 6% көлемді галотанды бұлшықет ішіне жіберу, қатерлі гипертермияға бейім пациенттерде жергілікті pCO2 деңгейінің қалыптыдан жоғары өсуіне әкеледі. Сезімталдығы 100%, ал ерекшелігі 75% құрады. Осы зерттеудегідей тәуекелге ұшыраған пациенттер үшін бұл 80% оң болжамды мәнге және 100% теріс болжамды мәнге әкеледі. Бұл әдіс көбірек инвазивті әдістерге қолайлы балама болуы мүмкін. 2002 жылғы зерттеуде тағы бір метаболикалық тест қарастырылды. Бұл тестте бұлшықет ішіне кофеин енгізілді, содан кейін жергілікті өлшемдер жасалды; ҚГ-ға бейімділігі бар адамдарда көрсеткіштер айтарлықтай жоғары болды (63-ге қарсы 44 мм рт. ст.). Авторлар бұл тесттің ҚГ қаупін анықтау үшін жарамдылығын бағалау үшін ірі зерттеулер жүргізуді ұсынады.
Генетикалық тестілеу
МГ-ға (қанағатсыз гипертермияға) дайындықты анықтау үшін генетикалық тестілеу шектеулі көлемде жүзеге асырылуда.
Алдын алу
Бұрын, жалпы анестезиядан өтетін және қатерлі гипертермияға бейім науқастарға дантрленді профилактикалық түрде қолдану ұсынылатын. Бірақ, оның күмәнді пайдасын және ықтимал жағымсыз әсерлерін (қарапайым айтумен, лоқсығу, құсу, бұлшық әлсіздігі және деполяризацияланбайтын нейромискулярлық блокадалағыштардың әсер ету ұзақтығының ұзаруы) салыстырғаннан кейін, қатерлі гипертермияға ұшырау қаупі бар адамдар үшін анестезия машинасына дайындық үшін көмір сүзгілерін 60 секундтан кем уақытта қолдануға болады. Бұл сүзгілер, тіпті төмен газ ағынында да, 12 сағатқа дейін қалған анестетиктердің қатерлі гипертермияны тудыруына кедерілді етеді. Көмір сүзгілерін орнатпас бұрын, машинаны 90 секунд бойы 10 л/мин аспайтын газ ағынымен жуып тастау керек.
Charcoal filters can be used to prepare an anesthesia machine in less than 60 seconds for people at risk of malignant hyperthermia. These filters prevent residual anesthetic from triggering malignant hyperthermia for up to 12 hours, even at low fresh gas flows. Prior to placing the charcoal filters, the machine should be flushed with fresh gas flows greater than 10 L/min for 90 seconds.
Емдеу
Қазіргі таңдағы ең тиімді ем – жалғыз белгілі антидот болып табылатын дантроленді көктамырға салу, осы жағдайды тудыратын факторларды тоқтату, сондай-ақ гипертермияны, ацидозды және органдардың жұмысын қалпына келтіруге бағытталған қолдаушы терапия. Зыянды гипертермияның басталуына күдік туған кезде емдеуді дереу бастау қажет.
Дантролен
Дантролен - бұлшықеттерді босаңсытатын препарат, ол кальцийдің босауын болдырмау үшін тікелей рианодин рецепторына әсер етеді. Дантроленмен емдеу кеңінен қолданысқа енгізілгеннен кейін, қатерлі гипертермиядан өлім-жітім 1960-шы жылдардағы 80% көрсеткіштен 5%-ға дейін төмендеді. Дантроленнің ұсынылатын дозасы 2,5 мг/кг, қажет болған жағдайда қайталанады.
Оқыту
Жаңағы МГ-ны жылдам анықтау және емдеу үшін сирек қолданылатын, бірақ қауіпті дағдылар мен процедуралар қажет. Хирургиялық кезеңдегі командаларға МГ дағдарысын басқару бойынша оқыту жүйедегі кемшіліктерді анықтауға, сондай-ақ осы жағдайларға денқөп беруге көмектеседі. Клиникалық емдеуде коммуникацияны жақсарту үшін когнитивтік көмекші құралдарды қолданатын симуляциялық әдістердің тиімділігі де дәлелденген.
Болжам
Егер осы жағдайға қарсы белсенді түрде шара қолданылмаса, болжамы жаман.
Тарих
Синдромды алғаш рет 1962 жылы Австралиядағы Royal Melbourne Hospital ауруханасында Денборо және авторлар тобы анықтаған. Денбороу осы синдром бойынша көптеген жұмыстарын Корольдік Канберра ауруханасында жүргізді. Ұқсас реакциялар шошқаларда да кездесті. Дентроленнің тиімділігін Оңтүстік Африка анестезиологы Гейсфорд Харрисон ашты және ол туралы 1975 жылы "Британдық анестезия журналында" жарияланған мақалада хабарлады. Жануарларға жасалған қосымша зерттеулер дентроленнің болуы мүмкін пайдасын растағаннан кейін, 1982 жылғы зерттеу оның адамдарға да тиімді екенін көрсетті. 1981 жылы АҚШ-тың қатерлі гипертермия қауымдастығы (MHAUS) жедел желісі құрылды, ол қатерлі гипертермия күдіктісі бар пациенттерді емдеуге қатысқан клиникалық командаларға телефон арқылы көмек көрсету үшін арналған. Жедел желі 1982 жылы жұмыс істеуге кірісті және содан бері MHAUS емдеу тобына көмек көрсету үшін сертификатталған анестезиологтарға үздіксіз қол жеткізуді қамтамасыз етіп келеді.
Басқа жануарлар
Басқа жануарлар, соның ішінде кейбір шошқа тұқымдары, иттер және жылқылар қатерлі гипертермияға осал. Бұл синдром Pointers, Greyhounds, Labrador Retrievers, Saint Bernards, Springer Spaniels, Bichon Frises, Golden Retrievers және Border Collies тұқымдарында кездеседі. Шошқаларда оның тұқым қуалау жолы аутосомалық рецессивті.
Зерттеу
Азумолен - дантроленге қарағанда 30 есе суға жақсы еритін аналог, ол рианодин рецепторына әсер ету арқылы жасуша ішіндегі кальцийдің бөлінуін азайтуға да көмектеседі. МГ-ге осал шошқаларда азумоленнің тиімділігі дантроленмен тең болды. Адамдарда әлі зерттелмеген, бірақ МГ-ні емдеуде дантроленге лайықты балама болып табылуы мүмкін.