Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Еуропа саам халқының шамандық дауылпазы
Shamanic ceremonial drum in the culture of the Sámi people of Northern Europe
Саам дауылпазы – Солтүстік Еуропа саам халқы қолданған шамандық дауылпаз. Саам дауылпаздарының екі негізгі түрі бар, екеуі де сопақ пішіндес: барабан басы бұрандаға бекітілген ыдыс дауылпаз және барабан басы иілген ағаштан жасалған жұқа шеңберге керілген жақтаулы дауылпаз. Дауылпаздың басы бұғы терісінен жасалған. Саам шаманизмінде ноайдилер дауылпазды транска түсу үшін, немесе болашақтан немесе басқа әлемдерден ақпарат алу үшін пайдаланған. Дауылпазды бір қолмен ұстап, екіншісімен соққан. Ноайди транста болғанда, оның «бос рухы» денесінен шығып, рухтар әлеміне сапар шеккені айтылады. Жақсылықты болжау үшін дауылпазды дауылпаз соққысымен соққан; мыстан немесе мүйізден жасалған vuorbi («көрсеткіш» немесе «нұсқау»), бір түрі құрал дауылпаз басында қозғалған. Vuorbi мембранада тоқтаған белгілерге сәйкес болашақ оқиғалар болжанатын. Дауылпаз мембранасындағы өрнектер иесінің және оның отбасының дүниетанымын, діни және тұрмыстық мәселелерде, мысалы, бұғы шаруашылығы, аң аулау, шаруашылық және көршілермен және саам емес қауыммен қарым-қатынастарда көрсетеді. Саам халқының 17-18 ғасырларда христиан дініне өту кезеңінде көптеген дауылпаздар саамдық иеліктен алынып, қолданыстан шығарылды. Саам миссионерлері мен басқа да лауазымды тұлғалар саам халқына бағытталған христиандық миссияның бір бөлігі ретінде көптеген дауылпаздарды тәркіледі. Ал қалған дауылпаздарды коллекционерлер сатып алған. Қазіргі таңда 70-80 дауылпаз сақталған; дауылпаздардың ең ірі жинағы Стокгольмдегі Скандинавия мұражайында орналасқан.
A Sámi drum is a shamanic ceremonial drum used by the Sámi people of Northern Europe. Sámi ceremonial drums have two main variations, both oval shaped: a bowl drum in which the drumhead is strapped over a burl, and a frame drum in which the drumhead stretches over a thin ring of bentwood. The drumhead is fashioned from reindeer hide. In Sámi shamanism, the noaidi used the drum to get into a trance, or to obtain information from the future, or other realms. The drum was held in one hand, and beaten with the other. While the noaidi was in trance, his "free spirit" was said to leave his body to visit the spirit world. When used for divination, the drum was beaten with a drum hammer; a vuorbi ('index' or 'pointer'), a kind of die made of brass or horn, would move around on the drumhead when the drum was struck. Future events would be predicted according to the symbols upon which the vuorbi stopped on the membrane. The patterns on the drum membrane reflect the worldview of the owner and his family, both in religious and worldly matters, such as reindeer herding, hunting, householding, and relations with their neighbours and the non Sámi community. Many drums were taken out of Sámi ownership and use during the Christianization of the Sámi people in the 17th and 18th centuries. Many drums were confiscated by Sámi missionaries and other officials as a part of an intensified Christian mission towards the Sámi. Other drums were bought by collectors. Between 70 and 80 drums are preserved; the largest collection of drums is at the Nordic Museum in Stockholm.
Терминология
Солтүстік саам тілінде барабанды goavddis, gobdis және meavrresgárri деп атайды, ал луль саам және Оңтүстік саам тілінде goabdes және gievrie деп атайды. Руналық домбыра, nåjdtrumma; ағылшын тілінде руналық домбыра немесе саам шамандық домбыра деп те аталады. Солтүстік саам тілінде goavddis – ойыс барабанды, ал Оңтүстік саам тілінде gievrie – жақтаулы барабанды білдіреді, бұл осы типтегі барабандардың таралуына сәйкес келеді. Солтүстік саам тіліндегі тағы бір атау – meavrresgárri – бірнеше тілден құралған сөз: саам тілінен алынған meavrres (meavrit сөзінен) және фин тілінен алынған möyriä («қазу, шулау, араластыру») сөздері, сондай-ақ норвег тілінен алынған gárri (kar – «кесе, ыдыс») сөзінен тұрады. Барабанды атаудың норвегиялық әдеттегі атауы – runebomme – барабандағы белгілерді руналар деп қате түсінуге негізделген. Норвегия тілінде ұсынылған жаңа атаулар – sjamantromme («шаман барабаны») немесе sametromme («саам барабаны»). Алғашқы швед аты – trolltrumma – саам дінін христиандық көзқарас бойынша сиқыршылық (trolldom) деп қарастырудан туындаған және қазір оны қарапайымдыққа саятын сөз деп есептейді. Лæстадиус «Лапп мифологиясының үзінділерінде» (шамамен 1840 жыл) «бақнама барабаны» («spåtrumma») терминін қолданды. Бүгінгі швед тілінде жиі қолданылатын термин – samiska trumman («саам барабаны»).
The Northern Sámi terms for the drum are goavddis, gobdis and meavrresgárri, while the Lule Sámi and Southern Sámi terms are goabdes and gievrie, respectively. runebomme, nåjdtrumma; In English it is also known as a rune drum or Sámi shamanic drum. The Northern Sámi name goavddis describes a bowl drum, while the Southern Sámi name gievrie describes a frame drum, corresponding to the distribution of these types of drums. Another Northern Sámi name, meavrresgárri, is a cross language compound word: Sámi meavrres, from meavrit and Finnish möyriä ('dig, roar, mess'), plus gárri from Norwegian kar ('cup, bowl'). The common Norwegian name for the drum, runebomme, is based on an earlier misunderstanding of the symbols on the drum, which interpreted them as runes. Suggested new names in Norwegian are sjamantromme ("shaman drum") or sametromme ('Sámi drum'). The original Swedish name, trolltrumma, comes from the Christian perception of Sámi religion as witchcraft (trolldom), and it is now considered derogatory. In his Fragments of Lappish Mythology (ca 1840) Læstadius used the term divination drum ("spåtrumma"). In Swedish today, the term that's commonly used is samiska trumman ('the Sámi drum').
Дауылдар тарихы туралы дереккөздер
Барабан тарихына қатысты төрт түрлі дереккөз бар. Біріншіден, барабанның өзі және одан алынатын түсіндірулер. Екіншіден, 17-18 ғасырлардағы саамдар туралы есептер мен трактаттар, оларды норвегиялық және швед дін қызметкерлері, миссионерлер немесе Йоханнес Шефферус сияқты басқа да мемлекеттік қызметкерлер жазған. Үшіншіден, саамдардың соттарға немесе басқа да ресми өкілдерге берген мәлімдемелері. Төртіншіден, басқа да дереккөздердегі барабандар мен саам шаманизміне жасалған эпизодтық сілтемелер, мысалы, Historia Norvegiæ (12 ғасырдың соңы). Саам барабандары мен шаманизм туралы ең көне жазба анонимді Historia Norvegiæ (12 ғасырдың соңы) еңбегінде кездеседі. Онда теңіз жануарларының, қайықтың, бұғының және қарға тобыршығының суреттері салынған барабан туралы айтылады. Сондай-ақ, шаманның көзі жоқ әйелді емдеу үшін рухын китке көшіргені туралы да әңгіме бар. Педер Клауссон Фриз өзінің Norriges oc omliggende Øers sandfærdige Bescriffuelse (1632) еңбегінде ноаидидің рухының денесінен шығып кетуін сипаттайды. Саамның барабан туралы ең ерте сипаттамасын 1642 жылы Пите саамының Андерс Хуитлок өзіне тиесілі барабан туралы жазған. Хуитлок сонымен қатар сурет салған, ал оның әңгімесін неміс-шведтік бергмайстері Ханс П. Либеккер жазбаға түсірген. Хуитлоктың барабаны құдайлар, жануарлар, тірілер мен өлгендердің белгілі бір ландшафт ішінде бірлесіп жұмыс істейтін әлемге көзқарасын көрсетеді. Сондай-ақ, 1692 жылы Вадсода Андерс Полсенге қарсы және 1691 жылы Арьеплогта Ларс Нильсонға қарсы сот ісінің сот хаттамалары да дереккөз болып табылады. 17 ғасырда швед үкіметі саамдар мен олардың мәдениеті туралы көбірек білу үшін зерттеу жүргізуге тапсырыс берді. Отыз жылдық соғыс кезінде (1618–1648) шведтердің саамдық сиқырдың көмегімен жеңіске жеткені туралы әңгіме тарады. Мұндай әңгімелер Иоганн Шеффердің 1673 жылы латын тілінде жарық көрген «Lapponia» кітабына негіз болған зерттеулердің бір бөлігі болды. Шеффердің айтуынша, «пасторлардың хаттары» (prästrelationer) Швецияның саам аудандарындағы пасторлар арқылы жазылған. Шеффердің дереккөздері Сэмюэл Рин, Олаус Граан, Йоханнес Торнеус және Николай Лундиус трактаттары болды. Норвегиядағы негізгі дереккөз – Томас фон Вестен мен оның әріптестерінің 1715 жылдан 1735 жылға дейінгі миссиясынан алынған жазбалар. Авторлары: Ханс Сканке, Йенс Килдал, Исаак Олсен және Йохан Рандульф (Нерёй қолжазбасы). Бұл кітаптар миссионерлер мен олардың серіктеріне арналған нұсқаулардың және Копенгагендегі үкіметке жолданған құжаттаманың бір бөлігі болды. Бұл дәстүрдегі кейінгі кітаптар – Швециядағы Пэр Хогстремнің Beskrifning Öfwer de til Sweriges Krona lydande Lapmarker (1747) және Дания-Норвегиядағы Кнуд Леемнің Beskrivelse over Finmarkens Lapper (1767) еңбектері. Әсіресе Лестадиустың «Лаппа мифологиясының фрагменттері» (1839–1845) еңбегі ерекше аталады, ол бұрынғы трактаттарды сын тұрғысынан қарастырып, сонымен қатар Лестадиустың жеке тәжірибесіне сүйенеді.
There are four categories of sources for the history of the drums. First are the drums themselves, and what might be interpreted from them. Secondly, there are reports and treatises on Sámi subjects from the 17th and 18th centuries, written by Norwegian and Swedish priests, missionaries or other civil servants, like Johannes Schefferus. The third category are statements from Saami themselves, given to legal courts or other official representatives. The fourth are the sporadic references to drums and Sámi shamanism in other sources, such as Historia Norvegiæ (late 12th century). The oldest mention of a Sámi drum and shamanism is in the anonymous Historia Norvegiæ (late 12th century). It mentions a drum with symbols of marine animals, a boat, reindeer and snowshoes. There is also a description of a shaman healing an apparently dead woman by moving his spirit into a whale. Peder Claussøn Friis describes a noaidi'sspirit leaving the body in his Norriges oc omliggende Øers sandfærdige Bescriffuelse (1632). The oldest description by a Sámi is by Anders Huitlok of the Pite Sámi in 1642 about a drum that he owned. Huitlok also made a drawing; his story was written down by the German Swedish bergmeister Hans P. Lybecker. Huitlok's drum represents a worldview where deities, animals and the living and the dead are working together within a given landscape. The court protocols from the trials against Anders Paulsen in Vadsø in 1692 and against Lars Nilsson in Arjeplog in 1691 are also sources. During the 17th century, the Swedish government commissioned a work to gain more knowledge of the Sámi and their culture. During the Thirty Years' War (1618–48) rumours were spread that the Swedes won their battles with the help of Sámi witchcraft. Such rumours were part of the background for the research that lead to Johannes Schefferus' book Lapponia, published in Latin in 1673. For Schefferus, a number of "priests' correspondences" (prästrelationer) were written by vicars within the Sámi districts of Sweden. Treatises by Samuel Rheen, Olaus Graan, Johannes Tornæus and Nicolai Lundius were the sources used by Schefferus. In Norway, the main source are writings from the mission of Thomas von Westen and his colleagues from 1715 until 1735. Authors were Hans Skanke, Jens Kildal, Isaac Olsen, and Johan Randulf (the Nærøy manuscript). These books were, in part, instructions for the missionaries and their co workers, and part documentation, intended for the government in Copenhagen. Late books within this tradition are Pehr Högström's Beskrifning Öfwer de til Sweriges Krona lydande Lapmarker (1747) in Sweden and Knud Leem's Beskrivelse over Finmarkens Lapper (1767) in Denmark Norway. Notable is especially Læstadius' Fragments of Lappish Mythology (1839–45), which both discusses earlier treatises with a critical approach, and builds upon Læstadius' own experience.
Әйелдер
Әйелдерге барабанды қолдануға рұқсат етілген-етілмегені талқыланып келді, бірақ әлі бірлікке келілген жоқ. Бір жағынан, кейбір дереккөздер әйелдерге тіпті барабанға қол тигізуге де рұқсат болмағанын айтады.
Whether women were allowed to use the drum has been debated, but no consensus has yet been reached. On one hand, some sources say that women were not even allowed to touch the drum,
Ерлер ғана ноайди бола алады және барабанды қолдана алады деген пікірге қарамастан, барабанды қолданған саами әйелдерінің мысалдары бар. Кирстен Клемитсдоттер (1714 жылы қайтыс болған), Арвидсжаурлық Рижкоу Мая (1661-1757) және Вапстеннен Анна Грета Матсдоттер, Сильбо Геммоэ немесе Гаммель Сильба (1794-1870) аттарымен белгілі әйелдер барабанды қолданғандары мәлім.
In contrast to the claim that only men could be noaidi and use the drum, there are examples of Sami women who did use the drum. Kirsten Klemitsdotter (d. 1714), Rijkuo Maja of Arvidsjaur (1661 1757) and Anna Greta Matsdotter of Vapsten, known as Silbo gåmmoe or Gammel Silba (1794 1870), are examples of women noted to have used the drum.