Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Саами музыкасындағы әннің дәстүрлі түрі
Traditional form of song in Sámi music
Джоик немесе Йоик (ағылшын тілінде, соңғы жазу айтылуға сәйкес келеді; саам тілдерінде луохти, вуолле, вуулие немесе джоуиггус деп те аталады) – Солтүстік Еуропадағы Сапми аймағындағы саам халқы орындайтын саами музыкасындағы әннің дәстүрлі түрі. Джоик орындаушысы фин тілінде жоикаха, норвегия және ағылшын тілінде жоикер, ал швед тілінде жойкаре деп аталады. Бастапқыда, "joik" термині тек саам ән айту стильдерінің біреуін ғана білдірген, бірақ ағылшын тілінде бұл сөз көбінесе саам ән айтуының барлық түрлерін атау үшін қолданылады. Өнер түрі ретінде әр жоик адамды, жануарды немесе жерді бейнелеуге немесе оның естелігін оятуға арналған. Джоик дыбысы кейбір американдық халықтардың дәстүрлі ән-жырларымен салыстырылады. Жоик, сондай-ақ, табиғат дыбыстарын имитациялайтын Сібірдің шамандық мәдениеттерімен де ортақ белгілерге ие.
A joik or yoik (anglicised, where the latter spelling in English conforms with the pronunciation; also named luohti, vuolle, vuelie, or juoiggus in the Sámi languages) is a traditional form of song in Sámi music performed by the Sámi people of Sapmi in Northern Europe. A performer of joik is called a joikaaja (in Finnish), a joiker (in Norwegian, and anglicised) or jojkare (in Swedish). Originally, joik referred to only one of several Sami singing styles, but in English the word is often used to refer to all types of traditional Sami singing. As an art form, each joik is meant to reflect or evoke a person, animal, or place. The sound of joik is comparable to the traditional chanting of some Native American cultures. Joik shares some features with the shamanistic cultures of Siberia, which mimic the sounds of nature.
Тарих
Сами мәдениетінің бұрын жазба тілі болмағандықтан, жоик қалай пайда болғаны туралы жазбада мәлімет жоқ. Ауызша дәстүрлерге сәйкес, арктикалық аймақтың перилері мен эльфтері жоиктерді саам халқына сыйлаған. Саам ауызша дәстүрін жазған Жүстіл Квигстад осы аңызды бірнеше еңбектерінде сипаттаған. Музыка зерттеушілері жоик Еуропадағы ең көне, үздіксіз сақталған музыкалық дәстүрлердің бірі деп санайды, ал жоик орындау сиқырлы дұғаларға ұқсас деседі. 1950 жылдары саамдық мектептерде жоик орындауға тыйым салынды. 2014 жылы бір шіркеу кеңесі Каутокеино және Мазе шіркеулерінде шіркеу әндерінен басқа музыканы толығымен тыйым салу керек пе деген мәселені талқылады. Бұл ұсыныс қабылданбады, бірақ көптеген адамдар шіркеуде жоик орындаудың неге осылай даулы мәселе екенін әлі де түсінбейді. Осы әннің түрі терең жеке немесе рухани болуы мүмкін, көбінесе ол жеке есім ретінде адамға, жануарға немесе ландшафтқа арналады. Импровизация жиі кездеседі. Әр жоик белгілі бір адамды немесе жерді бейнелеуге арналған. Джоик орындауға арналған саам тіліндегі етістік (мысалы, Солтүстік саам тіліндегі juoigat) – көбінесе жоик адам немесе орын туралы ән емес, ал жоикші ән арқылы сол адамды немесе орынды көруге немесе бейнелеуге тырысады екенін көрсететін транзитивті етістік. Яғни, жоикші достары туралы емес, достарын ән арқылы бейнелейді (әлдебір гүлді суреттегенде немесе бейнелегенде гүлдің өзін суреттейтіндей).
As the Sami culture had no written language in the past, the origins of joik are not documented. According to oral traditions, the fairies and elves of the arctic lands gave joiks to the Sámi People. Just Qvigstad, who recorded the Sami oral tradition, has documented this legend in several works. Music researchers believe joik is one of the oldest continuous musical traditions in Europe. with joiking said to resemble magic spells. In the 1950s, it was forbidden to use joiking in Sami area schools. In 2014, a parish council discussed "if they should implement a total ban against music other than [church] hymns in the churches in Kautokeino and Maze. The proposal was shot down, but many still wonder why joiking in church is such a controversial issue". This type of song can be deeply personal or spiritual in nature, often dedicated to a human being, an animal, or a landscape as a personal signature. Improvisation is not unusual. Each joik is meant to reflect a person or place. The Sami verb for presenting a joik (e. g. Northern Sami juoigat) is a transitive verb, which is often interpreted as indicating that a joik is not a song about the person or place, but that the joiker is attempting to evoke or depict that person or place through song – one joiks one's friend, not about one's friend (similarly to how one doesn't paint or depict about a flower, but depicts the flower itself).
Еліктеу дыбыстары мен шаманизм
Сами халқының дәстүрлі Ноаид нанымдары мен практикаларының кейбіреуі Сібір мәдениеттерінің кейбіреулерімен маңызды ұқсастықтарды бөліседі. Олардың кейбір жоиктері шамандық обрядтар кезінде орындалған, және бұл естелік фольклорлық мәтінде (шамандық әңгімеде) сақталған. Солтүстік Азияның түрлі мәдениеттеріндегідей, табиғат дыбыстарын имитациялау да кездесуі мүмкін.
Some of the Sami people's traditional Noaidi beliefs and practices shared important features with those of some Siberian cultures. Some of their joiks were sung during shamanistic rites, and this memory is conserved also in a folklore text (a shaman story). As in various cultures of Northern Asia, mimicking sounds from nature can also be present.
Жойкинг танымал мәдениетте
Джойкинг – ән айтудың дәстүрлі түрі болғанымен, түрлі суреткерлердің бейімделуі мен коммерцияландыруы арқылы қазіргі заманғы поп-мәдениетке еніп үлгерді. Соның бір мысалы – 1980 жылғы «Евровидение» ән байқауында Норвегиядан қатысқан «Sámiid ædnan» әні. Ол негізінен норвег тілінде орындалса, қосымша хорында жойкинг элементтері бар. Кейіннен бұл ән норвегиялық футбол жанкүйерлері мен Акрингтон Стэнли футбол клубының британдық жанкүйерлерінің ойын кезінде айтатын әніне айналды. Сонымен қатар, 2011 жылғы ғылыми-фантастикалық қорқыныш фильмінде осы әннің авторлық құқығы көрсетілмеген үлгісі қолданылды. Норвегияның 2019 жылғы «Евровидение» ән байқауына ұсынған «Spirit in the Sky» әнінде де хорда жойкинг жолдары мен жойкингтен жеке орындау бар. Сами мәдениетінің басқа да танымал фильмдерге енуі оның ұлттық деңгейде танылуына мүмкіндік берді. Айталық, Диснейдің «Қырау» мультфильмі скандинавиялық және саамдық мәдениеттен көп шабыттанды. Бұл бұғы шаруашылығы мен киім үлгісі сияқты саамдықтарға тән элементтерді пайдалануынан көрінеді. Сонымен қатар, Оңтүстік саамдық музыкант және жойкингші Фроде Фьеллхайм «Қыраудың» ашылу трегін, «Vuelie» атты әнді жазды. Бұл оның «Eatnemen Vuelie (Жер әні)» атты түпнұсқа әнінің бейімделуі болды. Сами элементтерінің, әсіресе жойкингтің, кеңінен қолданылуы мәдениеттің жаңаруына ықпал етеді. Жойкинг – Сами Гран-приінің маңызды бөлігі, ол «Евровидение» ән байқауы үлгісіндегі жылдық музыкалық байқау. Бұл байқауға Норвегия, Швеция және Финляндиядан қатысушылар келеді, соның ішінде саамдық қауымдастығының өкілдері де бар. Гран-придің жойкинг және ән байқауының екеуі де дәстүрлі өнердің маңызды бөлігі болып табылады. Жойкинг бөлімінде қатысушылар, әдетте саамдық киімдерін киіп, тек қана жойкинг орындайды, онда ешқандай аспап қолданылмайды. Ал ән бөлімінде қатысушылар өздерінің поп-әндеріне жойкинг элементтерін қосады, бұл дәстүрлі саамдық музыкалық тәжірибелерді қазіргі заманғы музыкамен үйлестіруге деген қызығушылықтың артуын көрсетеді. 1970-ші жылдар саам халқы мен жойкинг музыкасы үшін жемісті кезең болды, оны ғалымдар «жойкинг қайта жандануы» деп атады. Атап айтқанда, Норвегияда саамдық музыканттардың бірлесіп құрған Jårgalæddji атты жазба компаниясы пайда болды. Осының арқасында саамдық суреткерлер мен продюсерлер өз жобаларына қаржы табуға мүмкіндік алды, сол кезеңде саамдық және жойкинг музыкасының 40-тан астам альбомы мен кассетасы жарық көрді. Қаржыландыру көздері жеке инвесторлар ғана емес, сонымен қатар Норвегия мен Швецияның мәдениет басқармалары да болды. Бұл саамдық музыканың кеңінен танылуына және жойкингтің орындалуына мүмкіндік берді, бұл Jårgalæddji компаниясының басты мақсаты болды. 1980-ші жылдардың ортасында осы жазба компаниясы банкротқа ұшырағанымен, саамдық және жойкинг альбомдарының өндірісі азайды, бірақ бұл дәстүрлі саамдық мәдениет пен музыкаға деген қызығушылықтың қайта жандануына себеп болды. Жойкингті интерпретациялаумен танымал суреткерлердің арасында Мари Бойн, Джон Хенрик Фьеллгрен және Korpiklaani тобы бар, олар жойкингті джаз, металл және рок сияқты түрлі стильдермен үйлестірді. Атап айтқанда, Фьеллгрен 2014 жылғы шведтік «Talang» дауыс шоуында дәстүрлі жойкинг әндерін орындап жеңіске жетті. Ол кейіннен 2014 жылы «Goeksegh» атты тұңғыш студиялық альбомын шығарды, онда «Даниелдің жойкингі», «Бұғы шаруасының жойкингі» және «Нежланың жойкингі» сияқты бірнеше жойкинг тректері бар. Сондай-ақ ол Швецияның «Евровидение» іріктеуі Melodifestivalen-ге жойкинг әндерімен бірнеше рет қатысты.
Even though joiking is a traditional form of singing, it has found its way into modern day pop culture through adaptation and commercialization by various artists. One notable example is the 1980 Norwegian entry "Sámiid ædnan" for the Eurovision Song Contest, which features a song predominantly sung in Norwegian and interwoven with joiking in its chorus. Subsequently, this song has been occasionally used as a game chant by Norwegian football fans, as well as British fans from the Accrington Stanley F. C. Furthermore, an uncredited sample of this song was featured in the 2011 science fiction horror film The Thing. The Norwegian entry in the Eurovision Song Contest 2019, "Spirit in the Sky", also has lines of joik in the chorus, and includes a joik solo. Through its inclusion in other popular films, the Sami culture and joiking in particular has managed to achieve national acclaim. Of particular note is Disney's Frozen, which is heavily inspired by Scandinavian and Sami culture. This is evident in its use of typical elements of the Sami people, including reindeer herding and outfit styles. Furthermore, South Sami musician and joiker Frode Fjellheim composed the opening track of Frozen, titled "Vuelie", which is an adaptation of his original track "Eatnemen Vuelie (Song of the Earth)". This growing adaptation of Sami elements, in particular joiking, points towards a gradual revitalization of the culture. Joiking is also an important element of the Sami Grand Prix, an annual music competition modeled after the Eurovision Song Contest. This competition draws contestants from Norway, Sweden and Finland, with strong representation from minorities belonging to the Sami community. The traditional art form is significant in both the joik and song competition of the Grand Prix. In the joik component, contestants, usually dressed in traditional Sami clothing, perform joiks that are specifically prepared for the competition, without any accompanying instruments. The succeeding song component features participants who often incorporate elements of joiking into their pop entries, which suggests a revival and growing appeal of infusing traditional Sami musical practices with modern day music. In addition, the 1970s proved to be a fruitful period for the Sami people and joik music in particular, with what academics have coined the "joik renaissance". Specifically, the emergence of Sami owned record company, Jårgalæddji, in Norway, that resulted from a collaboration between Sami musicians. As a result, it became easier for Sami artistes and producers to gain funding for their projects, with over 40 albums and cassettes of Sami and joik music released in that period. Sources of funding included not only private investors, but also the Norwegian and Swedish culture boards. This led to an unprecedented commercialization of Sami music, as well as the performance of joiking, which was a crucial focus of the Jårgalæddji. While the bankruptcy of this record company in the mid 1980s led to a slowdown in production of Sami and joik albums, such growth led to a resurgence of interest in traditional Sami culture and music. Other artists who are famous for their interpretations of joik include Mari Boine, Jon Henrik Fjällgren and the band Korpiklaani, who have combined joiks with various other styles such as jazz, metal and rock. In particular, Fjallgren won the Swedish Talang 2014 competition, a reality talent show, through his moving rendition of traditional joik songs. He subsequently released a debut studio album in 2014, Goeksegh, which features multiple joik tracks such as "Daniel’s Joik", "The Reindeer Herder’s Joik", and "Nejla’s Joik", and took part several times in Melodifestivalen, Sweden's Eurovision selection, with joik songs.
Белгілі суретшілер
Adjágas, норвегиялық топ, жойкингті бүкіл әлемге таратып, танымал етті. Áilloš – саамдық актер, композитор және халық музыканты. Нильс Маттиас Андерссон (1882–1975) – Швециядан шыққан жойкші. Angelit – финляндиялық саамдық халық тобы, олар да өздерінің жойк музыкалық дәстүрлерін дамытып келеді. Норвегиялық Мари Бойн – саам мәдениетінің ең танымал өкілдерінің бірі. Ол жойк элементтерін джаз, рок және әлемдік музыка сияқты басқа да стильдермен үйлестіреді. Фред Рене Булжо – норвегиялық жойкші және рэпер, KEiiNO супертобының құрамында Норвегияны 2019 жылғы «Евровидение» ән байқауында «Spirit in the Sky» әнімен өкілдік етті. Jon Henrik Fjällgren – Колумбияда туған швед әншісі және жойкаре, саамдық жойк әндерін орындайтын шебер, «Talang Sverige 2014» байқауының жеңімпазы және «Melodifestivalen» (2015, 2017 және 2019) байқауларына үш рет қатысқан, «Jag är fri (Manne leam frijje)», «En värld full av strider (Eatneme gusnie jeenh dåaroeh)» (Aninia қатысуымен) және «Norrsken (Goeksegh)» әндерімен сәйкесінше 2-ші, 3-ші және 4-ші орындарды иеленді. Фроде Фьеллхейм – Transjoik тобының белгілі жойкшісі және жетекшісі. Фьеллхейм «Eatnamen Vuelie» («Жер әні») жойкын «Frozen» мультфильмінің ашылу әні ретінде пайдаланған. Antye Greie-нің «Source Voice» альбомында «Digital Yoik» атты бір трек бар, ол Солтүстік Финляндиядағы саам халқымен өткізген уақытынан шабыттандырылған. Mattis Hætta – норвегиялық жойкші және әнші, Sverre Kjelsbergпен бірге 1980 жылы «Евровидение» ән байқауында Норвегияны «Sámiid ædnan» әнімен өкілдік еткен. Ella Marie Hætta Isaksen – 2016 жылғы Саам Гран-присін, 2017 жылғы Liet International байқауын, сондай-ақ 2018 жылғы норвегиялық «Stjernekamp» телешоуын жеңіп алды. 2017 жылы Isaksen «ISÁK» тобын құрды, ол жойкты заманауи электронды поппен үйлестіреді. Олардың музыкасы күшті, биге арналған және теңдік, саам мәдениеті мен тілі, климаттық өзгерістер, қоршаған ортаны қорғау және феминизм туралы хабарламалар береді. Олардың ең керемет тікелей эфирдегі қойылымдары және музыка жанрлары мен тілдерінің бірігуі үшін мақталады, саам мәдениетін кеңірек норвегиялық және халықаралық аудиторияға жеткізеді. Inga Juuso – 1945 жылы Швецияның Йоккмокк қаласында туған және Норвегияның Альта қаласында өскен норвегиялық жойкші, актриса және суретші. Ол 2014 жылы қайтыс болды. Ол саам музыкасы мен мәдениетіне үлкен үлес қосты. Sofia Jannok – Швецияның Гелливар қаласында туған швед әншісі. Ол негізінен саам тілінде ән айтады және жойкингпен айналысады. Jonne Järvelä, финляндиялық Korpiklaani тобының (бұрын Shaman деп аталған) мүшесі, жойкингті жақсы біледі, бірақ фолк-металдан тыс жерлерде көп танымал емес. Shaman тобының екі альбомы да саам музыкасынан көп нәрсені алған «жойк металл» деп аталды. Атын өзгерткеннен кейін, топ дәстүрлі фолк-метал дыбысына көшті. Ол сондай-ақ финляндиялық фолк-метал тобы Finntroll-дің «Jaktens Tid» альбомында да қатысты. Marja Mortensson, саамдық шебер және әнші, 1995 жылдың 5 наурызында дүниеге келді. Ол Норвегиядағы Svahken Sijte бұғы шаруашылығы аймағында өсті. Оның музыкасы Оңтүстік Сами дәстүрлеріне негізделген. Мария бірнеше жыл бойы жойк дәстүрін зерттеді және меңгерді, сондай-ақ танымал саам музыканты Фроде Фьеллхейммен бірлесіп жұмыс істеді. Ulla Pirttijärvi дәстүрлі жойкты заманауи музыкалық бағыттармен үйлестіреді. Wimme Saari – әлемдегі ең танымал саам суретшілері мен дәстүрлі музыканттарының бірі, оның музыкасында жойк маңызды рөл атқарады. Ол соңғы жылдары басқа да суретшілермен, соның ішінде шведтік Hedningarna триосымен бірлесіп жұмыс істеді. Saari ескі стильдегі жойкингтің кейбір элементтерін жаңа дыбыстармен араластырады. Ánde Somby – дәстүрлі жойк суретшісі және Тромсё университетінің құқық факультетіндегі ғылыми қызметкер, ол адамдарды, жануарларды және ландшафттарды жойктейді. Nils Aslak Valkeapää – белгілі заманауи саам жазушысы, музыканты және суретшісі, ол өзінің шығармаларында жойкты пайдаланды. Ол 1994 жылы Норвегияның Лиллехаммер қаласында өткен қысқы Олимпиада ойындарының ашылу салтанатында өнер көрсетті. Najana – саамдық/шведтік/норвегиялық музыкант және суретші, солтүстіктің солтүстігінен шыққан тамырлары бар. Оның музыкасын этно-поп пен жойк қосылған деп сипаттауға болады.
Adjágas, a Norwegian band, has forwarded joiking around the world. Áilloš, a Sámi actor, composer and folk musician from Norway. Nils Mattias Andersson (1882–1975) was a joiker from Sweden. Angelit is a Finnish Sami folk group which has similarly evolved their joik musical traditions. Mari Boine from Norway is one of the most popular artists of her Sami culture. She blends elements of joik with other idioms, including jazz, rock, and world music. Fred René Buljo is a Norwegian joiker and rapper who, as one third of the supergroup KEiiNO, represented Norway in the Eurovision Song Contest 2019 with the song, "Spirit in the Sky". Jon Henrik Fjällgren is a Colombian born Swedish singer and jojkare, an interpreter of Joik Sami songs, winner of the Swedish Talang Sverige 2014 competition, and three time participant in Melodifestivalen (2015, 2017 and 2019) with the songs "Jag är fri (Manne leam frijje)", "En värld full av strider (Eatneme gusnie jeenh dåaroeh)" (featuring Aninia) and "Norrsken (Goeksegh)", coming 2nd, 3rd, and 4th, respectively. Frode Fjellheim is a widely known joiker, front man of Transjoik. Fjellheim contributed the joik "Eatnamen Vuelie" ("Song of the Earth") as the opening song to Frozen. Antye Greie's record Source Voice contains one track titled "Digital Yoik", inspired by her time spent with Sami people in Northern Finland. Mattis Hætta is a Norwegian joiker and singer who, together with Sverre Kjelsberg, represented Norway in the Eurovision Song Contest 1980 with the song, "Sámiid ædnan". Ella Marie Hætta Isaksen has won the Sámi Grand Prix (2016) and the Liet International (2017), as well as the Norwegian National Television show Stjernekamp (2018). In 2017 Isaksen started the band ISÁK, that combines joik with modern electronic pop. Their music is energetic and made for dancing, as well as carrying messages of equal rights, Sami culture and language, climate action, environmental protection and feminism. They are lauded for their unparalleled live shows and fusion of music genres and languages, bringing Sami culture to a wider Norwegian and international audience. Inga Juuso was a Norwegian joiker, actress and artist born in Jokkmokk, Sweden in 1945 and grew up in Alta, Norway. She died in 2014. She was one of the major contributors to the Sámi music and culture. Sofia Jannok is a Swedish singer from Gällivare, Sweden. She mainly sings in Sami and does joiking. Jonne Järvelä of the Finnish band Korpiklaani (formerly known as Shaman) is proficient at joiking, though little known outside the folk metal circuit. Both of Shaman's albums were labeled as "joik metal", drawing heavily from Sami music. After the name change, the band switched to a more conventional folk metal sound. He was also featured on the Jaktens Tid album of fellow Finnish folk metal band, Finntroll. Marja Mortensson, Sami joiner and singer was born 5 March 1995. She grew up in the Svahken Sijte reindeer herding region in Norway. Her music is grounded South Sami traditions. Maria has studied and mastered the joik tradition for several years and has collaborated with acclaimed Sami musician Frode Fjellhein. Ulla Pirttijärvi mixes traditional joik with more modern musical trends. Wimme Saari is one of the world's most renowned Sami artists and traditional musicians, whose use of joik is a central factor in his music. He has been collaborating with other artists in recent years, including Swedish trio Hedningarna. Saari mixes some elements of the old style joiking with new sounds. Ánde Somby is a traditional joik artist and a research scholar at the Faculty of Law, university of Tromsø, who joiks persons, animals, and landscapes. Nils Aslak Valkeapää was a well known modern Sami writer, musician, and artist using joik in his work. He performed at the opening ceremony of the 1994 Winter Olympic Games in Lillehammer, Norway. Najana is a Sámi/Swedish/Norwegian musician and artist with roots from the northern north. Her music can be described as ethno pop combined with joik.