Кіріспе

Финмарк муниципалитеті, Норвегия Финмарк муниципалитеті, Норвегия Каутокеино (Kautokeino; ; Guovdageaidnu Kautokeino) – бүгінде Солтүстік Сапмидің екі мәдени орталығының бірі (екіншісі – Ка́рашйок Ка́расёк). Басты салалар – бұғы шаруашылығы, театр/кино индустриясы және мемлекеттік білім беру жүйесі. Каутокеино – Скандинавиядағы ең суық жерлердің бірі.

Жалпы ақпарат

Каутокеино муниципалитеті 1851 жылы ірі Кистран муниципалитеті екіге бөлінген кезде құрылды: оңтүстік бөлігі Каутокеино муниципалитетіне, ал солтүстік бөлігі Кистран муниципалитеті ретінде қалып қойды. Жаңа муниципалитетте бастапқыда 869 тұрғын болды. Одан бері муниципалды шекаралар өзгерген жоқ. 2020 жылдың 1 қаңтарында муниципалитет жаңа құрылған Тромс-ог-Финнмарк округінің құрамына кірді. Бұрын ол Финнмарк округіне қарасты. 2024 жылдың 1 қаңтарында Тромс-ог-Финнмарк округі бөлініп, муниципалитет қайтадан Финнмарк округіне қосылды.

Атауы

Гуовдагейдну атауының бірінші бөлігі – гуовда, ол "ортасы" немесе "жартысы" деген мағынаны білдіреді. Соңғы бөлігі – гейдну, ол "жол" немесе "бағыт" дегенді білдіреді. Екеуі біріксе "жарты жол" деген мағына береді, себебі бұл жер екі дәстүрлі көшіп-қону орнының арасында орналасқан. Сонымен қатар, бұл Солтүстік Сапмидің географиялық орталығы болып табылады. Каутокеино – саам тіліндегі Гуовдагейдну атауының фин тіліне бейімделген түрі, сондай-ақ норвегиялықтар да осы атауды қолданады. Бұл муниципалитеттің ресми атауы 1987 жылға дейін Каутокеино болды, кейін екі тілді Гуовдагейдну Каутокеино деп өзгертілді. Бұл Норвегияда саам тілінде алғаш рет аталатын муниципалитет болды. 2005 жылы атау тағы өзгертілді, соның нәтижесінде Гуовдагейдну немесе Каутокеино атауларын кез келгенін қолдануға болады. Саам тіліндегі атаудың жазылуы қолданылуына қарай өзгереді. Ол жеке жазылғанда Гуовдагейдну деп аталады, ал "Каутокеино муниципалитеті" деген саам тіліндегі сәйкес аталымда қолданғанда – Гуовдагейнну суокан деп жазылады.

Елтаңба

Герб 1987 жылдың 4 қыркүйегінде бекітілді. Ресми сипаттамасы: "Азур, лаво Ор" (I blått en gul lavvo). Бұл гербтің көк түсті фонда (негізгі бөлігінде) лаво (сондай-ақ лавву деп те жазылады) бейнеленгенін білдіреді. Лаво алтын түсті, яғни әдетте сары түспен көрсетіледі, бірақ егер металдан жасалса, алтын қолданылады. Лавву (көбінесе "lavvo" деп жазылады) бүгінгі күнге дейін көшпелі мал өсірушілер, яғни олардың малдарының маусымдық қозғалысын және жануарларға жемнің қолжетімділігін ескере отырып пайдаланады. Сондықтан ол муниципалитеттің символы ретінде таңдалды. Гербті Арвид Свен жасаған.

Мұз дәуірі

Каутокеино елді мекені орналасқан аймақ соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін шамамен 10 500 жыл бұрын мұздан азат болды. Бүгінгі Каутокеино муниципалитетінің солтүстік бөлігі Каутокеино елді мекені орналасқан аймақтан шамамен 500–800 жыл бұрын мұздан азат болды. Мұз шегі 9 600 жыл бұрын Фенносканиядан толығымен жоғалу алдында оңтүстікке қарай шегінді, соңғы рет Швециядағы Сарек аймағында.

Тас дәуірі

Каутокеинода 7000-9000 жыл бұрын адам қызметінің іздері табылды. Мұз шегіну кезінде Каутокеино аймағына келген адамдар ерте Еуропаның мұздықтан кейінгі кезеңдегі үш негізгі генетикалық топтың біріне жатқан: Шығыс аңшы-жинаушылар, Батыс аңшы-жинаушылар немесе Скандинавия аңшы-жинаушылары. Каутокеино шіркеуінің маңынан жебе ұштары табылды, олардың жасалған мерзімі кең диапазонды. Ең көне жебе ұштары б.з.д. 5000-7000 жылдарға, ал ең жасы б.з.д. 1000-000 жылдарға дейін созылады. 2020 жылы Тромсё университеті Каутокеинодағы Гайдноманьяври I жерінде, шіркеуден шамамен 300 метр солтүстік-шығысқа қарай археологиялық қазба жүргізді. Онда басқа да заттармен қатар, күйген сүйек қалдықтары табылды, олардың ең көнесі б.з.д. 4846-5009 жылдарға жатады.

Темір дәуірі

Хунтеваждада ұзақ мерзімге созылған адам қызметінің іздері сақталған. 1967 жылы археолог Повль Симонсен Юнтевадьяда қазба жұмыстарын жүргізіп, 5 және 13 метр арақашықтықта тізіліп жатқан 10 тас үйіндісін тапты. Ол тас үйінділерінен көмір табылып, оларды от орындары деп ойлады. Бұл тас үйінділері шамамен 1050 жылға дейін салынған. Дегенмен, кейінгі зерттеулер олардың от орындары емес, саам халқының шатырлы елді мекендерімен байланысты берік ошақтар екенін көрсетті.

17521940 жыл

1752 жылы шіркеу пастыры Йохан Бьоркман Каутокеинода тұрақты тұратын жалғыз адам ретінде тіркелді. 1756 жылға қарай, шіркеу аумағында үш тұрақты отбасы бар екені хабарланды: Матц Хиндерсон Хета және оның отбасы, қоңыраушы Мишель Андерсон Кеми және оның отбасы, сондай-ақ Олуф Андерсон Торненсис және оның отбасы. Каутокеино төңірегіндегі бұғы шаруашылығымен айналысатын саамилер бұғылардың қоныс аударуымен байланысты көшпелі өмір салған. П. Л. Смит "Kautokeino og Kautokeino lappene" кітабында 1754 жылы қазіргі Каутокеино муниципалитетінің аумағында 481 адам тұрғанын баяндайды. Бұл дерек шіркеудегі жазбаларға негізделген және ол Каутокеино 1751 жылы шекара белгіленгеннен кейін Норвегия құрамына өткеннен кейін жасалған шамамен дәл санау деп санайды. 1845 жылы Каутокеинодағы Лодикен (Лювидкохка) және Беальясварри тауларының ең биік нүктелерінде Струве геодезиялық доғасын өлшеу жұмыстары жүргізілді.

Ресей Финляндияға қарай жылқының көшіп-қонуына тыйым салды

Каутокеинодан ірі көші-қон 1852 жылы Финляндия шекарасы бұғылардың қоныс аударуына жабылды. Бұл Каутокеинодан бұғы шаруашылығымен айналысатын саамдардың көптеп көшіп кетуіне әкелді, әсіресе Каресуандоға көптеген адамдар қоныс аударды, бірақ сонымен қатар олардың көпшілігі Скьервойге де көшті. П. Л. Смит "Kautokeino og Kautokeino lappene" кітабында 1852 және 1889 жылдар аралығында Каутокеинодан Каресуандо мен Скьервойге 310 адам көшіп, олармен бірге шамамен 25-30 мың бұғыны алып кеткенін жазды. Шамамен 60 адам кейін Каутокеиноға қайта оралған. 1852 жылы Каутокеинода норвегиялық биліктің өкілдеріне қарсы саамдардың көтерілісі болды. Бұл норвегиялық үкіметтің қанау саясатына қарсы саамдар жасаған сирек зорлық әрекеттерінің бірі және саамдар мен норвегтер арасындағы адам өміріне әкелген жалғыз белгілі қақтығыс болды.

1894 жылы Аляскаға алғашқы көшіп келу

1894 жылдың 10 сәуірінде Каутокеинодан Аляскаға 6 отбасы мен 1 жалғыз ер адам барлығы 19 адам аттанды. Сапарды Талвиктен Виллиам А. Кьеллман Аляскадағы Шелдон Джексонның тапсыруымен ұйымдастырды. Шелдон Джексонның мақсаты – саамдардың бұғы шаруашылығындағы білімі мен тәжірибесін Аляскадағы инуиттерге үйрету болатын. Каутокеинодан кеткендердің тізімі отбасылар бойынша төменде келтірілген: Пер Аслаксен Рист және оның әйелі Берит Анн Андерсдаттер Шпейн, қыздары Марит және Ингермен бірге. Йохан Спейнсен Торненсис, оның әйелі Марит Грете Саломонсдаттер Наккалаярви және қызы Марит. Микель Йозефсен Наккала және оның әйелі Берит Анн Клеметсдаттер Хетта. Сэмюэл Джонсен Кеми, оның әйелі Кирстен Персдаттер Балс және балалары Сэмюэл мен Карен. Матис Аслаксен Эйра, оның әйелі Берит Йоханнседатер Хетта және ұлы Аслак. Аслак Ларсен Сомби және оның әйелі Брита Олсдаттер Нанго. Жалғыз ер адам – Фредерик Ларсен.

1898 жылғы Манитоба сапары

1898 жылдың 4 ақпанында "Манитоба" кемесі Альтадан Нью-Йоркке қарай жолға шықты. Онда 539 бұғы және 113 жолаушы тасымалданды, олардың ішінде Каутокеинодан 44 адам бар еді, бәрі де "Манитоба сапарының" құрамында болды. Бұл экспедицияның мақсаты – Финнмарктен Клондайкқа бұғыларды жеткізу арқылы Клондайк алтын кеншілерінің ашаршылығын болдырмау болды. Сонымен қатар, Аляска тұрғындарына тұрақты тамақ көзін қамтамасыз ету мақсатында Аляскада бұғы шаруашылығын құру көзделді.

1900 жылғы халық саны

1900 жылы Каутокеинода 267 саам отбасы тұратын болса, 522 саам елік шаруашылығымен айналысты, жалпы саны 789 адамды құрады. 1894 және 1898 жылдары Каутокеинодан Аляскаға барлығы 63 адам сапар шекті. 1900 жылғы халық санына қарағанда, 63 адам сол жылғы халықтың шамамен 7 пайызын құрады. 1894 және 1898 жылдары сапарға шыққандардың бір бөлігі кейін Каутокеиноға қайтып келді, сондықтан бұл көрсеткіш Каутокеино халқының Америкаға қаншасы тұрақты түрде көшіп кеткенін дәл көрсетпейді.

1905 жылы одақтың таратылуы туралы референдум

Каутокеинода референдумда дауыс бергендердің барлығы Швециямен одақтардың таратылуынан кейін Норвегияның монархия болып қалуын қолдады. Каутокеино Норвегияда монархияны қолдаған 100% дауыс берген екі муниципалитеттен бірі болды.

1908-1910 жылдары Ньюфаундлендтегі бұғыларды бағу жобасы

1907 жылы 14 желтоқсанда "Анита" кемесі Альтадан Америкадағы Ньюфаундлендке қарай жолға шықты. Кемеде Каутокеинодағы Масиден екі отбасы, Квалсундтан бір жұбай және 300 бұғы болды. 1909 жылы тағы бір отбасы Масиден оларға қосылды. Сапардың мақсаты Ньюфаундлендте бұғы шаруашылығын дамыту еді. 1908 және 1909 жылдары Масиден барлығы 12 адам сапар жасады. Жоба 1910 жылы аяқталып, отбасылар Масиге қайтып оралды. Ньюфаундлендте бір бала дүниеге келгендіктен, 1910 жылы Масиге барлығы 13 адам оралды.

Отто фон Розен ісі

1917 жылдың 15-20 қаңтарында швед бароны Отто фон Розен қазіргі Каутокеино муниципалитеті немесе қазіргі Карасьок муниципалитеті, Финляндия шекарасына жақын жерде тұтқындалды. Ол тыңшылық қызметіне күдікті деп танылды. Ол Кристианияға (қазіргі Осло) жіберілді және 1917 жылдың ақпан айында айып танылмай босатылды, бірақ Швецияға қуылды. Оның багажында тыңшылық құралдары және ішінде көкқуыртқа бактериясы бар қант кубогы табылған. Бұл 80 жыл өткен соң жасалған сараптамамен расталды. Отто фон Розен қаңтар айының басында Каресуандо аймағында күдікті әрекеттері туралы газеттерде жазылған, содан кейін ол неміс тыңшысы деп күдіктелді. 1917 жылы Финляндия Ресей империясының құрамында болды және Германиямен соғыста еді. Каресуандо мен Каутокеино арасындағы қашықтық тік сызық бойынша шамамен 70 шақырымды құрайды.

1919 жылғы испан тұмауы

Каутокеино 1919 жылдың қаңтар айында испан тұмауының қатты таралуынан ауыр зардап шекті; сол айда муниципалитетте 24 адам қайтыс болды, бұл халықтың 2,2 пайызына тең. 1920 жылы Каутокеинода 979 адам тұрды.

1921-1923 жылдардағы Баффин аралындағы бұғыларды бағу жобасы

1921 жылы Масиден 3 отбасы және Каутокеинодан 1 жалғыз ер адам Хадсон шығанағы компаниясының басқаруымен Канаданың Баффин аралында бұғы шаруашылығы жобасына тартылды. 13 адам мен 600-700 бұғыдан құралған топ 1921 жылғы 19 қазанда "Наскоби" кемесімен Алтадан сапарға шықты. Олардың мақсаты Баффин аралындағы Амаджуак шығанағы болды, ал бұл бұғы шаруашылығы жобасының мақсаты Америкадағы бұғы шаруашылығымен айналысқан бұрынғы жобалармен үйлесетін болды, яғни, үй бұғыларын кеңінен тарату арқылы жергілікті тұрғындарды тұрақты азық-түлікпен қамтамасыз ету. Жоба 1923 жылы аяқталды, және барлық қатысушылар Маси мен Каутокеиноға қайта оралды.

1931 жылдан бастап Маккензи өзенінің сағасында бұғыларды бағу жобасы

Каутокеинодан 3 отбасы Канаданың солтүстік жағалауына, Маккензи өзенінің теңізге құятын жерге, қазіргі Инувик қаласының жанына сапар жасады, ол 1953 жылы салынған. Топтың құрамында барлығы 10 адам болды. Бұл жобаның да мақсаты бұғы шаруашылығын енгізу және жергілікті халықты тұрақты азық-түлікпен қамтамасыз ету еді. Бұғылар Аляскадан әкелінді, ал Аляскадан Маккензи өзенінің сағасына дейін бұғыларды бастап келген бас малшы – Каутокеино мен Карашок арасындағы тауларда туған, әкесі Каутокеинолық Андерс Бер болды. Ол 1898 жылы Аляскаға эмиграциялаған. Аляскадан Маккензи өзенінің сағасына дейінгі сапар 1929 жылдан 1935 жылға дейін, 5 жылға созылды. Андерс Бер бұғыларды Канадаға жеткізгеннен кейін "Арктикалық Мұса" деп аталды.

Қазақстандағы ханшайымдар

1934 жылдың 27 наурызында Олав ханзада мен Марта ханшайым Каутокеиноға келді. Ханзадалар жұбы 29 наурыз, яғни Ұлы бейсенбіге дейін Каутокеинода болды, содан кейін Карасьоққа аттанды. Каутокеинода корольдік жұпты 80 бала қарсы алып, олардың келуіне құрмет көрсетіп, саам тілінде үш ән орындады. Ұлы бейсенбіде ханзадалар жұбы 1701 жылдан бері сақталған Каутокеино ескі шіркеуіндегі қызметке қатысып, одан әрі Карасьоққа жол тартты.

Көші-қон өмір

Адольф Стин өзінің "Каутокеино зерттеулері" атты кітабында 1930 жылдары шығыс тауларында бір ғана қысқы үй болғандығын, демек, көшпенді саамдардың басым көпшілігі жыл бойы лаввуларда (дәстүрлі саам шатырларында) және гаммаларда (жер үйлерде) тұрғандарын жазған.

1940-1943 жылдар

1940 жылдың көктемінде Нарвик майданындағы соғысқа Каутокеинодан кем дегенде төрт сарбаз қатысты; олар Альта батальонының құрамында болды. 1940 жылдың тамызында төрт неміс сарбазы өзен арқылы Каутокеиноға келді; олар оқиға орнына жеткен алғашқы неміс сарбаздары еді. Олар қайта сапарға шықты, бірақ 1941 жылдың қысына дейін Каутокеинода тұрақты неміс әскері болған жоқ. Содан кейін олар мектеп-интернатты тұру үшін иеленді. 1942 жылы немістер Каутокеино муниципалитеті арқылы темір жол салуды жоспарлады. Бұл жол Рейсадален арқылы Каутокеиноға, содан кейін Карасёкқа дейін өтуі тиіс болды. Темір жол неміс Полярлық темір жолының бір бөлігі еді, ол Фаускеден Киркенеске дейін салынбақшы болған. Бұл жоспар 1943 жылы жарияланды. 1943 жылы немістер Каутокеинода 1200 метрлік ұшу-қону жолағы бар далалық әуежай салды. Ұшу-қону жолағының соңында әлі күнге дейін неміс Junkers Ju 52 ұшағының қирандылары сақталған.

1944 жыл

Саам автор Odd Mathis Hætta «Samebygder på Finnmarksvidda 2» кітабында тұтқын лагерінен қашқан үш серб тұтқыны туралы жазады, олар немістерге ұсталып, оқ жарып тасталады. Бұл оқиға 1944 жылдың тамызында Каутокеинодан оңтүстікке қарай 30 шақырым жердегі Áidejávriде болды. 1945 жылдың көктемінде норвегиялық сарбаздар денелерді қазып алып, Каутокеиноға тасыды. Олардың серб тұтқындары емес, басқа ұлттан болуы мүмкін, себебі серб тұтқындары 1942 жылдың 23 шілдесінен 15 желтоқсанына дейін Карасйокта ұсталып тұрған, ал бұл оқиға екі жылдан кейін болған. 139-шы тау бригадасы 3-ші тау дивизиясының 139-шы тау полкінің қалдықтарынан 1944 жылдың 5 маусымында құрылды. Каутокеино аймағындағы бригада командирі полковник Ширмбакер болды. Ол 6-шы SS Gebirgsjäger дивизиясынан уақытша алынған. Айта кетейік, 139-шы тау полкі 1940 жылдың маусымында Нарвик шайқасында норвегиялық күштерге жеңіліске ұшыраған неміс бөлімшесі болды, содан кейін одақтастар шегінген кезде Норвегия капитуляциялауға мәжбүр болды. Каутокеинодан келген сарбаздар қатысқан Альта батальоны Бьёрнфьеллдегі шайқастарға қатысқан норвегиялық бөлімдердің бірі болды. Австриялық сарбаз Тони Руссольд 1940 жылы Нарвик шайқасында Альта батальонына қарсы күресіп, 1944 жылдың күзінде Каутокеинодағы флангты қорғау күштерінің құрамында болды. Каутокеиноның оңтүстігінде және оңтүстік-батысында Мэттаварри, Йоппеварри, Áddjit, Gálggovárri және Junkkavárriде қорғаныс позициялары құрылды. Соңғы неміс сарбаздары 1945 жылдың 3 қаңтарында Каутокеинодағы позициядан шықты. Олар Каутокеинодан Goathteluoppalға, содан Финляндиядағы Hirvasқа, содан Финляндияның тікшесі арқылы Норвегиядағы Skibotnға дейін жалғасқан уақытша жолмен жүрді. 1941 жылдың күзінде Нарвик науқанына қатысқан 139-шы тау полкінің 2000 сарбазының тек 100-і ғана қалды, сондықтан Тони Руссольдтың полктегі және бригададағы қызметі, Нарвик науқанынан бастап 1944 жылдың күзінде Каутокеиноға дейінгі кезеңге дейін, ең ұзақ мерзімдердің бірі болуы керек. 1944 жылдың 23 қазанында Каутокеинода немістердің, нацистік полицияның, полиция бастығы Хоемнің және Каутокеино муниципалитетінің өкілдерімен кездесу өтті. Муниципалитет нацистермен және немістермен келісімге келді, Каутокеино халқы үлкен бұғы табынымен бірге Тромстағы Helligskogenге эвакуацияланып, немістермен сол жерде кездеседі. Немістер бұғы табын бақылауға алғысы келді, өйткені ол немістер үшін үлкен азық-түлік резерві болды, олар одақтастардың осы резервке қол жеткізуіне жол бермеуді қалады, сондай-ақ совет Қызыл Армиясы бұғыларды көлік үшін пайдалана алады деп қорқыды, бұғылар Мурманск майданында көлік үшін қолданылған сияқты. Келісім туралы халыққа норвег тілінде хабарланды. Алайда, халыққа ауызша бұйрық саам тілінде берілді, онда олар шығыстағы Anarjohkaдағы Helligskogenге эвакуациялануын сұрады. Полиция бастығы Хоем саам тіліндегі ауызша бұйрықтың норвег тіліндегі жазбаша бұйрықтан өзгеше екенін білген. Халық 1944 жылдың 30 қарашасына дейін Каутокеиноны тастап кетуі керек болды. Нәтижесінде халық саам тіліндегі ауызша бұйрықты тыңдап, Тромстағы Helligskogenге эвакуацияланбады, оның орнына Финнмарксвиддаға қашып, үлкен аумаққа тарады. Немістер бұғы табындарынан күткен ет резервін жоғалтты, ал халық мәжбүрлі эвакуациядан құтылды. Каутокеиноның 1330 тұрғынының 47-сі оңтүстікке мәжбүрлі түрде эвакуацияланды. Ауруға шалдан кейін оңтүстікке эвакуацияланған екі әйелдің тағдыры әлі белгісіз. Каутокеиноны шегінетін неміс әскерлері өртеп жіберді. Немістер 1944 жылдың 20 қарашасында Каутокеино шіркеуінің жерін өртеп жіберді, ал өртеу желтоқсанның бірінші аптасында аяқталды.

1945-1949 жылдар

1946 жылдың 5 ақпанында «Финнмаркспостен» газеті американдық табанды көліктермен сынақтар жүргізілгенін, олардың Альта мен Каутокеино арасындағы қашықтықты 5 сағатта жүріп өте алатынын хабарлады, ал бұғылармен керуендерді тартуға 3 күн уақыт кеткен. 1946 жылдың 11 қарашасында «Тромсё» газеті швед «көшпелі мектеп инспекторы» Израиль Роунгтың саам тілін зерттеу үшін Каутокеинода 4 апталық оқу сапарына өтініш білдіргенін жариялады. 1948 жылдың 25 қаңтарында қайта құру басқармасының казармасы толығымен өртеніп кетті. Ғимараттың ауданы шамамен 300 шаршы метрді құрады және соғыстан кейін Швециядан Каутокеиноға әкелінген болатын. Шериф кеңсесі осы казармада орналасқан, бірақ жақында ғана одан шығып кеткен. 1948 жылдың қаңтар және желтоқсан айларында Каутокеиноның оңтүстігіндегі аймақтарда 30-ға дейін жануардан тұратын қасқыр тобы бұғыларды өлтіріп, қораларын шашыратып жібергені туралы хабарлар келіп түсті. Қаңтар айында Áidejávri мен Oskal арасында 30-40 бұғы өлтірілді, ал желтоқсан айында сол аймақта тағы да қасқыр шабуылы болды. 1949 жылдың қаңтарында Көлік және байланыс министрлігі Каутокеино қонақ үйін салуға 280 000 крон бөлді. 1949 жылғы 280 000 крон 2022 жылы 6,7 миллион кронға бағаланады. 1949 жылдың 30 шілдесінде Каутокеино қаласының орталығындағы Каутокеино өзені арқылы салынған жаңа көпір қозғалысқа ашылды.

1950-1959 жылдар

1951 жылдың 1 ақпанында Nord Norsk Hotelldrift Kautokeino қонақ үйін басқаруды өз міндетіне алады. Қонақ үйде 17 бөлме және 48 төсек бар. Қонақ бөлмелерінде су құбыры жоқ, жылыту отын мен кокспен жасалады. Ол мемлекеттік қаржыландыруда. Қонақ үй 1950 жылдың соңында салынып аяқталды. Сами халқы үшін ұлттық қолөнер мектебі, кейін Сами жоғары мектебі және бұғы шаруашылығы мектебі 1952 жылы Kautokeino-да ашылды. 1952 жылдың 3 қыркүйегінде Widerøe Norseman ұшағы қазіргі Ánarjohka ұлттық паркінің ішіндегі Gávdnjajávri-ге қонғанда апатқа ұшырады. Борттағы барлық төрт адам жарақатсыз аман қалды, бірақ ұшақ толығымен қирады. Ұшақ барлау қызметінің тапсырмасымен, Норвегия Совет Одағынан шабуылға ұшыраған жағдайда қолданылатын әскери жабдықты қоймаға жеткізуге бағытталған. Čábardasjohka гидроэлектростанциясы 1953 жылдың 15 желтоқсанында 150 кВт қуаттымен пайдалануға берілді. Гидроэлектростанция 400-500 абонентті электрмен қамтамасыз етеді. 1954 жылдың 28 наурызында Kautokeino-да алғашқы ресми бұғы жарысы өткізілді. Бұл шара Норвегиялық бұғы шаруаларының ұлттық қауымдастығының ауылда өткен ұлттық мәжілісіне орай ұйымдастырылды. Жарыс жолының ұзындығы шамамен 2 км-ді құрады және көпірден ағыс бойымен және кері бағытта жүргізілді. Жеңімпаз Карен Энн Кеми атанды. Kautokeino-дағы Норвегия Корольдік Әуе күштерінің базасы 1955 жылдың наурыз айында құрылды. 1957 жылдың 22 ақпанында Kautokeino-дағы бұғы сою комбинаты ашылды. Пер Хёсттың "Same Jakki" фильмінің премьерасы, оның бір бөлігі Kautokeino-да түсірілген және Kautokeino-дан шыққан бір отбасы туралы айтады, 1957 жылдың 21 наурызында өтті. Kautokeino шіркеуі 1958 жылдың 28 қыркүйегінде ашылды. 1959 жылдың 23 шілдесінде бейсенбі күні король Олав V Kautokeino-ға сапар шекті. Бұл Норвегия королінің ауылға алғашқы рет келгені. "Drammens Tidende" газетінің 24 шілдедегі санында корольдың қарттар үйіне келген кезде 97 жастағы Марит Хеттамен амандасып тұрған суреті жарияланды. Франк және Реджин Юльс 1959 жылы Kautokeino-да Юльс күміс галереясын ашты. Реджин Юльс Шығыс Пруссиядан, ал Франк Юльс Даниядан шыққан.

1960-1969 жылдар

1960 жылғы 22 қазанда Алтадағы Танген-Брудан Клофта арқылы Суолувуопмиге дейінгі жол пайдалануға берілді. Бұл жол жыл бойы жұмыс істейді және қыс айларында жабылатын Бескадес жолының орнын басады. 1960 жылғы 8 қарашада Финляндия шекарасына дейінгі жол көлік қозғалысына ашылды. Шекараға дейінгі соңғы 1,7 км сапасы әлі де нашар, бірақ көлік жүруге жарамды. Жолдың көп бөлігі (42 км-нің 37 км) Каутокеино муниципалитетінің бюджеті және муниципалитет банкінен алынған несиелер есебінен қаржыландырылды. 1958 жылдан бері 45 расталған туберкулез жағдайы тіркелген Каутокеинодағы туберкулез эпидемиясы 1961 жылы бақылауға алынды. Халықтың толыққанды және жүйелі рентгендік тексеруі мен вакцинациясы таралуын тоқтатуға көмектесті. Каутокеинодағы эпидемия Норвегиядағы соңғы 60 жылдағы ең кең таралған туберкулез эпидемиясы деп есептеледі. 1962 жылғы 30 желтоқсанда Каутокеино қонақ үйі толығымен өртеніп кетті. Ешкім жарақат алмады. Муниципалитет халқы 2000 адамнан асты, 1963 жылғы 1 қаңтарда 2063 тұрғын тіркелді. 1963 жылғы 1 желтоқсанда Гуовдагеаинну Саами Сеарви құрылды. Аслак Лосо жергілікті қауымдастықтың төрағасы болып сайланды. 1963 жылғы 2 желтоқсанда Норд-Тромстан Каутокеиноға электр желісі ашылды, соның арқасында электрмен жабдықтау тұрақталды. Čábardašjohka электр стансасынан қосымша электр қуаты келіп тұрғандықтан, электрмен жабдықтаудың тұрақсыздығы азайды. Čábardašjohka электр стансасының өндірісі Каутокеинодағы тұтынуды қамтамасыз ете алмағандықтан, электр қуаты уақыт-уақытпен шектеліп келді. 1965 жылғы 11 қарашада Алта мен Каутокеино арасындағы жыл бойы жұмыс істейтін жол ашылды. Жолды ресми түрде ашу кешірек болады және тағы да жұмыстар жасау қажет, бірақ қыста да жол ашық, Каутокеиноны Алтамен жыл бойы байланыстырады. Каутокеинодағы туристік қонақ үй 1966 жылдың шілдесінде ашылды. Қонақ үйде 100 төсек бар, құны 1966 жылы 5 миллион кронды құрады, 2022 жылы 59 миллион кронға тең. 1967 жылы жиде жинау маусымында тауларда күрт ауа райы өзгеріп, көптеген адамдарды дайынсыз жағдайға түсірді. 6 тамызда Финнмарксвиддада екі жиде жинаушы жоғалып кетті. Тромсёден келген 60 жастағы әйел Каутокеинодан солтүстікке қарай 70 шақырым жердегі Суолувуопми ауданында, ал Алтадан келген 75 жастағы ер адам Каутокеинодан оңтүстікке қарай 20 шақырым жердегі Оскалдан батысқа қарай жоғалып кетті. 7 тамыз күні түні жағдай нашарлап, Каутокеинода 42 мм жауын-шашын жауды. Жоғалғандарды табу үшін кең ауқымды іздеу-құтқару операциясы басталды. Өкінішке орай, әйел 11 тамызда қайтыс болды, ал ер адам екі жылдан кейін, 1969 жылдың тамызында табылды. Каутокеинодан Биеджоваггиге дейінгі автомобиль және құрылыс жолы 1968 жылдың маусым-шілде айларының соңында басталып, сол жылдың соңында көліктерге ашылды. 1969 жылғы 19 сәуірде, сенбі күні ханшайым Соня мен ханзада Харальд Каутокеиноға келді. Олар Карасьоктан, ішінара қар мотоциклімен, қар мотоциклімен жүріп, соңғы бөлігін тікұшақпен келді. 20 сәуірде олар Каутокеино шіркеуінде қызметке қатысты, содан кейін Каутокеинодан солтүстікке қарай 40 шақырым жердегі Биеджоваггидегі құрылыс жүргізіліп жатқан кен аймағын аралады.

1990-1999 жылдар

Сами Гран-приі алғаш рет 1990 жылы Каутокеинода өткізілді. 1990 жылдың 11 қазанында екі адаммен бірге Bell 206 JetRanger тікұшағы Каутокеино муниципалитеті Суолувуопмиден батысқа қарай 2 шақырым қашықтықта апатқа ұшырады. Апатта екі адам да қаза тапты. Тікұшақ Квенгангеннен Масиге қарай ұшып бара жатқан. Биеджовагги кен орындары екінші рет 1991 жылдың 20 қыркүйегінде жабылды. 110 адам жұмысынан айырылды, олардың 50-сі кен орнында жұмыс істесе, қалғаны қосалқы мердігерлердің қызметкерлері болды. 1985-1991 жылдар аралығындағы екінші жұмыс кезеңінде Биеджовагги кен орындарынан барлығы 24 000 тонна мыс және 6 000 кг алтын өндірілді. Салыстыру үшін, 1708 жылдан 1947 жылға дейінгі жұмыс кезеңінде Рёростағы Nye Storwartz кен орындарынан 40 000 тонна мыс өндірілді. Муниципалитетте 3000-нан астам тұрғын бар, 1992 жылдың 1 қаңтарына қарай 3011 адам тұрды. 1992 жылдың 7 тамызында король Харальд пен королева Соня Солтүстік Норвегияға сапар барысында Каутокеиноға келді. Патшалық жұп тікұшақпен келіп, Каутокеинода шамамен 3 сағатқа тоқтады. 1992 жылдың қараша айында Бактехарджи көп мақсатты залы ашылды. Нобель сыйлығының лауреаты Ригоберто Менчу Тум желтоқсан айында Каутокеиноға келіп, 1992 жылдың 13 желтоқсанында жексенбі күні шіркеу қызметіне қатысты. Оны Сами Парламентінің төрағасы Оле Герик Магга шақырған. 1993 жылдың 28 қазанында, бейсенбі күні, Каутокеинода жаңа пиво сату орны ашылғаннан кейін 20 жылдан астам уақыттан бері алғаш рет пиво тікелей сатылымға түсті. 1994 жылы Каутокеинода үйрекке жазғы аңшылық ашылды, бастапқыда үш жылдық сынақ ретінде. Кейін бұл шара жалғасты. Каутокеинода көктемгі үйрек аулау дәстүрі бар. Әуе күштерінің Каутокеино станциясы 1995 жылдың 1 тамызында жеке бөлімше ретінде жабылып, 131-ші Әуе қанаты Соррейзаға қарастырылды. Жұмысшылар саны 21-ден 13-ке дейін азайтылды, Каутокеинода енді әскери қызметшілер жоқ; станция жабылған кезде Каутокеинода 5 әскери қызметші болған. Далай-лама 1996 жылы Елуінші күн мейрамында Каутокеиноға келді. Ол Каутокеинодан 1996 жылдың 27 мамырында, Елуінші күн мейрамының екінші күні шықты. Каутокеинода ол Норвегияның (Оле Хенрик Магга), Швецияның (Ингвар Арен) және Финляндияның (Пекка Айкио) Сами парламенттерінің төрағаларымен кездесті. Үш Сами Парламенті бірлескен мәлімдемесінде Қытайдың Тибет халқына қарсы адам құқықтарын бұзуын айыптап, Тибетті Қытайдың оккупациялаған елі деп мәлімдеді. 1997 жылдың 1 қаңтарында муниципалитеттегі ең көп тұрғын саны - 3 176 адамды құрады. 1997 жылдың 6 сәуірінде, жексенбіде, Бьорре Кнудсен Страндебарм деканатында "епископқа бекітілді". Дін қызметкерін тағайындау рәсімі Каутокеино шіркеуінде өтті және қызу пікірталас тудырды. Каутокеинодағы приход пасторы Олав Берг Лингмо Норвегия шіркеуімен болған жанжал кезінде Бьорре Кнудсенді қолдады. Дау-дамай аборт және гомосексуализм мәселелеріне қатысты, онда приход пасторы Олав Берг Лингмо Бьорре Кнудсенді Норвегия шіркеуінің бұл мәселелерге тым либералды көзқараспен қарауына келіседі. 1998 жылдың 2 шілдесінде шіркеу министрі Джон Лильетун шіркеу діни қызметкері мен епископ Ола Штайнхольт арасындағы жанжалға байланысты Олав Берг Лингмоға қарсы сотқа арыз беруге шешім қабылдады. Олаф Берг Лингмоның тағы бір мәселесі - ол епископты өзінің рухани жетекшісі ретінде қабылдамауы. 1999 жылдың 9 қазанында Hættas landhandel соңғы рет жабылды. Дүкен сол жылдың желтоқсан айында Rema 1000 ретінде қайта ашылды.

2010-2019 жылдар

2013 жылдың 16 желтоқсанында қалалық кеңес 10 дауысқа 9 қарсы дауыспен швед компаниясы Arctic Gold-тың Биеджоваггиде кен өндірудің салдарына бағалау жүргізуге рұқсат беру туралы өтінішін қабылдамады. 2016 жылдың тамызында үшінші Сапми Прайд ЛГБТ фестивалі жергілікті шіркеу кеңесі өз шіркеуінде геилер мен лесбияндарды үйлендіруден бас тартқанына, сондай-ақ шіркеудің бас діни қызметкері гомосексуализмді адамдар жеңіп шыға алатын нәрсе деп айтқанына наразылық ретінде Каутокеиноға көшірілді.

2020 жылдан бастап

2021 жылы жаңа бастауыш және орта мектептің құрылысы басталды. Бюджеті 207 миллион. Жалпы ауданы шамамен 6000 м². 2023 жылдың 16 қаңтарында Каутокеино муниципалитетіне берілді. 16 ақпанда оқушылар мен мұғалімдер көшіп келді. 2022 жылы Беивваш саам Ұлттық театры және Саам жоғары мектебі мен Бұғы шаруашылығы мектебі үшін жаңа бірлескен ғимаратының құрылысы басталды. Бюджеті 485 миллион. Жалпы ауданы шамамен 7000 м². 2024 жылдың 1 тамызында пайдалануға берілді. Жаңа бастауыш және орта мектепті 2023 жылдың 18 сәуірінде Мұрагер ханзада Хакон ресми түрде ашты. 2023 жылдың сәуір айында үкімет Каутокеинода қаз аулауға қатысты жаңа ереже қабылдады. Квота 500 қазға белгіленді, оның ішінде қаз, қара алтын, қызыл кеуделі және қара мергендер аулауға рұқсат етілді, ал аңшылық кезеңі 5 мамыр мен 6 маусым аралығында 15 күнге созылады. Бұл туралы Климат және қоршаған орта министрі Эспен Барт Эйде мәлімдеді. НАТО-ның «Nordic Response 2024» оқу-жаттығуына байланысты Норвегияның (Бьёрн Арил Грам), Швецияның (Пал Йонсон) және Финляндияның (Антти Хякканен) үш қорғаныс министрі 2024 жылдың 9 наурызында Кивиломполо шекаралық пунктінде кездесіп, Швеция және Финляндия күштерінің НАТО мүшелері ретінде Норвегия мен Каутокеиноға өтуін атап өтті. Шекарадан өткен күш – шамамен 5000 сарбаздан тұратын швед-фин дивизиясы, сонымен қатар танктер мен реактивтік артиллерия сияқты техникалар да болды. Бұл тарихымызда Каутокеинода өткен НАТО жаттығуында фин және швед әскерлерінің НАТО мүшелері ретінде Норвегияға кірген алғашқы жағдай.

Үкімет

Каутокеино муниципалитеті бастауыш білім беру (10-сыныпқа дейін), амбулаториялық денсаулық сақтау қызметтері, зейнеткерлерге қызмет көрсету, әлеуметтік қамтамасыздандыру және басқа да әлеуметтік қызметтер, жер учаскелерін жоспарлау, экономикалық даму, муниципалдық жолдар мен коммуналдық желілерді ұстауға жауапты. Муниципалитет тікелей сайланған өкілдерден құралған муниципалдық кеңеспен басқарылады. Әкім муниципалдық кеңес мүшелерінің дауысымен тағайындалады. Муниципалитет Индре-ог-Остре-Финнмарк аудандық сотының және Хологланд апелляциялық сотының қарауында болады.

Муниципалды кеңес

Каутокеиноның муниципалдық кеңесі (Kommunestyre) төрт жылдық мерзімге сайланатын 19 өкілден құралған. Келесі кестелерде саяси партиялар бойынша кеңестің қазіргі және бұрынғы құрамы көрсетілген.

География

Гуовдагейдну/Каутокеино – Финнмарк округінің ең оңтүстік муниципалитеті және ол бірнеше муниципалитетпен шекаралас: солтүстікте Алта муниципалитеті, шығыста Карасйок муниципалитеті, батыста Нордрейса муниципалитеті және Квенанген муниципалитеті (Тромс округінде), ал оңтүстікте Энонтекио муниципалитеті (Финляндияда). Бұл Норвегиядағы ең үлкен муниципалитет. Шамамен 10 000 көлді Финнмарксвидда платосының маңызды бөлігі Каутокеино муниципалитетінің ішінде орналасқан. Анарйокка ұлттық паркі муниципалитеттің аумағында жартылай орналасқан. Анарйокка және Карасйокка өзендерінің бастаулары осы парктің ішінде. Муниципалитеттің ең биік нүктесі – биік тау Моллеюс. Күз мезгіліндегі алғашқы қатқан күнінің орташа мерзімі 19 тамыз, бұл 79 күндік орташа мұзсыз маусымды құрайды (1981-2010 жылдар аралығындағы орташа көрсеткіш). Қыс әдетте қазанның ортасынан сәуір айына дейін созылады, бірақ суық қыс тек желтоқсан мен ақпан айларында ғана байқалады. Суық қыс кезінде температура -40°C және одан да төмен түсуі мүмкін.

Құстар

Оңтүстікке қарай орналасқан Гувадегейдну/Каутокеино аймағы Финляндиямен шекаралас және өте қызықты құс фаунасына ие. Бұл муниципалитетте мыңдаған көл бар, олар Altaelva су жүйесімен бірігіп, көптеген су жатақтарына орталық болады. Ұшқыр аққу кейде кездеседі, ал қызыл аяқ шаян жиі ұшырасады.

Көлік

Ең жақын әуежайлар – Каутокеинодан шамамен Алта әуежайы және Каутокеинодан шамамен Енонтекио әуежайы. Шағын Kautokeino әуежайы ауылда орналасқан, бірақ коммерциялық рейстерді жүзеге асырмайды. Еуропалық E45 тас жолы Каутокеино арқылы өтеді, ол Батыс Финнмарк пен Оңтүстік Скандинавия арасындағы ең қысқа және жылдам маршруттың бір бөлігі болып табылады.

Халық саны

Гуовдагейдну/Каутокеино ауылында муниципалитеттегі 3000 адамның шамамен 1300-ы тұрады. Мазе ауылында 400-ге жуық адам тұрады, ал муниципалитеттегі қалған адамдар аймаққа шашырап орналасқан 14 кішігірім ауылда тұрады. Соңғы 10 жылда халық саны шамамен 3%-ға төмендеді. Гуовдагейдну/Каутокеиноның демографиялық құрамы Финнмарк округінің және Норвегияның жалпы құрамынан ерекшеленеді: халықтың 50%-дан астамы 30 жасқа дейін. Сондай-ақ, 66 жастан асқан адамдардың саны ұлттық орташа көрсеткіштен екі есе аз. Әйелдер мен еркектер арақатынасы 100 еркекке 86 әйелді құрайды. Соңғы бірнеше жыл бойы Каутокеино жоғары жұмыссыздық деңгейімен күресіп келеді, ол 2006-2007 жылдары 10%-ға жеткен. Сами тілі кеңесінің тапсырысымен 2000 жылы жүргізілген сауалнама нәтижесінде халықтың 96 пайызы сами тілінде сөйлейтіні анықталды.

Мәдени іс-шаралар

Гуоведээйдну Каутокеино қазіргі уақытта Солтүстік саамдардың мәдени орталығы болып табылады және саамдықтардың ең танымал мәдени шараларының бірнешеуін қабылдайды. Ең ірі шара – саамдықтардың Пасха фестивалі. Пасха дәстүрлі түрде саамдардың үйлену тойларын және мінездеме беру рәсімдерін тойлау үшін жиналатын уақыт еді. Бүгінде саам мәдениеті көптеген йоик концерттерімен, саамдық театрлық қойылымдармен, бұғы шабысымен, қар мотоциклі жарыстарымен, мұз балық аулау жарыстарымен, мерекелермен және Саам Гран-приімен атап өтіледі – бұл «Евровидение» ән байқауының саамдық нұсқасы, онда ең жақсы әнмен қатар, ең жақсы йоик та таңдалады. Сонымен қатар, Сами кинофестивалі әдетте Пасха кезінде өтеді, ол қардан жасалған ашық аспан астындағы кинотеатрымен ерекшеленеді. Маусым айында жыл сайынғы Guovdageaidnu Kautokeino жаяу және велосипедпен жүру шарасына саамдар бірнеше шақырымды жаяу немесе велосипедпен екі есе қашықтықты жүру үшін келеді. Тамыз айында Ақ балық фестивалі мен Күз фестивалі өтеді. Соңғысы – концерттерге толы демалыс күндерінен тұратын мереке, сонымен қатар (мұз баспаған) өзенде қар мотоциклін суға түсіру жарыстарын қамтиды. Егер жүргізушілер тым баяу жылдамдықпен жүрсе немесе өткір бұрылыс жасаса, қар мотоциклі батып кетеді.