Кіріспе

Медицина және медициналық статистикада алтын стандарт, критерийлік стандарт немесе эталондық стандарт – ақылға қонымды жағдайларда қолжетімді ең жақсы диагностикалық тест немесе өлшемшарт. Бұл жаңа тесттердің дұрыстығын бағалау үшін салыстырылатын тест және емдеудің тиімділігін анықтау үшін пайдаланылады.

Тарих

Медициналық зерттеулердегі қазіргі мағынадағы "алтын стандарт" термині 1979 жылы Рудд ақшалай алтын стандартын еске түсіре отырып енгізген.

Медицинада

"Алтын стандарт" ғылыми дәлелдерді бағалау критерийлерін білдіре алады. Мысалы, жансақтау зерттеулерінде дәрі-дәрмектің немесе процедураның "алтын стандартты" сынағы – ауруханадан неврологиялық тұрғыдан сақталған, өздігінен жүре алатын пациенттер санының артуына себеп бола ма, болмай ма, соны анықтау болып табылады. Медициналық зерттеулердің басқа түрлері 30 күндік өлім-жітімнің айтарлықтай төмендеуін "алтын стандарт" деп санауы мүмкін. AMA Style Guide "алтын стандарт" терминінің орнына "критерий стандарты" деген сөз тіркесін қолдануды ұсынады. Басқа журналдар да авторларға арналған нұсқауларында осы талапты қойып отыр. Мысалы, "Биологиялық медицина және реабилитация мұрағаттары" осы қолданысты нақтылайды. Бірақ, тәжірибеде авторлардың және редакциялық қызметкерлердің бұл терминді қолдануы, әсіресе AMA журналдарында, өте төмен деңгейде. Егер критерий толыққанды клиникалық сынақ процедурасы болса, онда ол клиникалық жағдайды анықтамасы деп аталады. Диагностикалық әдісті бағалау үшін негіз ретінде қолданылғанда әртүрлі жағдай анықтамалары мүлдем басқа нәтижелерге әкелуі мүмкін. Гипотетикалық идеал "алтын стандартты" тест аурудың болуына қатысты 100% сезімталдыққа (барлық анықталған ауру процесі бар адамдарды анықтайды; жалған теріс нәтижелер жоқ) және 100% ерекшелікке (ауруы жоқ адамды қате анықтамайды; жалған оң нәтижелер жоқ) ие болар еді. Бірақ, іс жүзінде нағыз "алтын стандартты" тесттер жоқ. Жаңа диагностикалық әдістер пайда болған сайын, "алтын стандартты" тест уақыт өте келе өзгеріп отыруы мүмкін. Мысалы, аорталық дисекцияны диагностикалау үшін бұрынғы "алтын стандартты" тест – 83% сезімталдық пен 87% ерекшелік көрсеткен аортограмма болды. Магниттік-резонанстық томографияның (МРТ) жетістіктерінен кейін, магниттік-резонанстық ангиограмма (МРА) аорталық дисекция үшін жаңа "алтын стандартты" тестке айналды, оның сезімталдығы 95%, ал ерекшелігі 92% құрайды. Кез келген жаңа тест кеңінен қабылдау алғанша, бұрынғы тест "алтын стандарт" мәртебесін сақтап тұрады.

Сынақты калибрлеу

Сынақтар қате болуы мүмкін (жалған теріс немесе жалған оң нәтижелер беруі мүмкін), сондықтан нәтижелерді тексеріліп жатқан адамның анамнезі, физикалық тексеру нәтижелері және басқа да сынақ нәтижелерінің жиынтығында қарастыру керек. Дәл осы жиынтықта "алтын стандарт" сынағының сезімталдығы мен ерекшелігі анықталады. Егер "алтын стандарт" мінсіз болмаса, оның сезімталдығы мен ерекшелігі одан да дәл сынақтармен немесе аурудың анықтамасымен салыстырылып бағалануы тиіс. Калибрлеу қателіктері дұрыс емес диагнозға әкелуі мүмкін.

Айқындық

Кейде "алтын стандартты тест" ең жақсы нәтиже беретін тестті білдіреді. Мұндай жағдайларда, оны салыстыруға басқа критерий жоқ және ол анықтамамен тең болып саналады. Осы мағынада айтылғанда, алтын стандартты тесттер көбінесе мүлдем жасалмайды. Себебі алтын стандартты тестті жүргізу қиынға соғуы немесе тірі адамға жүргізу мүмкін болмауы мүмкін (яғни, тест аутопсияның бөлігі ретінде жасалады немесе тест нәтижелері клиникалық мағынада пайдалы болуы үшін тым көп уақыт талап етуі мүмкін). Басқа жағдайларда "алтын стандарт" ең жақсы нәтижелі тестті емес, ақылға қонымды жағдайларда қолжетімді ең жақсы тестті білдіреді. Мысалы, осы мағынада ми ісігін диагностикалау үшін МРТ – алтын стандарт болып саналады, бірақ ол биопсиядан нашар. Бұл жағдайда алтын стандарттың сезімталдығы мен ерекшелігі 100% емес және ол "кемшікті алтын стандарт" немесе "қоспалы алтын стандарт" деп аталады. "Негізгі шындық" термині ақпараттың абсолюттік жай-күйін білдіреді; алтын стандарт негізгі шындықты мүмкіндігінше дәл бейнелеуге тырысады. Алтын стандарт – шындықты табуға жасалған ең жақсы әрекет болса да, негізгі шындық әдетте тікелей байқаулар арқылы жиналады. Кейбір авторлар "алтын стандарт" терминін қолданады. Классен бұл қолданыс дұрыс емес деп санайды, себебі "алтын стандарт" медициналық ғылымда қол жеткізе алмайтын кемелділік деңгейін білдіреді.