20 ғасыр әдебиетіндегі постмодернизм

Кіріспе

20-ғасыр әдеби формасы мен қозғалысы

Постмодерн әдебиеті – метафикцияны, сенімсіз баяндауды, өзіндік рефлексияны, интертекстуалдық байланыстарды пайдалану және тарихи және саяси мәселелерді жиі талқылау арқылы сипатталатын әдебиет түрі. Осы эксперименталды әдебиет стилі 1960 жылдары АҚШ-та Курт Воннегут, Томас Пиншон, Уильям Гаддис, Филип К. Дик, Кэти Акер және Джон Барт сияқты авторлардың еңбектері арқылы күшті дамыды. Постмодернистер көбінесе билікке қарсы тұрады, бұл осы әдебиет стилінің алғаш рет 1960 жылдардағы саяси тенденциялар аясында пайда болғандығының белгісі ретінде қарастырылады. Бұл шабыт, басқа нәрселермен қатар, постмодерн әдебиетінің өзі сөйлейтін саяси мәселелерге қатысты өте өзіндік рефлексиялық екендігінде көрінеді. Постмодерн әдебиетінің алғашқы үлгілері ретінде Мигель де Сервантестің «Дон Кихот» (1605–1615), Лоренс Стерннің «Тристрам Шэнди» (1760–1767), Томас Карлайлдың «Сартор Ресартус» (1833–1834) және Джек Керуактың «Жолда» (1957) шығармаларын атауға болады, бірақ постмодерн әдебиеті 1960 және 1970 жылдары ерекше дамыды. 21-ғасырда американдық әдебиетте әлі де постмодерн жазудың күшті ағыны сақталып келеді, мысалы, постирониялық Дейв Эггерстің «Жүректі ауырлататын генийдің еңбегі» (2000) және Дженнифер Иганның «Гун отрядынан келген қонақ» (2011) сияқты туындылар. Бұл шығармалар постмодерн формасын одан әрі жетілдіреді. Кейде «постмодернизм» термині сәулеттен бастап тарихи теорияға, философия мен киноға дейінгі алуан түрлі мәселелерді талқылау үшін қолданылады. Осы себепті, көптеген адамдар постмодернизмнің бірнеше түрін ажыратады және постмодернизмнің үш түрі бар екенін ұсынады: (1) Постмодернизм – 1960 жылдардың ортасынан қазіргі уақытқа дейінгі тарихи кезең, ол (2) теориялық постмодернизмнен ерекшеленеді, ол Роланд Барт, Жак Деррида, Мишель Фуко және басқалардың теорияларын қамтиды. Үшінші санат – «мәдени постмодернизм», оған кино, әдебиет, бейнелеу өнері және постмодернистік элементтерді қамтитын өнердің басқа түрлері кіреді. Осылайша, постмодерн әдебиеті мәдени постмодернизмнің бір бөлігі болып табылады.

Postmodern literature is a form of literature that is characterized by the use of metafiction, unreliable narration, self reflexivity, intertextuality, and which often thematizes both historical and political issues. This style of experimental literature emerged strongly in the United States in the 1960s through the writings of authors such as Kurt Vonnegut, Thomas Pynchon, William Gaddis, Philip K. Dick, Kathy Acker, and John Barth. Postmodernists often challenge authorities, which has been seen as a symptom of the fact that this style of literature first emerged in the context of political tendencies in the 1960s. This inspiration is, among other things, seen through how postmodern literature is highly self reflexive about the political issues it speaks to. Precursors to postmodern literature include Miguel de Cervantes' Don Quixote (1605–1615), Laurence Sterne's Tristram Shandy (1760–1767), Thomas Carlyle's Sartor Resartus (1833–1834), and Jack Kerouac's On the Road (1957), but postmodern literature was particularly prominent in the 1960s and 1970s. In the 21st century, American literature still features a strong current of postmodern writing, like the postironic Dave Eggers' A Heartbreaking Work of Staggering Genius (2000), and Jennifer Egan's A Visit from the Goon Squad (2011). These works also further develop the postmodern form. Sometimes the term "postmodernism" is used to discuss many different things ranging from architecture to historical theory to philosophy and film. Because of this fact, several people distinguish between several forms of postmodernism and thus suggest that there are three forms of postmodernism: (1) Postmodernity is understood as a historical period from the mid 1960s to the present, which is different from the (2) theoretical postmodernism, which encompasses the theories developed by thinkers such as Roland Barthes, Jacques Derrida, Michel Foucault and others. The third category is the "cultural postmodernism", which includes film, literature, visual arts, etc. that feature postmodern elements. Postmodern literature is, in this sense, part of cultural postmodernism.

Белгілі әсерлері

19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында постмодернизмнің эстетикасына ықпал еткен драматургтер қатарында Август Стриндберг, Луиджи Пиранделло бар. Дадаизмнің тағы бір постмодернизмге қадам дамытушысы – ол суретшінің билігіне күдік тудырып, кездейсоқтық, ойшаулық, пароди және ирония элементтерін көрсетті. Тристан Цара «Дадаистік өлең қалай жасалады» деген еңбегінде дадаистік өлең жасау үшін тек кездейсоқ сөздерді тоқпанға салып, бірінен соң бірін тарту керек екенін айтты. Дадаизм постмодерн әдебиетіне тағы бір жолмен әсер етті – ол коллаждардың дамуы арқылы болды, атап айтқанда, жарнама элементтерін немесе танымал романдардан иллюстрацияларды (мысалы, Макс Эрнсттің коллаждары) пайдаланатын коллаждар. Дадаизмнен туындаған сюрреализммен байланысты суретшілер сана ағымының еркіндігін мақтап, кездейсоқтық пен пароди тәжірибелерін жалғастырды. Сюрреализмнің негізін қалаушы Андре Бретон әдебиет жасау кезінде автоматизм мен армандарды сипаттаудың маңызды рөл атқаруын ұсынды. Ол «Наджа» романын жазу үшін автоматизмді пайдаланды және жиі сынаған, тым толық сипаттама беретін романистердің орнына суреттерді қолданды. Сюрреалист Рене Магритттің мағынаға қатысты эксперименттерін Жак Деррида мен Мишель Фуко мысал ретінде келтіреді. Фуко сондай-ақ көптеген постмодернисттік көркем әдебиет жазушыларына тікелей ықпал еткен Хорхе Луис Борхестің мысалдарын пайдаланады. Ол 1920 жылдары жазуды бастағанымен, кейде постмодернист ретінде қарастырылады, өйткені метафикция және сиқырлы реализммен жасаған тәжірибелерінің толыққанды әсері постмодерн кезеңіне дейін ағылшын-американ әлемінде толыққанды сезілмеді. Нәтижесінде, бұл ғалымдар арасындағы сынның ең жоғары деңгейі ретінде қарастырылады. Рэймонд Руссельдің «fr» (1910) және «Locus Solus» (1914) романдары, сондай-ақ Джорджио де Чириконың «Hebdomeros» (1929) романдары да маңызды «постмодернизмнің алғыкөрсеткіштері» ретінде танылды.

Модернист әдебиетпен салыстыру

Постмодерн әдебиеті 19 ғасырдағы реализмнен жарылыс жасады. Кейіпкерлерді дамытуда, модернисттік және постмодерн әдебиеттер екеуі де субъективизмді зерттейді, сыртқы шындықтан бұрылып, сананың ішкі жай-күйлерін қарастырады, көп жағдайда Джеймс Джойс пен Вирджиния Вульфтың "сана ағысы" стиліндегі модернистік үлгілеріне сүйенеді, немесе Т.С. Элиоттың "Шөлді жер" сияқты зерттеуші өлеңдерге жүгінеді. Сонымен қатар, екі әдебиет түрі де повестьтік құрылым мен кейіпкерлерді жасауда фрагменттілікті зерттейді. "Шөлді жер" модернизм мен постмодернизм әдебиетін ажырату құралы ретінде жиі айтылады. Өлең фрагменттерден тұрады және постмодерн әдебиет сияқты пастиш қолданады, бірақ "Шөлді жердегі" айтушы: "Бұл қираған жерлерімнен сақтаған фрагменттерім", – дейді. Модернист әдебиеті фрагментацияны және шектен тыс субъективтілікті өмірлік дағдарыс немесе Фрейдтік ішкі конфликт ретінде қарастырады, оны шешуге тиіс мәселе деп санайды, ал суретші оны шешуші тұлға ретінде жиі көрсетіледі. Алайда, постмодернистер көбінесе осы хаостың жеңілуге тиіс емес екенін көрсетеді; суретшінің күші жоқ, ал "қирауға" қарсы жалғыз шара – осы хаоста ойнау. Ойыншылдық көптеген модернистік туындыларда (мысалы, Джойстің "Финнеганс Уэйк" немесе Вулфтың "Орландо") кездеседі және олар постмодернистік туындыларға ұқсас көрінуі мүмкін, бірақ постмодернизмде ойыншылдық орталыққа шығады және тәртіп пен мағынаға қол жеткізу мүмкіндігі күмәнді болады.

Постмодернизмге көшу

Барлық стильдік дәуірлердегідей, постмодернизмнің танымалдылығының өрлеуі мен төмендеуі үшін нақты мерзімдер жоқ. 1941 жыл, ирланд жазушысы Джеймс Джойс пен ағылшын жазушысы Вирджиния Вульф екеуі де қайтыс болған жыл, кейде постмодернизмнің басталуының шамамен шекарасы ретінде қолданылады. Ирланд жазушысы Фланн О’Брайен 1939 жылы «Үшінші полицей» романын аяқтады. Ол жарияланудан бас тартылып, 1967 жылы, О’Брайеннің өлімінен кейін жарық көргенге дейін жоғалған деп есептелді. 1964 жылы, О’Брайеннің өліміне екі жыл бұрын, түпнұсқадан бұрын «Далки мұрағаты» деген қайта қарастырылған нұсқасы жарық көрді. Оның жарық көруіне кешігуіне қарамастан, әдебиет теорияшысы Кит Хоппер «Үшінші полицейді» олар постмодернистік роман деп атайтын жанрдың алғашқы туындыларының бірі деп санайды. Дегенмен, «post» префиксі міндетті түрде жаңа дәуірді білдірмейді. Керісінше, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін модернизмге қарсы реакцияны білдіруі мүмкін (адам құқықтарына деген құрметсіздік, Женева конвенциясында расталды, Нанкиндегі зорлау, Батан өлім маршы, Хиросима мен Нагасакиге атом бомбалары тасталған, Холокост, Дрезденге бомбалау, Катын қырғыны, Токиоға отпен бомбалау және жапон-американдықтарды интернациялау). Бұл соғыстан кейінгі маңызды оқиғаларға реакция болуы мүмкін: Суық соғыстың басталуы, Азаматтық құқықтар қозғалысы, постколониализм (Постколониалдық әдебиет) және жеке компьютердің пайда болуы (Киберпанк және Гипермәтін шығармалары). Кейбіреулер постмодернистік әдебиеттің басталуын маңызды жарияланымдар немесе әдеби оқиғалармен белгілеуге болады деп санайды. Мысалы, кейбіреулер постмодернизмнің басталуын Джон Хоукстің «Каннибал» романының 1949 жылы алғаш жарық көргенімен, «Годо күтуде» пьесасының 1953 жылы (Годо күту, 1955) алғаш сахналануымен, «Ұйқысыздық» романының 1956 жылы немесе «Жылаңаш түскі ас» романының 1959 жылы алғаш жарық көргенімен байланыстырады. Басқалары үшін бастаманы сындық теориядағы сәттер белгілейді: Жак Дерриданың 1966 жылғы «Құрылым, белгі және ойын» лекциясы немесе Ихаб Хассанның 1971 жылғы «Орфейдің бөлінуі» еңбегі. Брайан МакХейл осы ауысу туралы өзінің негізгі тезисін толық баяндайды, бірақ көптеген постмодернистік туындылар модернизмнен дамыған болса да, модернизмге эпистемологиялық үстемдік тән, ал постмодернистік туындылар негізінен онтологиялық мәселелермен айналысады.

As with all stylistic eras, no definite dates exist for the rise and fall of postmodernism's popularity. 1941, the year in which Irish novelist James Joyce and English novelist Virginia Woolf both died, is sometimes used as a rough boundary for postmodernism's start. Irish novelist Flann O'Brien completed The Third Policeman in 1939. It was rejected for publication and remained supposedly lost until published posthumously in 1967. A revised version called The Dalkey Archive was published before the original in 1964, two years before O'Brien died. Notwithstanding its dilatory appearance, the literary theorist Keith Hopper regards The Third Policeman as one of the first of that genre they call the postmodern novel. The prefix "post", however, does not necessarily imply a new era. Rather, it could also indicate a reaction against modernism in the wake of the Second World War (with its disrespect for human rights, just confirmed in the Geneva Convention, through the rape of Nanjing, the Bataan Death March, the atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki, the Holocaust, the bombing of Dresden, the Katyn massacre, the fire bombing of Tokyo, and Japanese American internment). It could also imply a reaction to significant post war events: the beginning of the Cold War, the Civil Rights Movement, postcolonialism (Postcolonial literature), and the rise of the personal computer (Cyberpunk and Hypertext fiction). Some further argue that the beginning of postmodern literature could be marked by significant publications or literary events. For example, some mark the beginning of postmodernism with the first publication of John Hawkes' The Cannibal in 1949, the first performance of En attendant Godot in 1953 (Waiting for Godot, 1955), the first publication of Howl in 1956 or of Naked Lunch in 1959. For others the beginning is marked by moments in critical theory: Jacques Derrida's "Structure, Sign, and Play" lecture in 1966 or as late as Ihab Hassan's usage in The Dismemberment of Orpheus in 1971. Brian McHale details his main thesis on this shift, although many postmodern works have developed out of modernism, modernism is characterised by an epistemological dominant while postmodern works are primarily concerned with questions of ontology.

Соғыстан кейінгі даму және ауысу көрсеткіштері

Постмодернисттік әдебиет постмодернисттік кезеңде жазылған барлық туындыны қамтымаса да, соғыстан кейінгі әдебиеттегі бірнеше даму (Абсурд театры, Бит ұрпағы және сиқырлы реализм сияқты) маңызды ұқсастықтарға ие. Бұл дамулар кейде «постмодерн» деп аталады, бірақ көбінесе Сэмюэль Беккет, Уильям С. Берроуз, Хорхе Луис Борхес, Хулио Кортасар және Габриэль Гарсия Маркес сияқты негізгі тұлғалар постмодерн эстетикасына елеулі үлес қосқандар ретінде айтылады. Альфред Жарри, сюрреалистер, Антонин Артауд, Луиджи Пиранделло және т.б. шығармалары Абсурд театры драматургтарының туындыларына да әсер етті. «Абсурд театры» терминін 1950 жылдары Мартин Эслин театрдағы белгілі бір тенденцияны сипаттау үшін қолданды және оны Альберт Камюдың абсурд тұжырымымен байланыстырды. Абсурд театрының пьесалары постмодерн прозаға көптеген жағынан ұқсас. Мысалы, Эжен Ионесконың «Балдақ сопраносы» тілдік оқулықтан алынған клишелердің тізбегінен тұрады. Абсурдизм мен постмодернизмге жататын маңызды тұлғалардың бірі – Сэмюэль Беккет. Беккеттің шығармашылығы әдебиетте модернизмнен постмодернизмге ауысуды білдіреді. Ол Джеймс Джойспен достығы арқасында модернизммен тығыз байланыста болды, бірақ оның туындылары әдебиеттің модернизмнен алыстауына ықпал етті. Джойс, модернизмнің үлгісі, тілдің мүмкіндіктерін тойлады, ал Беккет 1945 жылы Джойстың көлеңкесінен шығу үшін тілдің кедейлігіне және адамның сәтсіздігіне назар аудару керектігін түсінді. Оның кейінгі туындыларында да қашудан мүңкіретін, байланыс орнатуға тырысатын, бірақ тек олардың барлығын бағалай білетін кейіпкерлер бейнеленген. Ханс Питер Вагнердің айтуынша:
Көркем әдебиетте мүмкін емес деп саналған нәрселерге (кейіпкерлердің жекелігі, сананың сенімділігі, тілдің өзінің сенімділігі, әдебиеттің жанрларға бөлінуі) ден қойған Беккеттің повесть формасымен және көркем әдебиет пен драмада повесть пен кейіпкердің ыдырауымен тәжірибелері оған 1969 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын әкелді. 1969 жылдан кейін жарық көрген туындылары көбінесе оның жеке теориялары мен бұрынғы еңбектеріне және әдеби формалар мен жанрларды деконструкциялауға тырысуы негізінде қарастырылатын метаәдеби әрекеттер болып табылады. Беккеттің өмірінде жарық көрген соңғы мәтіні «Шыңырлар әлі де» (1988) драма, көркем әдебиет және поэзия арасындағы шекараларды бұзады, жинақтың мәтіндері оның бұрынғы туындыларының эхолары мен қайталауларынан тұрады. Ол постмодерн қозғалысының әкелерінің бірі болды, ол наративтегі логикалық байланыс, формалды сюжет, уақыттың дұрыс тізбегі және психологиялық тұрғыдан түсіндірілген кейіпкерлер туралы идеяларды әрі қарай күйретуді жалғастырды. «Бит ұрпағы» 1950 жылдардағы Америка жастарының материалистік ұрпағы болды. Бұл терминді жасаған Джек Керуак автоматты идеяларды «спонтандық проза» деп атады, осылайша Марсель Прусттың «Жоғалған уақытты іздеу» романының үлгісімен Duluoz Legend деп аталатын максималистік, көп романдық эпосты жасады. «Бит ұрпағы» кең мағынада соғыстан кейінгі американдық жазушылардың бірнеше тобын қамтиды: Black Mountain ақындары, Нью-Йорк мектебі, Сан-Франциско Ренессансы және т.б. Бұл жазушылар кейде «Постмодернистер» деп те аталды (әсіресе Чарльз Олсонның және Дональд Аллен редакциялаған Гроув антологияларына сілтеме жасаңыз). Бұл «постмодерн» терминінің қазіргі уақытта жиі қолданылмауына қарамастан, осы жазушыларға «постмодернистер» деген сілтемелер әлі де кездеседі және осы топпен байланысты көптеген жазушылар (Джон Эшбери, Ричард Браутиган, Гилберт Соррентино және т.б.) постмодернист жазушылардың тізімдерінде жиі кездеседі. Бит ұрпағымен байланысты және постмодернист жазушылардың тізімінде жиі кездесетін жазушы – Уильям С. Берроуз. Берроуз 1959 жылы Парижде және 1961 жылы Америкада «Жылаңаш түскі ас» романын жариялады, оны кейбіреулер алғашқы постмодерн роман деп санайды, өйткені ол фрагментарлық, орталық сюжеттік желісі жоқ, детективтік және ғылыми-фантастикалық жанрлардың элементтерін қосу үшін пастиш қолданылады, пародияға, парадокстарға және ойыншылдыққа толы, және кейбір мәліметтерге сәйкес, Керуак пен Аллен Гинзберг кітапты кездейсоқ басшылықпен редакциялады. Ол сондай-ақ Брион Гиссинмен бірге «кесу» әдісін жасағаны үшін белгілі, бұл әдіс (Тзараның «Дадаистік өлеңіне» ұқсас) газеттен немесе басқа басылымнан сөздер мен сөз тіркестерін кесіп, жаңа хабар құру үшін қайта жинаудан тұрады. Ол Nova Express және The Ticket That Exploded сияқты романдарды жазу үшін осы әдісті қолданды. Сиқырлы реализм Латын Америкасы жазушылары арасында танымал стиль (жанр ретінде де қарастырылуы мүмкін), онда табиғаттан тыс элементтер күнделікті нәрселердей қарастырылады (мысалы, Габриэль Гарсия Маркестің «Қанаттары бар қарт кісіде» ангельдік кейіпке нақты және соңында теріске шығарылатын қарапайым көзқарас). Бұл техниканың тамырлары дәстүрлі әңгіме айтуда болғанымен, ол Латын Америкасының «жарылысының» орталық бөлігі болды, бұл постмодернизммен бір мезгілде болған қозғалыс. «Жарылыстың» маңызды тұлғалары және сиқырлы реализмді қолданушылар (Габриэль Гарсия Маркес, Хулио Кортасар және т.б.) кейде постмодернистер ретінде тізімделеді. Алайда, бұл белгілеу мәселесіз емес. Испан тіліндегі Латын Америкасында модернизм және постмодернизм 20 ғасырдың басындағы әдеби қозғалыстарды білдіреді, олар ағылшын тіліндегі модернизм мен постмодернизммен тікелей байланысы жоқ. Октавио Пас бұл оның уақытындағы мәдени өнімге үйлеспейтін импортталған «үлкен әңгіме» деп санайды. Беккет пен Борхеспен қатар, Владимир Набоков та жиі айтылатын кезеңдік тұлға болып табылады. Беккет пен Борхес сияқты, Набоков постмодернизмнің басталмас бұрын жариялай бастады (1926 жылы орыс тілінде, 1941 жылы ағылшын тілінде). Оның ең танымал романы «Лолита» (1955) модернистік немесе постмодернистік роман болып есептелуі мүмкін, бірақ оның кейінгі туындылары (әсіресе 1962 жылғы «Pale Fire» және 1969 жылғы «Ada or Ardor: A Family Chronicle») постмодернистік екенін анық көрсетеді.

Though postmodernist literature does not include everything written in the postmodern period, several post war developments in literature (such as the Theatre of the Absurd, the Beat Generation, and magic realism) have significant similarities. These developments are occasionally collectively labeled "postmodern"; more commonly, some key figures (Samuel Beckett, William S. Burroughs, Jorge Luis Borges, Julio Cortázar and Gabriel García Márquez) are cited as significant contributors to the postmodern aesthetic. The work of Alfred Jarry, the Surrealists, Antonin Artaud, Luigi Pirandello and so on also influenced the work of playwrights from the Theatre of the Absurd. The term "Theatre of the Absurd" was coined by Martin Esslin to describe a tendency in theatre in the 1950s; he related it to Albert Camus's concept of the absurd. The plays of the Theatre of the Absurd parallel postmodern fiction in many ways. For example, The Bald Soprano by Eugène Ionesco is essentially a series of clichés taken from a language textbook. One of the most important figures to be categorized as both Absurdist and Postmodern is Samuel Beckett. The work of Beckett is often seen as marking the shift from modernism to postmodernism in literature. He had close ties with modernism because of his friendship with James Joyce; however, his work helped shape the development of literature away from modernism. Joyce, one of the exemplars of modernism, celebrated the possibility of language; Beckett had a revelation in 1945 that, in order to escape the shadow of Joyce, he must focus on the poverty of language and man as a failure. His later work, likewise, featured characters stuck in inescapable situations attempting impotently to communicate whose only recourse is to play, to make the best of what they have. As Hans Peter Wagner says:
Mostly concerned with what he saw as impossibilities in fiction (identity of characters; reliable consciousness; the reliability of language itself; and the rubrication of literature in genres) Beckett's experiments with narrative form and with the disintegration of narration and character in fiction and drama won him the Nobel Prize for Literature in 1969. His works published after 1969 are mostly meta literary attempts that must be read in light of his own theories and previous works and the attempt to deconstruct literary forms and genres. Beckett's last text published during his lifetime, Stirrings Still (1988), breaks down the barriers between drama, fiction, and poetry, with texts of the collection being almost entirely composed of echoes and reiterations of his previous work He was definitely one of the fathers of the postmodern movement in fiction which has continued undermining the ideas of logical coherence in narration, formal plot, regular time sequence, and psychologically explained characters. The "Beat Generation" was the youth of America during the materialistic 1950s; Jack Kerouac, who coined the term, developed ideas of automatism into what he called "spontaneous prose" to create a maximalistic, multi novel epic called the Duluoz Legend in the mold of Marcel Proust's In Search of Lost Time. More broadly, "Beat Generation" often includes several groups of post war American writers from the Black Mountain poets, the New York School, the San Francisco Renaissance, and so on. These writers have occasionally also been referred to as the "Postmoderns" (see especially references by Charles Olson and the Grove anthologies edited by Donald Allen). Though this is now a less common usage of "postmodern", references to these writers as "postmodernists" still appear and many writers associated with this group (John Ashbery, Richard Brautigan, Gilbert Sorrentino, and so on) appear often on lists of postmodern writers. One writer associated with the Beat Generation who appears most often on lists of postmodern writers is William S. Burroughs. Burroughs published Naked Lunch in Paris in 1959 and in America in 1961; this is considered by some the first truly postmodern novel because it is fragmentary, with no central narrative arc; it employs pastiche to fold in elements from popular genres such as detective fiction and science fiction; it's full of parody, paradox, and playfulness; and, according to some accounts, friends Kerouac and Allen Ginsberg edited the book guided by chance. He is also noted, along with Brion Gysin, for the creation of the "cut up" technique, a technique (similar to Tzara's "Dadaist Poem") in which words and phrases are cut from a newspaper or other publication and rearranged to form a new message. This is the technique he used to create novels such as Nova Express and The Ticket That Exploded. Magic realism is a style popular among Latin American writers (and can also be considered its own genre) in which supernatural elements are treated as mundane (a famous example being the practical minded and ultimately dismissive treatment of an apparently angelic figure in Gabriel García Márquez's "A Very Old Man with Enormous Wings"). Though the technique has its roots in traditional storytelling, it was a center piece of the Latin American "boom", a movement coterminous with postmodernism. Some of the major figures of the "Boom" and practitioners of Magic Realism (Gabriel García Márquez, Julio Cortázar etc.) are sometimes listed as postmodernists. This labeling, however, is not without its problems. In Spanish speaking Latin America, modernismo and posmodernismo refer to early 20th century literary movements that have no direct relationship to modernism and postmodernism in English. Finding it anachronistic, Octavio Paz has argued that postmodernism is an imported grand récit that is incompatible with the cultural production of Latin America. Along with Beckett and Borges, a commonly cited transitional figure is Vladimir Nabokov; like Beckett and Borges, Nabokov started publishing before the beginning of postmodernity (1926 in Russian, 1941 in English). Though his most famous novel, Lolita (1955), could be considered a modernist or a postmodernist novel, his later work (specifically Pale Fire in 1962 and Ada or Ardor: A Family Chronicle in 1969) are more clearly postmodern.

Қолданылу аясы

Постмодерн әдебиетінің ең алғашқы үлгілері 1950-ші жылдарға жатады: Уильям Гаддистің «Танулар» (1955), Владимир Набоковтың «Лолита» (1955) және Уильям Берроуздың «Жылаңаш түскі ас» (1959). Кейіннен ол 1960 және 1970-ші жылдары Джозеф Хеллердің 1961 жылы жарық көрген «Қаңқа 22», Джон Барттың 1968 жылғы «Күлкі үйіндегі адасқан», Курт Воннегуттың 1969 жылғы «Бес шатыр» және тағы да көптеген шығармалар арқылы кеңінен танылды. Томас Пиншонның 1973 жылғы «Гравитацияның көкжиегі» романы «көбінесе постмодернистік роман ретінде қарастырылады, ол постмодернизмді және жалпы роман жанрын қайта анықтады». Дегенмен, 1980-ші жылдар да постмодерн әдебиетінің маңызды туындыларын дүниеге әкелді. Дон ДеЛиллоның «Ақ шу», Пол Остердің «Нью-Йорк трилогиясы» және осы кезеңде әдебиет сыншылары әдебиет тарихының классикалық еңбектерін жазды, американдық постмодернизмді зерттеді: Брайан МакХейл, Линда Хатчон және Пол Мальтбидің еңбектері. Олар «постмодерн» термині осы стильдегі жазу үшін белгі ретінде 1980-ші жылдарда ғана қабылдана бастады деп санайды. Дэвид Фостер Уоллес, Уильям Т. Воллман, Дейв Эггерс, Майкл Чабон, Зейди Смит, Чак Паланик, Дженнифер Иган, Нил Гейман, Кароль Масо, Ричард Пауэрс, Джонатан Летем сияқты жазушылардың жаңа буыны және «McSweeney’s», «The Believer» сияқты журналдар мен «The New Yorker» газетінің көркем әдебиет беттері постмодернизмнің жаңа кезеңін немесе пост-постмодернизмді жариялап отыр. Осы авторлардың көпшілігі әдебиетте шыншылдыққа ұмтылыстың күшті екенін атап көрсетеді.

Ортақ тақырыптар мен әдістер

Бірнеше тақырыптар мен тәсілдер постмодерн дәуіріндегі туындыларды анықтайды. Бұл тақырыптар мен тәсілдер көбінесе бірге қолданылады. Мысалы, метафикция және пастиш көбінесе ирония жасау үшін пайдаланылады. Бұл мүмкіндіктерді барлық постмодернистер қолданбайды, сондай-ақ бұл ерекшеліктердің толық тізімі де емес.

Ирония, ойыншылдық, қаралы-қаралы әзіл

Линда Хатчон постмодерндік көркем әдебиеттің тұтас сипаты ирониялық цитата белгілерімен сипатталатынын, оның көп бөлігінің әжуалықпен айтылғанын мәлімдеді. Осы ирония, қара юмор және «ойын» деген жалпы ұғым (Дерриданың концепциясымен немесе Роланд Бартстың «Тексттен ләззат» еңбегінде жақтаған идеяларымен байланысты) постмодернизмнің ең танымал ерекшеліктерінің қатарында. Бұл тәсілдерді әдебиетте қолдану идеясы постмодернистермен ғана басталмаған (модернистер де көбінесе ойыншыл және иронияға құмар болған), бірақ олар көптеген постмодернистік туындылардың орталық ерекшеліктеріне айналды. Шындығында, кейінірек постмодернисттер деп аталған бірнеше жазушылар алғашқыда қара юмористтер ретінде танылды: Джон Барт, Джозеф Хеллер, Уильям Гаддис, Курт Воннегут, Брюс Джей Фридман және т.б. Постмодернистер үшін маңызды мәселелерді ойыншыл және әзіл-қалжыңмен қарастыру жиі кездеседі, мысалы, Хеллер мен Воннегуттың Екінші дүниежүзілік соғыс оқиғаларын бейнелеуі. Хеллердің «22-ші қағида» романының негізгі идеясы – қазіргі кезде фразеологиялық айналған «22-ші қағида» ирониясы, ал повесть осы сияқты ирониялардың ұзақ тізбегімен құрылған. Томас Пиншонның «49-шы лоттың жоқтауы» ең жақсы ойыншылдық мысалдарына толы, көбінесе маңызды контексте ақымақтық сөз ойындарын қамтиды. Мысалы, онда Майк Фаллопиан және Стэнли Котекс есімді кейіпкерлер, сондай-ақ KCUF атты радиостанция бар, ал романның өзі күрделі тақырып пен құрылымға ие.

Мәтіндік аралық

Постмодернизм ғаламның орталықтандырылмаған тұжырымын білдіретіндіктен, онда жекелеген туындылар оқшауланған жаратылыстар емес, постмодерн әдебиетін зерттеудің көп бөлігі интертекстуалдыққа – бір мәтіннің (мысалы, роман) екінші мәтінмен, немесе әдебиет тарихының өзара байланысқан тоқымасындағы орынға қатысты қарым-қатынасына – бағытталған. Постмодерн әдебиетіндегі интертекстуалдық басқа әдеби туындыға сілтеме немесе параллель болуы мүмкін, туындыны кеңінен талдау немесе стильді қабылдау түрінде көрінеді. Постмодерн әдебиетінде мұндай нәрсе Маргарет Этвуд, Дональд Бартельме және тағы басқалардың туындыларындағы ертегілерге жасалған сілтемелерде немесе ғылыми фантастика мен детективтік жанрлар сияқты танымал жанрларға жасалған сілтемелерде жиі кездеседі. Көп жағдайда интертекстуалдық бір мәтінге жасалған қарапайым сілтемеден де күрделі болады. Мысалы, Роберт Кувердің «Венециядағы Пиноккио» романы Пиноккионы Томас Маннның «Венециядағы өлім» романымен байланыстырады. Сондай-ақ, Умберто Эконың «Розаның аты» романы детективтік романның форматында жазылған және Аристотель, сэр Артур Конан Дойл және Борхес сияқты авторларға сілтеме жасайды. 20 ғасырдың басындағы постмодернистерге әсер еткен интертекстуалдыққа мысал – Хорхе Луис Борхестің «Пьер Менард, Кихоттың авторы» туындысы, онда Дон Кихотқа маңызды сілтемелер бар және бұл туынды Орта ғасырлық романстарға жасалған сілтемелерімен интертекстуалдықтың тамаша мысалы болып табылады. Дон Кихот постмодернистер үшін жиі тақырып болады, мысалы, Кэти Акердің «Дон Кихот: Бұл арман еді» романы. Дон Кихотқа қатысты сілтемелер Пол Остердің постмодерн детективтік әңгімесі «Шыны қала» романында да кездеседі. Постмодернизмдегі интертекстуалдықтың тағы бір мысалы – Джон Барттың «Соть-бидай факторы» романы, ол Эбенезер Куктың осы аттас өлеңімен айналысады.

Пастиш

Постмодерндік интертекстуалдыққа байланысты пастиш – бірнеше элементті біріктіру немесе "жабыстыру" дегенді білдіреді. Постмодернистік әдебиетте бұл өткен стильдерге құрмет көрсету немесе пародиа болуы мүмкін. Оны постмодернистік қоғамның хаостық, көп түрлі немесе ақпаратқа толы сипаттарының бейнесі ретінде қарастыруға болады. Ол бірегей повесть құру үшін немесе постмодерн замандағы жағдайларға түсініктеме беру үшін бірнеше жанрдың үйлесімі болуы мүмкін: мысалы, Уильям С. Берроуз ғылыми фантастиканы, детективтік романдарды, вестерндерді пайдаланады; Маргарет Этвуд ғылыми фантастика мен ертегілерді пайдаланады; Умберто Эко детективтік романдарды, ертегілерді және ғылыми фантастиканы пайдаланады, және т.б. Пастиш көбінесе жанрларды қосуды қамтиды, бірақ көптеген басқа да элементтер де кіреді (метафикция және уақыттың бұрмалануы постмодерн романның кең пастишінде жиі кездеседі). Роберт Кувердің 1977 жылғы «Жалпы өртеу» романында Кувер Ричард Никсонның тарихи тұлғалармен және Сам аға мен Бетти Кроккер сияқты ойдан шығарылған кейіпкерлермен араласуы туралы тарихи нақтылығы жоқ деректерді біріктіреді. Пастиш композициялық тәсілді де қамтуы мүмкін, мысалы, Берроуз қолданған кесу тәсілі. Тағы бір мысал – Б. С. Джонсонның 1969 жылғы «Бақытсыздықтар» романы; ол мүлдем таңбаланбаған қорапта шығарылды, сондықтан оқырмандар оны өздері қалағандай жинастыра алатын болды.

Метафикция

Метафикция – негізінен жазу туралы жазу немесе деконструктивтік көзқарастарға тән, «құралды алға қою», яғни өнердің жасалмалығын немесе көркем әдебиеттің ойдан шығарылғандығын оқырманға айқын көрсету, сондай-ақ, әдетте «сенімді тоқтату» қажеттілігін елемеу. Мысалы, постмодернистік сезімталдық пен метафикция пародиялық туындылардың өзінің пародия идеясын пародизациялауын талап етеді. Метафикция көбінесе автордың беделін төмендету, күтпеген повестволық өзгерістер жасау, әңгімені ерекше жолмен дамыту, эмоционалдық қашықтықты сақтау немесе әңгіме айту актісіне түсініктеме беру үшін қолданылады. Мысалы, Итало Кальвиноның 1979 жылғы «Егер қыстың бір түні саяхатшы» романы сол аттас романды оқуға тырысатын оқырман туралы. Курт Воннегут та осы тәсілді жиі қолданды: оның 1969 жылғы «Бейітхана бес» романының бірінші тарауы романды жазу процесі туралы, ал кітап ішінде өзінің қатысуына назар салады. Романның көп бөлігі Воннегуттың Дрездендегі өртке қарсы шабуыл кезіндегі өміріне байланысты болғанымен, ол ғарыштан келгендер мен уақыт саяхаты сияқты нақты ойдан шығарылған элементтерді қамтитын орталық сюжет желісінің жасалмалығын үнемі атап көрсетеді. Сол сияқты, Тим О’Брайеннің 1990 жылғы «The Things They Carried» әңгімелер жинағы Вьетнам соғысы кезіндегі бір взводтың тәжірибесі туралы, онда Тим О’Брайен есімді кейіпкер бар; О’Брайен Вьетнам соғысының ардагері болғанымен, кітап көркем туынды және О’Брайен кітаптағы кейіпкерлер мен оқиғалардың шындығына күмән келтіреді. Кітаптағы бір әңгіме «Нағыз соғыс оқиғасын қалай айтуға болады» деп аталады. Баяндаушының айтуынша, соғыс оқиғаларын фактілерге сүйене отырып баяндау сенімсіз болады, ал батырлыққа толы, моральдық соғыс оқиғалары шындықты көрсете алмайды. Дэвид Фостер Уоллес «Сары патша» романында авторлық құқық бетінде бұл туынды тек заңдық мақсаттар үшін ғана көркем әдебиет деп жазылғанын, ал роман ішіндегінің барлығы шындық емес екенін көрсетеді. Ол роман ішінде Дэвид Фостер Уоллес есімді кейіпкерді қолданады. Джаннина Браскидің де өз атымен аталатын кейіпкері бар және ол «Йо-Йо Боинг!» романдарында метафикция мен пастишті қолданады. және Американ империясының құлдырауы туралы «Банана Құрама Штаттары».

Metafiction is essentially writing about writing or "foregrounding the apparatus", as is typical of deconstructionist approaches, making the artificiality of art or the fictionality of fiction apparent to the reader and generally disregards the necessity for "willing suspension of disbelief". For example, postmodern sensibility and metafiction dictate that works of parody should parody the idea of parody itself. Metafiction is often employed to undermine the authority of the author, for unexpected narrative shifts, to advance a story in a unique way, for emotional distance, or to comment on the act of storytelling. For example, Italo Calvino's 1979 novel If on a winter's night a traveler is about a reader attempting to read a novel of the same name. Kurt Vonnegut also commonly used this technique: the first chapter of his 1969 novel Slaughterhouse Five is about the process of writing the novel and calls attention to his own presence throughout the novel. Though much of the novel has to do with Vonnegut's own experiences during the firebombing of Dresden, Vonnegut continually points out the artificiality of the central narrative arc which contains obviously fictional elements such as aliens and time travel. Similarly, Tim O'Brien's 1990 short story cycle The Things They Carried, about one platoon's experiences during the Vietnam War, features a character named Tim O'Brien; though O'Brien was a Vietnam veteran, the book is a work of fiction and O'Brien calls into question the fictionality of the characters and incidents throughout the book. One story in the book, "How to Tell a True War Story", questions the nature of telling stories. Factual retellings of war stories, the narrator says, would be unbelievable, and heroic, moral war stories don't capture the truth. David Foster Wallace in The Pale King writes that the copyright page claims it is fiction only for legal purposes, and that everything within the novel is non fiction. He employs a character in the novel named David Foster Wallace. Giannina Braschi also has a namesake character and uses metafiction and pastiche in her novels Yo Yo Boing! and United States of Banana about the collapse of the American empire.

Өлеңдер

Фабулация – кейде метафикциямен мағынасы жақын қолданылатын термин, сонымен қатар пастиш және Сиқырлы реализммен байланысты. Бұл реализмді жоққа шығарады, әдебиет – жасалған туынды екенін, мимезис және шындыққа сәйкестік принциптерімен шектелмейтінін қабылдайды. Осылайша, фабулация әдебиеттің дәстүрлі көзқарастарын – мысалы, романның құрылымын немесе баяндаушының рөлін – сынға алады және әңгіме айтудың басқа дәстүрлі тәсілдерін, соның ішінде сиқыр мен миф сияқты фантастикалық элементтерді, немесе ғылыми фантастика сияқты танымал жанрлардан алынған элементтерді қосады. Кейбір мәліметтер бойынша, бұл термин Роберт Скоулз өзінің «Фабулаторлар» кітабында қолданылған. Қазіргі әдебиетте фабулацияның көрнекті мысалы – Салман Рушдидің «Харун және әңгімелер теңізі» туындысы.

Пойумена

Поиуменон (көпше: поиумена; [[wikt:ποιέω, "өнім"]) – Алястер Фаулердің ойлап тапқан термині, бұл оқиғаның жасалу процесі туралы баяндайтын метафикцияның нақты бір түрін көрсетеді. Фаулердің сөзіне сүйенсек, "поиуменон ойдан шығарылған нәрсе, ол көркем әдебиет пен шындық арасындағы – баяндаудың нағыздығының шектерін зерттеуге мүмкіндік береді".

Тарихи metafiction

Линда Хатчон "тарихнамалық метафантастика" терминін нақты тарихи оқиғалар немесе тұлғаларды көркемдеп бейнелейтін туындыларды атау үшін қолданды; көрнекті мысалдарға Габриэль Гарсия Маркестің "Генерал өзінің лабиринтінде" (Симон Боливар туралы), Джулиан Барнстың "Флауберттің попугайы" (Густав Флаубер туралы), Э. Л. Доктороудың "Рагтайм" (Гарри Гудини, Генри Форд, Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинанд, Букер Т. Вашингтон, Зигмунд Фрейд және Карл Юнг сияқты тарихи тұлғаларды қамтиды) және Рабих Аламэддиннің "Кулаидтар: соғыс өнері" (Ливан азаматтық соғысына және түрлі нақты саяси тұлғаларға сілтеме жасайды) кіреді. Томас Пинчонның "Мейсон мен Диксон" романы да осы ұғымды пайдаланады; мысалы, Джордж Вашингтонның марихуана шегетін көрінісі бар. Джон Фаулз "Француз лейтенантының әйелі" романында Виктория дәуірін осыған ұқсас қарастырады. Курт Воннегуттың "Бейітхана бес" романында метафикциялық, "Янус басты" көзқарас бар деген пікір бар. Роман Екінші дүниежүзілік соғыстың нақты тарихи оқиғаларын бейнелеуге тырысады, сонымен бірге осының өзін дұрыс бе екенін күмәндандырады.

Уақытша бұрмалану

Уақытша бұрмалау – модернистік көркем әдебиетте жиі қолданылатын тәсіл: фрагментация және сызықты емес повествование қазіргі және постмодернистік әдебиеттегі маңызды ерекшеліктер болып табылады. Постмодерн көркем әдебиетінде уақытты бұрмалау түрлі жолдармен, көбінесе ирония үшін пайдаланылады. Тарихи метафикция осыған бір мысал. Уақыттың бұрмалануы Курт Воннегуттың көптеген сызықты емес романдарының орталық элементі болып табылады, олардың ең танымал туындысы – «Бүлдірхана бесінде» романындағы Билли Пилигримнің «уақытта қалып қоюы». «Канадаға қашуда» Исмаил Рид анахронизмдермен ойнақы түрде айналысады, мысалы, Авраам Линкольн телефонды қолдануы. Уақыт бірнеше мүмкіндіктерге тоғысып, қайталанып немесе бөлінуі мүмкін. Мысалы, Роберт Кувердің «Бала күтуші» повесінде автор бір уақытта болатын бірнеше оқиғаны көрсетеді – бір бөлімінде бала күтуші өлтіріледі, ал екіншісінде ештеңе болмайды, және т.б. – бірақ ешбір нұсқа дұрыс деп есептелмейді. Колумбиялық романист Габриэль Гарсия Маркес осы жанрдың көрнекті өкілі ретінде танылады, әсіресе оның «Жалғыздықтың жүз жылы» романы. Кубалық Алехо Карпентье («The Kingdom of This World», 1949) де «магиялық реалист» деп сипатталған. Итало Кальвино («Ағаштардағы барон», 1957) және Салман Рушди («Аяқ астындағы жер», 1999) сияқты постмодернистер өздерінің туындыларында магиялық реализмді жиі қолданады. Фабулизм мен магиялық реализмнің үйлесімі ХХІ ғасырдың басындағы америкалық қысқа әңгімелерде байқалады, мысалы, Кевин Брокмайердің «Төбесі», Дэн Чаонның «Үлкен Мен», Джейкоб М. Апелдің «Ашылуы» және Элизабет Грейвердің «Құмсарық есігі».

Технокультура және гиперреализм

Фредерик Джеймсон постмодернизмді "кейінгі капитализмнің мәдени логикасы" деп атады. "Кейінгі капитализм" қоғамның индустриалдық дәуірден асып, ақпараттық дәуірге енгенін білдіреді. Сол сияқты Жан Бодрияр постмодернизмді нақтылықтың симуляциялармен алмастырылған гиперреализмге көшу ретінде анықтады. Постмодернизмде адамдар ақпарат ағынына толы, технология көптеген өмірлердің орталық нүктесіне айналды, ал нақтылықты қабылдау нақтылықтың симуляциялары арқылы жүзеге асырылады. Көптеген көркем шығармалар постмодернизмнің осы ерекшелігін ерекше ирония мен пастиш арқылы бейнелейді. Мысалы, Филип К. Диктің "Андроидтар электрлі қойлар армандай ма?" романындағы "эмпатиялық қораптардың" виртуалды шындығы, онда Мерсеризм деп аталатын жаңа технологияға негізделген дін пайда болады. Тағы бір мысал – Дон ДеЛиллоның "Ақ шуы" романы, онда кейіпкерлер теледидар, өнім брендтері мен қалыпты сөздердің "ақ шуымен" шабуылдайды. Уильям Гибсон, Нил Стивенсон және тағы басқалардың киберпанк фантастикасы осы постмодерндік, гиперреалистік ақпарат шабуылын бейнелеу үшін ғылыми фантастика тәсілдерін пайдаланады.

Параноя

Мүмкін, ең танымал және тиімді мысалы Хеллердің «22-ші тұмсығы» романында көрсетілгендей, параноя сезімі, әлемдегі хаос артында тәртіп жүйесі бар деген сенім – постмодернизмнің тағы бір қайталанатын тақырыбы. Постмодернист үшін кез келген тәртіп субъектке өте тәуелді, сондықтан параноя көбінесе қате санау мен керемет түсініктің арасындағы шекарада болады. Пиншонның «Лот 49-ның жоқтауы», постмодерн әдебиетінің прототипі саналатын роман, «зейін қосылуы немесе қастандық – немесе қатыгез әзіл» болуы мүмкін жағдайды ұсынады. Бұл көбінесе техномәдениет және гиперреализм тақырыбымен үйлеседі. Мысалы, Курт Воннегуттың «Чемпиондардың таңғы асы» романында Дуэйн Гувер әлемдегі барлық адамдар роботтар, ал ол ғана адам екеніне көз жеткізгенде зорлық-зомбылыққа барады. (2014) Стефано Эрколино максимализмді «ХХ ғасырдың екінші жартысында АҚШ-та дамыған, содан кейін ХХІ ғасырдың басында Еуропа мен Латын Америкасына «көшіп барған» қазіргі заманғы романның эстетикалық гибридті жанры» деп сипаттады. Эрколино ерекше назар аударуға лайық жеті романды атады: «Гравитацияның жаңбыры» (Томас Пиншон), «Шексіз әзіл» (Дэвид Фостер Уоллес), «Жер асты» (Дон Делилло), «Ақ тістер» (Зэди Смит), «Түзетулер» (Джонатан Франзен), «2666» (Роберто Боланьо) және Бабет Фабриканың «2005 жылдан кейін». Том ЛеКлэр 1987 жылы «In the Loop: Don DeLillo and the Systems Novel» кітабында «жүйелік роман» терминін енгізді, ал 1989 жылы «The Art of Excess: Mastery in Contemporary American Fiction» кітабында осы ұғымды одан әрі зерттеді. Том ЛеКлэр Дон Делилломен байланыстырып, «Шығындылық өнері» романына арналған жеті романды таңдады: «Гравитацияның жаңбыры» (Томас Пиншон), «Бір нәрсе болды» (Джозеф Хеллер), «J R» (Уильям Гаддис), «Жалпы өртеу» (Роберт Кувер), «Әйелдер мен ерлер» (Джозеф МакЭлрой), «ХАТТАР» (Джон Барт) және «Әрдайым үйге оралу» (Урсула Ле Гуин). ЛеКлэрдің жүйелік романдары «ұзақ, үлкен және тығыз» болды және бәрі де «шеберлікке» ұмтылып, «Моби Дик» және «Абессалом, Абессалом!» романдарымен ұқсастықтарды көрсетті, олардың «ауқымдылығы, көркемдік жетілдігі және терең әсерге ұмтылысы» бар еді. ЛеКлэр былай деп жазды: «Бұл жеті роман шеберлік туралы, кіші және үлкен ареналарда билік, күш және авторитеттің шектен шығуы туралы: өзіңді-өзің басқару, экономикалық және саяси гегемония, тарих пен мәдениеттегі күш, ғылым мен технологияның түрлендіру күші, ақпарат пен өнерді бақылау. Бұл романдар сонымен қатар қазіргі заманғы тәжірибелердің көлемі мен ауқымы туралы: көптеген нәрселер мен шамалар адамдар мен құбылыстар арасында жаңа қатынастар мен пропорцияларды қалай құрайды, сандық сапаға қалай әсер етеді, жаппайлық шеберлікке қалай байланысты». Эрколиноның «максималистік» мысалдары ЛеКлэрдің бұрынғы жүйелік роман мысалдарымен сәйкес келсе де, Эрколино «шеберлікті» анықтамалық ерекшелік ретінде қарастырмады. Эрколиноның пікірінше, «максималистік баяндау формалары мен билік арасындағы екіұшты қарым-қатынас туралы айтудың мәні зор». Көптеген модернистік сыншылар, әсіресе Б. Р. Майерс өзінің «Оқырман манифесті» атты polemic еңбегінде максималистік романды ұйымдаспаған, құрғақ және тілдік ойынға толы, эмоционалдық міндеттемеден бос және сондықтан роман ретінде құндылығы жоқ деп сынады. Дегенмен, Пиншонның «Мейсон мен Диксон» және Дэвид Фостер Уоллестің «Шексіз әзіл» сияқты қарсы мысалдар бар, онда постмодерндік баяндама эмоционалдық міндеттемемен қатар өмір сүреді. 2022 жылғы GQ мақаласында ««Жүйелік роман» көркем әдебиеттің болашағы ма?» деген сұраққа жауап іздеген Сэм Лит Том Маккартидің «Инкарнация жасау» романын Дейв Эггерстің «Әркім» романымен салыстырды. Лит былай деп жазды: «Жүйелік романдардың қоятын негізгі сұрағы: роман адамдарсыз жасай ала ма? Менің жауабым: толығымен жасай алмайды. Мүмкін, мәселе біздің санамыздың ескі романдарға жауап беретін бөлігі әлемнің өзгеруімен бірге жеткілікті түрленбегендігінде».

Perhaps demonstrated most famously and effectively in Heller's Catch 22, the sense of paranoia, the belief that there's an ordering system behind the chaos of the world is another recurring postmodern theme. For the postmodernist, no ordering is extremely dependent upon the subject, so paranoia often straddles the line between delusion and brilliant insight. Pynchon's The Crying of Lot 49, long considered a prototype of postmodern literature, presents a situation which may be "coincidence or conspiracy – or a cruel joke". This often coincides with the theme of technoculture and hyperreality. For example, in Breakfast of Champions by Kurt Vonnegut, the character Dwayne Hoover becomes violent when he's convinced that everyone else in the world is a robot and he is the only human. (2014) Stefano Ercolino characterised maximalism as "an aesthetically hybrid genre of the contemporary novel that develops in the second half of the twentieth century in the United States, then 'emigrates' to Europe and Latin America at the threshold the twenty first.". Ercolino singled out seven novels for particular attention: Gravity's Rainbow, Infinite Jest, Underworld, White Teeth, The Corrections, 2666, and 2005 dopo Cristo by Babette Factory. Tom LeClair had previously coined the term systems novel in his 1987 book In the Loop: Don DeLillo and the Systems Novel, exploring the concept further in his 1989 book, The Art of Excess: Mastery in Contemporary American Fiction. Having introduced the term in relation to Don DeLillo, Tom LeClair chose seven novels as the focus of The Art of Excess. They were: Gravity's Rainbow (by Thomas Pynchon), Something Happened (by Joseph Heller), J R (by William Gaddis), The Public Burning (by Robert Coover), Women and Men (by Joseph McElroy), LETTERS (by John Barth) and Always Coming Home (by Ursula Le Guin). LeClair's systems novels were all "long, large and dense" and all in some way striving for "mastery", showing similarity to Moby Dick and Absalom, Absalom! in "range of reference, artistic sophistication, and desire for profound effect." LeClair wrote, "These seven novels are about mastery, about excesses of power, force, and authority in arenas small and large: the self's mastery of itself, economic and political hegemony, force in history and culture, the transforming power of science and technology, the control of information and art. These novels are also about the size and scale of contemporary experience: how multiplicity and magnitude create new relations and new proportions among persons and entities, how quantity affects quality, how massiveness is related to mastery." Although Ercolino's "maximalist" examples overlapped with LeClair's earlier systems novel examples, Ercolino did not see "mastery" as a defining feature. According to Ercolino, "it would make more sense to speak of an ambiguous relationship between maximalist narrative forms and power." Many modernist critics, notably B. R. Myers in his polemic A Reader's Manifesto, attack the maximalist novel as being disorganized, sterile and filled with language play for its own sake, empty of emotional commitment—and therefore empty of value as a novel. Yet there are counter examples, such as Pynchon's Mason & Dixon and David Foster Wallace's Infinite Jest where postmodern narrative coexists with emotional commitment. In a 2022 GQ article, "Is the 'systems novel' the future of fiction? ", Sam Leith compared Tom McCarthy's The Making of Incarnation with Dave Eggers' The Every. Leith wrote, "The question ultimately posed, or pointed to, by systems novels is: can novels do without people? And the answer I would give is: not completely. The problem is, perhaps, that the part of our minds that responds to old fashioned novels hasn't changed as fast as the world around it."

Минимализм

Әдеби минимализмді оқырманның оқиғаны құруға белсенді қатысуы күтілетін, сыртқы сипаттамаға баса назар аудару ретінде сипаттауға болады. Минималистік әңгімелер мен романдардағы кейіпкерлер көбінесе ерекшеленбейді. Әдетте, қысқа әңгімелер – өмірден алынған көріністер сияқты болады. Максимизмге қарсы тұратын минимализм, тек ең қажетті және маңызды жайттарды, сөздерді тиімді пайдалану арқылы көрсетеді. Минималист авторлар сипаттауыштарды, есімшелерді немесе мағынасыз бөлшектерді қолданудан тартынады. Автор әрбір ұсақ-түйекке тоқталмай, жалпы жағдайды береді де, оқырманның қиялын оқиғаның қалыптасуына бағыттайды. Постмодернист ағымындағы жазушылардың ішінде әдеби минимализм ең көп Джон Фоссемен және әсіресе Сэмюэл Беккетпен байланыстырылады.

Фрагментация

Фрагментация – постмодерн әдебиетінің тағы бір маңызды аспектісі. Сюжетке, кейіпкерлерге, тақырыптарға, бейнелерге және фактілік сілтемелерге қатысты әртүрлі элементтер бөлініп, бүкіл шығарма бойынша шашырап жатыр. Жалпы, оқиғалардың, кейіпкерлердің дамуының және іс-қимылдардың үзіліске ұшыраған тізбегі байқалады, бұл көз тартарлықтай заманауи көрінеді. Дегенмен, фрагментация метафизикалық негізі жоқ, хаотикалық әлемді бейнелеуге ұмтылады. Бұл тілде, сөйлем құрылымында немесе грамматикада көрініс табуы мүмкін. Грек жазушысы Димитрис Лякостың құрастырған ойдан шығарылған күнделігі – Z213: Exit постмодерн әдебиетіндегі фрагментацияның көрнекті мысалы. Онда көбінесе ғана есімдіктер мен қосымшалардан айырылған, телеграф стилі қолданылған. Мәтінде үзілістер жиі кездеседі, күнделікті тіл поэзиямен және библиялық сілтемелермен үйлесіп, синтаксистің бұзылуына және грамматиканың бұрмалануына әкеледі. Кейіпкер мен әлемнің бөтендігін сезінуге мүмкіндік беретін тіл құралы, негізгі кейіпкердің санадағы қорқыныштары мен параноясын, оның көріне хаотикалық әлемді зерттеу барысында толықтыратын аралық синтаксис құрылымын жасау үшін ойлап табылды. Патриция Локвудтың 2021 жылы Букер сыйлығына ұсынылған «Бұл туралы ешкім сөйлемейді» романы – фрагментацияның соңғы мысалы, ол интернеттің қолданылуының өмір сапасы мен шығармашылық процеске тигізетін әсерін қарастыру үшін осы әдісті пайдаланады.