Кіріспе
Кеңес Одағының ғарыш зерттеу бағдарламасы 1955 жылдан 1991 жылға дейін жүргізілді. Кеңес Одағының ғарыш бағдарламасы (Космическая программа СССР) – 1955 жылдан бастап Кеңес Одағының тарауына дейін, 1991 жылға дейін белсенді болған Кеңес Социалистік Республикалар Одағының (КСРО) ұлттық ғарыш бағдарламасы. Зымыран жасау саласындағы кеңестік зерттеулер 1921 жылы зерттеу зертханасын құрумен басталды, бірақ Германиямен болған соғыс бұл күш-жігерге кедергі келтірді. Ғарыш жарысында АҚШ-пен, кейін Еуропалық Одақпен және Қытаймен бәсекелесіп, кеңестік бағдарлама ғарыш зерттеуінде көптеген рекордтарды орнатып, оның ішінде алғашқы ғарыш зымырасы (Р-7 «Семиорка»), ол 1957 жылы алғашқы спутникті (Спутник-1) ұшырды және алғашқы жануарды (Лайка) Жер орбитасына жіберді. Сонымен қатар, кеңестік бағдарлама 1961 жылы Юрий Гагариннің ғарышқа алғашқы адам ретінде ұшуын, 1963 жылы Валентина Терешкованың ғарышқа алғашқы әйел ретінде, ал 1965 жылы алғашқы ғарышқа шығуды қамтамасыз етті. Бағдарлама 1959 жылдан бастап Айды зерттеуге арналған компьютерлік роботтық миссияларды жүзеге асырды: Айдың бетіне алғаш рет қону, Айдың жақын емес жағының алғашқы суретін түсіру және Айға алғашқы жұмсақ қону. Кеңес бағдарламасы 1966 жылы «Луноход» бағдарламасы арқылы алғашқы ғарыш роверін орналастырды және 1970 жылы Ай топырағының үлгісін автоматты түрде алып, Жерге әкелген алғашқы роботтық зондты (Луна-16) жіберді. Кеңес бағдарламасы сондай-ақ Венера және Марсқа алғашқы планетааралық зондтарды жіберуге және 1960-1970 жылдары осы планеталарға сәтті қонуға жауапты болды. 1971 жылы Жердің төменгі орбитасына алғашқы ғарыш станциясы «Салют-1» және 1986 жылы алғашқы модульдік ғарыш станциясы «Мир» орналастырылды. «Интеркосмос» бағдарламасы АҚШ немесе КСРО емес, басқа елдің азаматын ғарышқа жіберген алғашқы бағдарлама болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кеңестік және американдық ғарыш бағдарламалары өздерінің алғашқы жұмыстарында неміс технологиясын пайдаланды. Ақырында, бағдарламаны Сергей Королев басқарды, ол Константин Циолковскийдің теориялық астронавтиканың негізін қалаушы ретіндегі бірегей идеяларына негізделген бағдарламаны жүргізді. Бір үйлестіруші агенттікпен бағдарламаларын жүргізген американдық, еуропалық және қытайлық бағдарламалардан айырмашылығы, кеңестік ғарыш бағдарламасы Королев, Керимов, Кeldыш, Янгел, Глушко, Челомей, Макеев, Черток және Решетьев басқарған бірнеше бәсекелес жобалау бюролары арасында бөлінді. Кеңес Одағының ғарыш бағдарламасы оның әлемдік үлкен держава мәртебесіне деген талаптарының маңызды көрсеткіші болды.
The Soviet space program (Космическая программа СССР) was the national space program of the Union of Soviet Socialist Republics (USSR), active from 1955 until the dissolution of the Soviet Union in 1991. Soviet investigations in rocketry began with the formation of a research laboratory in 1921, but these efforts were hampered by the devastating war with Germany. Competing in the Space Race with the United States and later with the European Union and China, the Soviet program was notable in setting many records in space exploration, including the first intercontinental missile (R 7 Semyorka) that launched the first satellite (Sputnik 1) and sent the first animal (Laika) into Earth orbit in 1957, and placed the first human in space in 1961, Yuri Gagarin. In addition, the Soviet program also saw the first woman in space, Valentina Tereshkova, in 1963 and the first spacewalk in 1965. Other milestones included computerized robotic missions exploring the Moon starting in 1959: being the first to reach the surface of the Moon, recording the first image of the far side of the Moon, and achieving the first soft landing on the Moon. The Soviet program also achieved the first space rover deployment with the Lunokhod programme in 1966, and sent the first robotic probe that automatically extracted a sample of lunar soil and brought it to Earth in 1970, Luna 16. The Soviet program was also responsible for leading the first interplanetary probes to Venus and Mars and made successful soft landings on these planets in the 1960s and 1970s. It put the first space station, Salyut 1, into low Earth orbit in 1971, and the first modular space station, Mir, in 1986. Its Interkosmos program was also notable for sending the first citizen of a country other than the United States or Soviet Union into space. After WWII, the Soviet and US space programs both utilised German technology in their early efforts. Eventually, the program was managed under Sergei Korolev, who led the program based on unique ideas derived by Konstantin Tsiolkovsky, sometimes known as the father of theoretical astronautics. Contrary to its American, European, and Chinese competitors, who had their programs run under a single coordinating agency, the Soviet space program was divided and split among several internally competing design bureaus led by Korolev, Kerimov, Keldysh, Yangel, Glushko, Chelomey, Makeyev, Chertok and Reshetnev. The Soviet space program served as an important marker of Soviet claims to its global superpower status.
Ресей-Кеңестің алғашқы күш-жігері
Ғарышты зерттеу теориясы Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Ресей империясында Ресей және Кеңес ракета ғалымы Константин Циолковскийдің (1857–1935) еңбектерімен берік негізге ие болды. Ол 19-шы ғасырдың аяғы мен 20-шы ғасырдың басында космонавтика теориясы бойынша ізашарлық мақалалар жариялады, соның ішінде ракета теңдеуін есептеу және 1929 жылы көп сатылы ракета тұжырымдамасын енгізді. Қосымша астронавтика және ғарышқа ұшу теориясын украиндық және Кеңес инженері және математигі Юрий Кондратьюк ұсынды, ол алғашқы белгілі ай орбитасы кездесуін (LOR) әзірледі, бұл Жерден Айға ұшу және қайта оралудың негізгі тұжырымдамасы. Кейіннен LOR Айға алғашқы адамның ғарыш сапарын жоспарлауға пайдаланылды. Оның еңбектерінде ғарышқа ұшу мен ғарыш зерттеуінің көптеген басқа да аспектілері қамтылған. Ғарыш ұшуының теориялық және практикалық аспектілерін латвиялық ракета және ғарыш ұшуының ізашары Фридрих Зандер де ұсынды, оның ішінде 1925 жылы екі планета арасында саяхаттайтын ғарыш кемесі траекториясының басында жылдамдатылып, траекториясының соңында екі планетаның серіктерінің гравитациясын пайдалану арқылы баяулатылуы мүмкін екенін көрсетті – бұл гравитациялық көмек деп аталатын әдіс.
Газ динамикасы зертханасы (GDL)
Ракеталардың алғашқы советтік әзірлемесі 1921 жылы басталды, сол кезде совет әскері қатты отынды ракеталарды зерттеу үшін шағын ғылыми-зерттеу зертханасын құруға рұқсат берді. Бұл зертхананы химиялық инженер Николай Тихомиров басқарды, ал совет инженері Владимир Артемьев қолдау көрсетті. Тихомиров 1894 жылдан бастап қатты және сұйық отынды ракеталарды зерттеумен айналысты, ал 1915 жылы «өздігінен қозғалатын әуе және су бетіндегі миналар» үшін патент алды. Қатты отынды ракетаның алғашқы сынақ атылысы 1928 жылдың наурыз айында жасалды, ол шамамен 1300 метрге ұшты. 1930 жылдардың басындағы одан әрі дамуды Георгий Лангемак жетекшілік етті. 1932 жылы алты ұшқыш құралмен жабдықталған Туполев I-4 ұшағынан RS-82 зымыраларын сынақтан өткізу сәтті аяқталды.
Сергей Королев
Советтік кезеңдегі алғашқы жұмыстарға зор үлес қоскан жас ресейлік авиация инженері Сергей Королев болды, ол кейіннен Кеңес ғарыш бағдарламасының де-факто басшысы атанды. 1926 жылы, оқу орнының студенті ретінде Королевтің университетінде профессор болған танымал советтік ұшақ конструкторы Андрей Туполев оқытты. 1930 жылы Туполев ТБ-3 ауыр бомбалаушысының жетекші инженері болып жұмыс істеген кезде, ол ұшақтарды жылжыту үшін сұйық отынмен жұмыс істейтін ракеталық қозғалтқыштардың мүмкіндіктеріне қызығушылық танытты. Бұл оны Зандермен байланысуға алып келді және ғарыш зерттеулері мен ракеталар саласына деген қызығушылығын оялды.
Реактивті қозғалысты зерттеу тобы (GIRD)
Практикалық аспектілер 1930 жылдары "Реактивті қозғалысты зерттеу тобының" (орысша "GIRD" аббревиатурасымен әйгілі) мүшелері жүргізген алғашқы тәжірибелер негізінде қалыптасты, онда Зандер, Королев және басқа да пионерлер, мысалы, орыс инженерлері Михаил Тихонравов, Леонид Душкин, Владимир Ветчинкин және Юрий Победоностев бірге жұмыс істеді. 1933 жылдың 18 тамызында Тихонравов басқарған ГИРД-тың Ленинград бөлімшесі алғашқы гибридтік жанармайлы зымыранды, ГИРД 09-ды ұшырды, ал 1933 жылдың 25 қарашасында Советтің алғашқы сұйық отынмен жұмыс істейтін зымыраны – ГИРД X-ті ұшырды.
Реактивті ғылыми зерттеу институты (RNII)
1933 жылы GIRD GDL RNII-мен біріктірілді. Оның ғылыми-зерттеу және әзірлеу жұмыстары Кеңес ракеталық және ғарыш бағдарламаларының кейінгі табыстары үшін маңызды рөл атқарды. 1930 жылдары Кеңес зымыран технологиясы Германияның деңгейімен шамалас болды, бірақ Иосиф Сталиннің Ұлы тазалауы оның дамуына ауыр соққы берді. 1937 жылдың қараша айында Клейменов пен Лангемак тұтқындалып, кейіннен атылды, ал Глушко және көптеген басқа да жетекші инженерлер ГУЛАГ-қа қамалды. Королев 1938 жылдың маусымында тұтқындалып, 1939 жылдың маусымында Колымадағы мәжбүрлі еңбек лагеріне жіберілді. Бірақ Туполевтің араласуы арқасында ол 1940 жылдың қыркүйегінде ғалымдар мен инженерлерге арналған түрмеге ауыстырылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ракета жасаумен үш советтік конструкторлық бюросы айналысты. РНИИ қатты отынмен жұмыс істейтін зымырандарды, соның ішінде RS-82 және RS-132 зымырандарын, сондай-ақ «Катюша» реактивтік гранаталық қондырғысын әзірлеуді және жақсартуды жалғастырды, онда Победоностцев және Тихонравов зымыран конструкциясы бойынша жұмыстарын жалғастырды. 1944 жылы РНИИ №1 ғылыми-зерттеу институты (ҒЗИ-1) болып қайта аталды және совет инженері Виктор Болховитинов басқарған ОКБ-293 конструкторлық бюросымен біріктірілді, ол Алексей Исаев, Борис Черток, Леонид Воскресенский және Николай Пилюгин қатысқан Bereznyak-Isayev BI-1 деп аталатын, қысқа қашықтыққа ұшатын, ракеталық қозғалтқышты ұшқыш-тұтқырлаушы құрылғысын жасады. Арнайы қозғалтқыштарды жасау бюросы (ОКБ СД) Глушко басқарды және РД-IХЗ, РД-2 және РД-3 сияқты ұшақтардың ұшып шығуы мен көтерілуіне көмектесетін сұйық отынмен жұмыс істейтін қосымша ракеталық қозғалтқыштарды әзірлеуге бағытталды. 1944 жылы RD-1 кГц қосымша ракеталық қозғалтқышы Лавочкин Ла-7Р ұшағында жылдам көтерілу кезінде сынақтан өтті, бұл астананы жоғары биіктіктегі Люфтваффе шабуылдарынан қорғау үшін жасалған. 1942 жылы Королев ОКБ СД-ға ауыстырылды, онда ол ұзақ қашықтықтағы D-1 және D-2 зымырандарын жасауды ұсынды. Үшінші конструкторлық бюросы №51 зауыты (ОКБ-51) болды, оны советтік украин инженері Владимир Челомей басқарды, ол 1942 жылы алғашқы советтік пульсациялық әуе реактивті қозғалтқышын жасады, ол нацистік Германиядағы ұқсас заманауи әзірлемелерден тәуелсіз болды.
Германияның ықпалы
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия одақтастардан басым ракеталық технологияны дамытты, соның салдарынан Кеңес Одағы мен АҚШ арасында осы технологияны қолға түсіру және пайдалану үшін жарыс басталды. 1945 жылы V-2 зымырандарын алу мақсатымен советтік ракета маманы Германияға жіберілді және Германияда, ал кейіннен Кеңес Одағында неміс мамандарымен бірлесіп зымыран технологиясын зерттеп, қайта жасай білу үшін жұмыс істеді. Неміс ғалымдары мен инженерлерінің қатысуы советтік бастапқы күш-жігерінің маңызды серпілісіне айналды. 1945 және 1946 жылдары неміс тәжірибесін пайдалану V-2 зымыранының қыр-сырын меңгеруге кеткен уақытты қысқартуға, R-1 зымыранының өндірісін құруға және одан әрі даму үшін база жасауға мүмкіндік берді. 1946 жылдың 22 қазанында «Осоавиахим» операциясы аясында 302 неміс ғалымы мен инженері, оның ішінде 198-і «Zentralwerke» мекемесінен (барлығы 495 адам, отбасы мүшелерін қоса есептегенде) Кеңес Одағына жер аударылды. Дегенмен, 1947 жылдан кейін советтер неміс мамандарын аз пайдаланды және олардың болашақ советтік ракеталық бағдарламасына тигізген әсері маргиналды болды.
"Спутник" және "Восток"
Кеңес Одағының ғарыш бағдарламасы КСРО-ның бесжылдық жоспарымен тығыз байланысты болды және бастапқыда Кеңес әскерінің қолдауына мұқтаж болды. Королев "ғарышқа саяхат жасау арманымен толыққанды жетелеуші" болғанымен, әскери жобалармен жұмыс істегенде, әсіресе 1949 жылы Кеңес Одағының алғашқы атом бомбасын сынағаннан кейін, ядролық оқ-дәрі тасымалдайтын зымыранды (АҚШ-қа дейін) құпия сақтады, себебі көптеген адамдар спутниктерді және экипажбен жабдықталған ғарыш кемелерін ұшыру идеясын сықақ етті. Дегенмен, 1951 жылдың шілдесінде жануарларды алып ұшқан алғашқы совет зымыраны ұшырылды. Екі ит 101 км биіктікке жеткеннен кейін тірі қалпында табылды. Американың осындай алғашқы жетістігінен екі ай бұрын, бұл және одан кейінгі ұшулар кеңестік мамандарға ғарыш медицинасы саласында құнды тәжірибе сыйлады. R-7 зымыранының сенімділігі, әлемдік қамту аймағының кеңдігі және шамамен бес тонналық жүк көтергіштігінің арқасында ол ядролық оқ-дәрілерді жеткізу үшін стратегиялық жүйе ретінде ғана емес, сонымен қатар ғарыш аппаратын жасау үшін де тамаша база болды. 1955 жылдың шілдесінде АҚШ Халықаралық геофизикалық жыл аясында спутникті ұшыру жоспарын жариялағаннан кейін, Королев Кеңес Одағының басшысы Никита Хрущевті өз жоспарларын қолдауға көндіруге мүмкіндік алды. Хрущевке жолдаған хатында Королев американдық ғарыш бағдарламасымен бәсекелесу үшін "қарапайым спутникті" ұшыру қажеттігін атап өтті. Жерді айналатын спутниктерді (Спутник) жасау және ғарыш туралы білім алу, сондай-ақ төрт пилотсыз әскери барлау спутнигін (Зенит) құру жоспарлары бекітілді. Алдағы жоспарлар ертерек Жер орбитасына ұшуды және пилотсыз Ай миссиясын жүзеге асыруды көздеді. Бірінші Спутниктің сәтті насихаттық жеңілісінен кейін Королев – енді тек анонимді "Ракеталық-ғарыш жүйелерінің бас конструкторы" ретінде танылған – экипаждық бағдарламаны жеделдетуге міндеттелді, оның жобасы Зенит бағдарламасымен біріктіріліп, "Восток" ғарыш кемесін жасауға әкелді. Спутник ұшырылғаннан кейін кеңестік ғалымдар мен бағдарлама басшылары ғарыш ортасындағы гравитацияның болмауының және тірі организмдерге оның ұзақ мерзімді әсерінің зерттеуі үшін экипажбен жабдықталған станция құруды жоспарлады. Циолковскийдің ықпалында болған (ол Марсты ғарыш саяхатының ең маңызды мақсаты деп есептеген), 1960 жылдардың басында Королев басшылығымен кеңестік бағдарлама 1968-1970 жылдарға дейін Марсқа экипажбен саяхаттаудың маңызды жоспарларын жасады. Жабық циклмен өмірді қамтамасыз ету жүйелерімен және электрлі зымыран қозғалтқыштарымен жабдықталған және үлкен орбиталық ғарыш станцияларынан ұшырылатын бұл жоспарлар Американың Айға қону мақсатынан әлдеқайда амбициялы болды.
Қаржыландыру және қолдау
Кеңес Одағының ғарыш бағдарламасы Стратегиялық ракеталық күштердің құрлық аралық баллистикалық зымырандарына (ҚАБЗ) қарағанда әскери қаржыландыру көлемінде екінші орында тұрды. Батыс елдері Хрущевтің әрбір жаңа ғарыш миссиясын жеке өзі үгіт мақсатында бұйырғанына сенсе, және Кеңес басшысы Королев және бас конструкторлармен тығыз қарым-қатынаста болғанмен, Хрущев зымырандарға ғарыш зерттеулерінен артық көңіл бөлді және Аполлонмен бәсекелесуге аса қызығушылық танытпады. Үкімет пен Коммунистік партия бағдарламаның жетістіктерін олар орын алғаннан кейін үгіт құралы ретінде пайдаланғанмен, саяси себептермен жоспарланған миссиялар сирек кездесті, жалғыз ерекшелік – 1963 жылы «Восток-6» ғарыш кемесімен ғарышқа ұшқан әлемдегі алғашқы әйел Валентина Терешкова. Миссиялар ғылыми мақсаттарға емес, зымырандардың қолжетімділігіне немесе жағдайға қарай жоспарланды. Мысалы, 1962 жылдың ақпан айында үкімет бірден екі «Восток» зымыранын бір уақытта орбитаға шығарып, сол айда Джон Гленннің «Меркурий-Атлас 6» миссиясын озу мақсатымен «он күн ішінде» орындауға бұйрық берді; алайда, бағдарлама бұл тапсырманы тамыз айында ғана «Восток-3» және «Восток-4» зымырандарымен орындады.
Ішкі бәсекелестік
Америкалық ғарыш бағдарламасынан өзгеше, онда NASA 1960 жылдардың көп бөлігінде әкімшісі Джеймс Вебб басқарған бірыңғай үйлестіруші құрылым болды, ал КСРО бағдарламасы бірнеше бәсекелес жобалау топтары арасында бөлінді. 1957-1961 жылдар аралығындағы «Спутник» және 1961-1964 жылдар аралығындағы «Восток» бағдарламаларының ерекше табыстарына қарамастан, 1958 жылдан бастап Королевтің ОКБ-1 жобалау бюросы өзінің бәсекелесі – бас инженерлер Михаил Янгель, Валентин Глушко және Владимир Челомейден күшейтілген бәсекеге тап болды. Королев «Союз» ғарыш кемесін және N-1 ауыр зымыран тасымалдағышын дамытуды жоспарлады, олар тұрақты экипажды ғарыш станциясы мен Айға экипажбен саяхат жасаудың негізі болуға тиіс болды. Алайда Дмитрий Устинов оған «Восток» бағдарламасының модификацияланған «Восход» ғарыш кемесімен Жер орбитасына жақын миссияларға, сондай-ақ жақын ғарыштағы Венера және Марс планеталарына ұшқышсыз миссияларға назар аударуды бұйырды. Янгель бұрын Королевтің көмекшісі болған, бірақ әскерилердің қолдауымен 1954 жылы оған әскери ғарыш бағдарламасы бойынша жұмыс істеу үшін жеке жобалау бюросы берілді. Бұл ракеталық қозғалтқыштарды жобалау тобының күшін арттырды, оның ішінде гиперголикалық отынды пайдалану да болды, бірақ 1960 жылғы Неделин апатынан кейін Янгельге құрлық аралық баллистикалық зымырандарды (МБР) дамытуға көшті. Ол сонымен қатар Королевтің N-1 зымыран тасымалдағышына ұқсас ауыр зымыран тасымалдағыштарын әскери мақсаттар үшін және болашақ ғарыш станцияларын салу үшін ғарышқа жүк тасымалдау үшін дамытуды жалғастырды. Глушко – ракеталық қозғалтқыштардың бас дизайнері болды, бірақ ол Королевпен жеке қарым-қатынастағы келіспеушіліктерге байланысты ауыр зымыран тасымалдағыштарды құру үшін Королевке қажет болған үлкен, бір камералы криогендік қозғалтқыштарды жасаудан бас тартты. Хрущевтің қолдауына ие болған Челомейге 1960 жылы Айдың айналасын айналып өтуге экипажбен баратын ракета мен экипажбен жабдықталған әскери ғарыш станциясын жасаудың маңызды тапсырмасы берілді. Оның ғарыш саласындағы тәжірибесі шектеулі болғандықтан, даму өте баяу болды. «Аполлон» бағдарламасының жетістіктері бас инженерлерді алаңдатты, олардың әрқайсысы жауап ретінде өз бағдарламаларын жақтады. Көптеген, бір-бірімен қабаттасқан жобалар мақұлданды және жаңа ұсыныстар бұрыннан мақұлданған жобаларға қауіп төндірді. Королевтің «талмау қырақтығы» арқасында 1964 жылдың тамызында – АҚШ өз ниеттерін жариялағаннан кейін үш жылдан астам уақыт өткен соң – Кеңес Одағы, соңғы рет Айға бәсекелесуді шешті. Олар 1967 жылы – Қазан революциясының 50 жылдығында немесе 1968 жылы Айға қонуды мақсат етті. 1960 жылдардың басында Кеңес Одағының ғарыш бағдарламасы бірнеше зымыран тасымалдағыштары мен ғарыш кемелерін бірден дамытып жатқан кезде. 1964 жылы Хрущевтің орнынан кетуінен кейін Королевке экипаждық бағдарламаны толық бақылау берілді. 1961 жылы «Восток» миссиясына дайындалып жатқан ғарышкер Валентин Бондаренко, жаттығу кезінде өрт шығып, шыдамдылық сынағынан қаза тапты. Кеңес Одағы оның өлімін жасырып, ғарыш бағдарламасын жалғастырды.
Королевтен кейін
Королев 1966 жылғы қаңтарда жүрек ауруы мен ауыр қан кету салдарынан, ішектегі қатерлі ісік анықталған кездейсоқ операциядан кейін қайтыс болды. Керим Керимов, бұрын Стратегиялық ракеталық күштердің басшысы болған және міндеттерінің бір бөлігі ретінде "Восток" мемлекеттік комиссиясына қатысқан, ұшқышпен ұшу жөніндегі мемлекеттік комиссияның төрағасы болып тағайындалды және оны келесі 25 жыл бойы басқарды (1966–1991). Ол бұрынғы Кеңес Одағының экипажды ғарыш кешендерінің және экипажсыз планетааралық станциялардың әзірленуі мен жұмыс істеуінің барлық кезеңдерін қадағалады. Керимовтың ең үлкен жетістіктерінің бірі – 1986 жылы "Мир" станциясын ұшыру болды. ОКБ-1 жобалау бюросының басшылығы 1967 жылы Айдың айналасын адаммен айналу және 1968 жылы оған адамды қондыру міндетін алған Василий Мишинге берілді. Мишин Королевтің саяси ықпалынан мүресіз болды және басқа бас дизайнерлермен бәсекелестікке тап болды. Қысымға ұшыраған Мишин 1967 жылы "Союз-1" ұшыруын мақұлдады, бірақ аппарат экипажсыз ұшуда сәтті сынақтан өтпеген еді. Миссия белгілі бір конструкциялық ақаулармен басталды және Владимир Комаровтың қазасына әкеп соқтырған жерге құлаумен аяқталды. Бұл кез келген ғарыш бағдарламасының ұшу кезіндегі алғашқы қазасы болды. Осы трагедиядан кейін Мишин ішімдікке тәуелділікке ұшырады. 1968 жылы "Аполлон-8" Айдың айналасында алғашқы экипажды ұшырғанда кеңестіктер жеңіліске ұшырады, бірақ Мишин американдықтар сәтсіздікке ұшырайды деген үмітпен, жеткілікті уақытты қалдырып, "N1" супер ауыр ракетасын дамытуды жалғастырды, соның арқасында Айға бірінші болып адамды қондыруға болады. 1969 жылғы қаңтарда "Союз-4" және "Союз-5" ғарыш кемелерінің біріккен ұшуы сәтті өтті, онда қону үшін қолданылатын түйісу, доктандыру және экипажды алмастыру техникалары сынақтан өтті, ал "ЛК" қондырғышы Жер орбитасында сәтті сынақтан өтті. Бірақ "N1" ракетасының экипажсыз төрт сынақ ұшырылысы сәтсіз аяқталды, бағдарлама екі жылға тоқтатылды, содан кейін тоқтатылды, кеңестіктердің АҚШ-тан бұрын Айға адамды қондыру мүмкіндігін жойды. Экипажды қондырудан басқа, тоқтатылған кеңестік Ай бағдарламасына көп мақсатты "Звезда" ай базасы кірді, ол экспедициялық көлік құралдары мен жер бетіндегі модульдердің дамыған макеттерімен егжей-тегжейлі сипатталды. Осы сәтсіздіктен кейін Челомей 1970 жылы Устиновты өзінің "Алмаз" әскери ғарыш станциясын АҚШ жариялаған "Skylab" станциясын басып озу құралы ретінде дамыту бағдарламасын мақұлдауға көндірді. Мишин "Салют" жобасын басқарды, бірақ Мишиннің 1971 жылы "Салют-1" станциясына екі адамнан тұратын экипаждың орнына үш адамнан тұратын экипажды қысымды костюмдерсіз ұшыру туралы шешімі қайта кіру капсуласының қысымын жоғалтуына және экипаждың Жерге оралғанда қаза болуына әкелді. Мишин көптеген жобалардан алынып тасталды, Шеломей "Салют" бақылауын қайта алды. NASA-мен "Аполлон-Союз" жобасында жұмыс істегеннен кейін кеңестік басшылық жаңа басқару тәсілі қажет деп шешті, ал 1974 жылы "N1" бағдарламасы тоқтатылды және Мишин қызметінен босатылды. Жобалау бюросы "НПО Энергия" деп қайта аталды, ал Глушко бас дизайнер болып тағайындалды.
Бағдарлама құпиялылығы
Кеңес Одағының ғарыш бағдарламасы әлемдегі алғашқы жасанды спутник – Спутниктің табысына дейінгі жобалары туралы ақпаратты жасырып қалды. Шындығында, «Спутник» жобасы алғаш мақұлданған кезде, Политбюроның бірден-бір шарасы – осы оқиғаға байланысты әлемге қандай хабарлама жасау керектігін қарастыру болды. Кеңес Одағының телеграф агенттігі (ТАСС) кеңестік ғарыш бағдарламасы туралы барлық ресми хабарламалар үшін үлгі орнатты. Соңында жарияланған ақпаратта спутникті кім жасап, ұшырғаны және не үшін ұшырылғаны туралы ешқандай нақты мәлімет болған жоқ. Жариялымда «оқырманды математикалық есептермен шатастыратын, құпия ғылыми және техникалық деректер көп» делінген. Бұл жариялымнан қалғаны – кеңестік космонавтиканың мақтанышы және «Спутник» табысынан кейін мүмкін болатын болашаққа жасалған тұманды сіңісу. Кеңес ғарыш бағдарламасының құпиялылық саясаты елдер арасындағы құпия ақпараттың жария болуына жол бермеу және ғарыш бағдарламасы мен кеңес халқы арасында түсініксіз кедергілер жасау үшін де қолданылды. Бағдарламаның мәні оның мақсаттары, жетістіктері және құндылықтары туралы екіұшты хабарламаларды қамтыды. Ұшырулар олар орындалғаннан кейін ғана хабарланды. Космонавттардың есімдері тек ұшқаннан кейін жарияланды. Миссия туралы мәліметтер аз болды. Сыртқы бақылаушылар олардың ракеталарының, кабиналарының немесе көптеген ғарыш кемелерінің мөлшері мен пішінін білмеді, тек алғашқы «Спутниктер», айға және Венераға жолданған зерттеушілер ғана белгілі болды. Дегенмен, кеңестік ғарыш бағдарламасына әскери ықпалдың болуы осы құпиялылықтың ең дұрыс түсіндірмесі болуы мүмкін. ОКБ-1 Бас машина жасау министрлігіне бағындырылды.
Авариялар мен жасырулар
Кеңес Одағының ғарыш бағдарламасында бірнеше қазалық оқиғалар мен сәтсіздіктер тіркелді. Бірінші ресми космонавттың қазасы 1961 жылғы 23 наурызда болды, Валентин Бондаренко төмен қысымды, жоғары оттегі концентрациясы бар ортада өрт сөндіру кезінде қайтыс болды. 1967 жылғы 23 сәуірде "Союз-1" кемесі парашютінің істен шығуына байланысты жерге құлап, Владимир Комаровтың өмірін қиды. Комаровтың қазасы ғарыш тарихындағы алғашқы ұшу кезіндегі қаза болды. Кеңес Одағы үлкен "Н-1" зымырасымен Айға алғашқы миссияны жүзеге асыруға тырысты, бірақ ол ұшырылғаннан кейін көп ұзамай өткізілген төрт сынақ ұшырылымның барлығында жарылып кетті. 1969 жылғы 20 шілдеде американдықтар "Аполлон-11" кемесімен Айға адамды қондыру жарысын жеңіп алды. 1971 жылы "Салют-1" ғарыш станциясына ұшу миссиясы "Союз-11" кемесінің қайта кіруге дайындалу кезіндегі герметикалық бұзылуынан үш космонавттың қазасына әкелді. Бұл оқиға ғарыштағы адам өлімінің жалғыз жағдайы болды (атмосферадан тыс жерде). "Союз-11" экипажының құрамына Владислав Волков, Георгий Добровольский және Виктор Пацаев кірді. 1975 жылғы 5 сәуірде "Союз-7КТ №39" зымырасының екінші сатысы екі космонавтты "Салют-4" ғарыш станциясына жеткізу кезінде істен шығып, алғашқы рет экипажды ұшыру тоқтатылды. Космонавттар мыңдаған шақырымға қашықтыққа ұшып, сол кезде Кеңес Одағымен қарым-қатынасы шиеленіскен Қытай аумағына қонудан қорқыныш сезінді. Капсула тауға соқтығысып, еңістен сырғып, тік жардан құлауға айналды; бірақ парашют сымдары ағаштарға ілініп, бұл оқиғаның алдын алды. Нәтижесінде, екеуі де ауыр жарақат алды, ал командир Лазарев енді ешқашан ғарышқа ұшпады. 1980 жылғы 18 наурызда "Восток" зымырасы отын құю кезінде жарылып, 48 адамның өмірін қиды. 1981 жылдың тамызында 1971 жылы ұшырылған "Космос-434" спутнигі қайта кіруге дайын тұрды. 1981 жылғы 26 тамызда КСРО Сыртқы істер министрлігінің өкілі Австралия үкіметіне спутник "эксперименттік ай кабинасы" екендігін мәлімдеді. Бұл Кеңес Одағының адамды Айға ұшу бағдарламасын жүзеге асырғанын мойындауының алғашқы мысалдарының бірі болды. 1983 жылдың қыркүйегінде космонавттарды "Салют-7" ғарыш станциясына жеткізуге арналған "Союз" зымырасы ұшыру алаңында жарылып, "Союз" капсуласының авариялық тоқтату жүйесін іске қосып, борттағы екі космонавтты құтқарып қалды.
Буран
Кеңес Одағының "Буран" бағдарламасы АҚШ ғарыш кемесіне жауап ретінде "Энергия" зымыранынан ұшырылатын ғарыш ұшақтары класын жасауға тырысты. Ол Стратегиялық қорғаныс жобасына (Strategic Defense Initiative) жауап ретінде, ғарышта орналасқан ірі әскери платформаларды қолдау мақсатында жасалған. "Буранда" орбиталық маневр жасауға арналған қозғалтқыштар ғана болды, ал ғарыш кемесінен айырмашылығы, ол ұшырылғанда қозғалтқыштарды пайдаланбады, атмосферадан шығу үшін толығымен "Энергия" зымыранына тәуелді болды. Ол АҚШ ғарыш кемесінің (Space Shuttle Orbiter) конструкциясын және жылудан қорғау жүйесін көшірді, ең көп жүк көлемі 30 тоннаны (ғарыш кемесінен сәл артық) құрады және салмағы жеңіл болды. Сонымен қатар, ол автономды түрде қонуға қабілетті еді. Осы себепті, кейбір мамандар оны одан да қабілетті ұшыру құралы деп санайды. 1988 жылы жүйе орбитаға ұшуға дайын болған кезде, стратегиялық қаруды шектеу туралы келісімдер "Буранды" қажетсіз етіп жіберді. 1988 жылдың 15 қарашасында "Буран" және оның "Энергия" зымыраны Қазақстандағы Байқоңыр ғарыш айлағынан ұшырылды, үш сағат ішінде екі орбита айналып, ұшыру алақанынан бірнеше шақырым жерге түсті. Ғарыш кемесі қайтадан атмосфераға кіргенде зақымдалмады, бірақ жылу қалқанын қайта пайдалану мүмкін болмады. Бұл мәселе АҚШ-тың қарсы барлау қызметінің нәтижесінде туындады. Осы сынақ ұшудан кейін Кеңес Қорғаныс министрлігі бағдарламаны тоқтатып, оның құнына қарағанда тиімсіз деп санады.
Polyus спутнигі
Полиус спутнигі – мегаватттық көмірқышқыл газы лазерімен Стратегиялық қорғаныс бастамасы спутниктерін жоюға арналған орбиталық қару-жарақ платформасының прототипі болды. Energia зымыратына төңкерілген күйде орнатылып ұшырылған, оның жалғыз ұшу сынағы сәтсіз аяқталды, себебі инерциялық басқару жүйесі оны 180 градусқа бұрудың орнына толық 360 градусқа айналдырып жіберді.
Энергия зымыраны
Энергия – сәтті әзірленген, сұйық сутекті отынды қолданатын аса ауыр жүк көтеруге арналған ракеталық-ғарыш кешені болды. Бірақ "Буран" немесе "Полиус" жүктерін ұшыру мүмкіндігі болмағандықтан, КСРО тарағаннан кейін қаржыландырудың тоқтатылуына байланысты ол да жойылды.
Марсқа жіберілген миссиялар
Ауыр марс жүргіш 4NM 1974 және 1975 жылдар аралығында қолданыстан шығарылған N1 зымыранымен ұшырылу жоспарланған. Марс үлгілерін қайтару миссиясы Марс 5NM 1975 жылы бір N1 зымыранымен ұшырылуға тиіс еді. Марс үлгілерін қайтару миссиясы Марс 5М немесе (Марс 79) 1979 жылы Марсқа ұшу үшін орбитада біріктіріліп, Proton зымырандарымен екі бөлікке бөлініп ұшырылатын болды.
Веста
"Веста" миссиясы 1991 жылы ұшырылатын екі бірдей, екі мақсаттағы планетааралық ғарыш зондынан құралатын еді. Ол алғашқы жоспар бойынша Венераға емес, Марсқа ұшып өтіп, содан кейін әртүрлі классқа жататын төрт астероидты зерттеуге арналған. 4 Веста астероидіне енгізілетін құрал жіберілмек.
Циолковский
Циолковский миссиясы 1990-шы жылдары Юпитердің гравитациялық тартылысын пайдаланып, одан өтіп, содан кейін Күнге бес немесе жеті радиусқа жақындау үшін екі мақсаттағы терең ғарыш зонды ретінде жоспарланған. Бұл ғарыш кемесінің түрі Сатурнға және одан да алысқа ұшырылуы мүмкін.