Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Перу президенті, 1900-жылдардың басында әр түрлі кезеңдерде қызмет еткен
President of Peru variously in the early 1900s
Аугусто Бернардино Легуия и Сальседо (19 ақпан 1863 – 6 ақпан 1932) – перулік саясаткер, Перу президенті қызметін 1908-1912 және 1919-1930 жылдары атқарған. Соңғы мерзімі «Ел Онсенио де Легуия» (Легуияның он бір жылдық билігі) деп белгілі.
Augusto Bernardino Leguía y Salcedo (19 February 1863 – 6 February 1932) was a Peruvian politician who served as President of Peru from 1908 to 1912 and from 1919 to 1930, the latter term known as El Oncenio de Leguía (Leguía's Eleven Year Rule).
Ерте өмір
Аугусто Легуиа 1863 жылы Ламбайек қаласында дүниеге келді, кейін Перу олигархиясының ең беделді отбасыларының біріне үйленді. Чилидің Вальпараисо қаласында білім алған ол Тынық мұхиты соғысы (1879–1881) кезінде Перу армиясында қызмет етті. Соғыстан кейін ол АҚШ-қа көшіп, «New York Life Insurance Company» компаниясында сақтандыру жөніндегі басшы болып жұмыс істеді. 1900 жылдарға қарай Легуиа зор байлыққа ие болып, Перуға оралуға шешім қабылдады. Ол 1903 жылы Мануэль Кандамоның (Цивилист партиясының сол кездегі жетекшісі) және премьер-министр Хосе Пардоның шақыруымен саясатқа қатысты. Легуиа Қаржы министрі лауазымын алды, ол 1904 жылға дейін, бұрынғы премьер-министр Хосе Пардо президент болғанға дейін осы қызметте болды. Пардо Легуиаға премьер-министр лауазымын ұсынды, ол оны қабылдады және 1907 жылға дейін, келесі жылы президенттікке кандидат болу үшін отставкаға шыққанға дейін осы лауазымда қалды.
Augusto Leguía was born in Lambayeque in 1863, and later married into one of the most distinguished families of the Peruvian oligarchy. Educated in Valparaíso, Chile, he served in the Peruvian Army during the War of the Pacific (1879–1881). After the war he moved to the United States and became an insurance executive with the New York Life Insurance Company. By the 1900s, Leguía had become very wealthy and decided to return to Peru. He entered politics in 1903 at the urging of Manuel Candamo (the then leader of the Civilista Party) and also of José Pardo, who was Prime Minister. Leguía took the position of Minister of Finance, a post he would retain until 1904, when the former Prime Minister José Pardo became president. Pardo offered the position of Prime Minister to Leguía, who accepted and remained so until 1907, when he resigned to run for the presidency the following year.
Бірінші кезең
1908 жылы ол Жозе Пардодан (осы оқиға 1919 жылы қайта орын алды) азаматтық және конституциялық партиялардың одағы оны алғаш рет президент етіп сайлағаннан кейін іске кірісті. Легуияның алғашқы қадамдарының бірі Перуді индустрияландыру және оны заманауи капиталистік қоғамға айналдыру мақсатында әлеуметтік және экономикалық реформалар енгізу болды. 1909 жылдың 29 мамырында азаматтар тобы (Пиероланың Демократиялық партиясының қолдаушылары) Легуияның отставкасын талап етіп, Үкімет сарайына (Palacio de Gobierno) күшпен кірді. Топтың ішінде Пиероланың ағасы мен ұлдары болды: Карлос де Пиерола, Исаия де Пиерола және Амадео де Пиерола. Легуия жоспарланғандай отставкаға кетпегендіктен, олар оны құрықтап алып, Боливар ескерткішінің алдына (Лимадағы Инквизиция алаңында орналасқан) әкелді. Ол жерде Легуия олардың талаптарына бағынбады, сондықтан полиция кем дегенде 100 адамның қаза болуына себеп болған қақтығыс кезінде президентті күшпен құтқаруға мәжбүр болды. Осы кезеңде ел бес көршісімен шекаралық дауларға да тап болды. Легуия олардың екеуімен – Боливия және Бразилиямен келісімге келді. Бразилиямен шекара Веларде Рио Бранко шартымен белгіленді. Бұл шарт бойынша екі өзен (Ярави және Яверижа) екі елдің де шекарасының басым бөлігін құрайтындығы көзделді. Боливиямен Поло Бустаманте шарты Титикака көлінің бөлінуін анықтады және Перу-Боливия шекарасын әлдеқайда дәл белгіледі. Бұл шарт сонымен қатар Такнамен (ол кезде Чилидің бақылауында болған) шекараны да белгіледі. 1912 жылы Легуияның өкілеттігі аяқталғанда, оның орнын Лима қаласының бұрынғы мэрі болған миллионер кәсіпкер Гиллермо Биллингхерст басты. Келесі жылдары Легуия Ұлыбритания мен АҚШ-қа саяхаттап, банктік және қаржылық тәсілдерді үйренді, оларды кейін Перуде қолданды. Осы уақыт ішінде Легуия Цивилист партиясымен қарым-қатынасын үзді және партия ұйымынан шықты.
In 1908 he succeeded José Pardo (a succession event that would occur again in 1919) after being elected president for the first time by an alliance of the Civil and Constitutional parties. Some of Leguía's first actions were to institute social and economic reforms in an attempt to industrialize Peru and turn it into a modern capitalist society. On 29 May 1909, a group of citizens (supporters of Piérola's Democratic Party) managed to force their entry into the Palacio de Gobierno demanding the resignation of Leguía. Among the group were the brother and sons of Piérola; Carlos de Piérola, Isaías de Piérola and Amadeo de Piérola. Since Leguía did not resign as planned, they kidnapped him and took him in front of the Bolivar Monument (located in Plaza inquisicion in Lima). Once there, Leguía did not acquiesce to their demands, and the police had to forcibly rescue the president in the midst of a fight that caused at least 100 deaths. During this period the country was also confronting boundary disputes with five of its neighbors. Leguía succeeded in reaching agreements with two of them, Bolivia and Brazil. The boundary with Brazil was settled with the signing of the Treaty of Velarde Río Branco. This provided that two rivers (Yaravi and Yaverija) would compose most of the border for both countries. With Bolivia, The Treaty of Polo Bustamante determined the partition of the Lake Titicaca and provided a much more accurate definition of the Peruvian Bolivian border. This treaty also delimited the borders with Tacna (which was until then in Chilean control). When Leguía's term ended in 1912, he was succeeded by Guillermo Billinghurst, a millionaire businessman who had been the former mayor of Lima. During the following years, Leguía travelled in the United Kingdom and the United States, where he learned methods of banking and finance that he would later apply in Peru. During this time, Leguia was already in conflict with the Civilista Party and left its organization.
Екінші мерзім
1919 жылы ол Хосе Пардоның орнын басуға тырысып, Перу президенті лауазымын қайта іздеді. Бұрынғы президенттің үкіметі мен Азаматтық парламент оның жеңісін мойындамайды деп қорқып, ол сәтті әскери төңкеріс жасады, нәтижесінде Легуия Пардоның орнын уақытша президент ретінде басты. Одан кейін ол Конгрессті таратып, жаңа парламент оны Перудің конституциялық президенті етіп сайлады. Легуия Перу конституциясын (1860 жылдан бері үздіксіз қолданылып келген) өзгертті және 1920 жылы жаңа конституцияны қабылдады, ол бұрынғысына қарағанда көбірек либералдық болды және азаматтық құқықтарды кеңейтіп, қайта сайлауға шектеу қоймады. Дегенмен, конституцияны өзі қабылдағандықтан, Аугусто Б. Легуия оны дерлік толығымен елемеді. Оның билік жылдары барлық оппозицияны қатаң түрде басып, диктаторлық үкімшілікпен ерекшеленді. Ол Перу олигархиясын ұсынғанымен, билікке келген кезде олигархтар оған қарсы шықты, ал оны адал қолдаушылары билікке орналастырды. Сондықтан ол төңкерісіне наразылық білдірген олигархиямен байланысын үзді. Оның үкіметінің көптеген саяси қарсыластары жер аударылды, олардың ең танымалсы – Виктор Рауль Хая де ла Торре, ол Мексикада жер аударылғанда 1924 жылы Америкалық Халықтық Революциялық Альянсын (АПРА) құрды. Бұл қазіргі Перудың ең белсенді және даулы саяси партияларының біріне айналды. Осы кезеңде тағы бір маңызды саяси тұлға – Перу Коммунистік партиясының жетекшісі Хосе Карлос Мариатеги пайда болды. Легуияның екінші мерзіміндегі оң қадамдардың бірі – Лиманы жаңғырту бағдарламасы болды, ол түрлі несиелер арқылы қоғамдық жұмыстарды жоспарлау және бастауды қамтыды. Бұл денсаулық сақтау жүйесін жақсарту, ауруханалар салу және қалалар маңында дренаж жүйелерін құруды қамтыды. Перудің Үкімет сарайы ("Palacio de Gobierno") 1926 жылы қайта жаңартылды. Оның екінші президенттік мерзімінде Перудің Ұлттық банкі ("Banco Central de Reserva del Perú") және Перудың Ипотекалық банкі ("Banco Hipotecario of Peru") сияқты банктер құрылды. Колумбия және Чилимен шекаралық шарттарға да қол қойылды. Колумбиямен шекара Путумайо және Какета өзендері арасындағы барлық жерлерді Колумбияға беру арқылы шешілді. Бұл мәселе 1922 жылы Соломон Лозано шартының қол қоюымен ресми түрде шешілді, ол Легуияның 1930 жылғы құлатылуынан кейін жарияланды. Чилимен жасалған Такна-Арика келісімі кейінгі жылдары экономикалық дағдарысқа және Легуияға сынға алып келді.
In 1919, he again sought the presidency of Peru by trying to succeed José Pardo. Fearing that the former president's government along with the Civilist Parliament would not recognise his victory, he launched a successful military coup, which led Leguía to succeed Pardo as an interim president. He then proceeded to dissolve Congress and the new parliament elected him constitutional president of Peru. Leguía changed the Peruvian constitution (which had the longest continuance since 1860), and promulgated a new one in 1920, which was more liberal than its predecessor and provided more civil guarantees and unlimited reelections. Nevertheless, having himself promulgated the constitution, Augusto B. Leguía almost completely ignored it. The years of his tenure were marked with a dictatorial style of ruling by suppressing all opposition harshly. Although he represented the Peruvian oligarchy, the oligarchs revolted against him when he came to power, and it was his loyal supporters who installed him. Therefore he broke ties with the oligarchy, who protested his coup. Various political opponents of his government were exiled, of which the most prominent was Víctor Raúl Haya de la Torre, who while in exile in Mexico founded the American Popular Revolutionary Alliance (APRA) in 1924. It became one of modern Peru's most active and controversial political parties. Another important political figure that would emerge during this era was José Carlos Mariátegui, leader of the Communist Party of Peru. Among the positive initiatives that occurred during Leguía's second term was a program to modernize Lima by planning and starting public works through various loans. These included improving the health care system by founding hospitals and building drainage systems around the cities. Peru's Government Palace ("Palacio de Gobierno") was also remodeled in 1926. Banks such as the Banco Central de Reserva del Perú and Banco Hipotecario of Peru were also created during his second presidency. Treaties of limits with Colombia and Chile were also signed. The boundary with Colombia was settled with the secession of all the lands between the Putumayo and Caquetá rivers. This was officially solved with the signing of the Treaty of Salomón Lozano in 1922, published after Leguía's 1930 overthrow. The Tacna–Arica compromise signed with Chile led to economic depression in later years and criticism of Leguía.
Ауыстыру
Ұлы депрессия Перудегі шетелдік инвестицияларды сарқып, он бір жыл билікте болғаннан кейін Легуия үкіметі құлатылды. 1930 жылғы 22 тамыздағы төңкеріс Арекипада Луис Мигель Санчес Серро басшылығымен жүзеге асырылды. Легуия тұтқындалып, мемлекеттік қаражатты жымқыруда айыпталды. Ол Лима қаласындағы Паноптико түрмесінде қамауда болып, 1932 жылғы 6 ақпанда теңізшілер ауруханасында қайтыс болды.
The Great Depression had drained foreign investment in Peru and after eleven years in power, Leguía's government was overthrown. The coup, on 22 August 1930, was led by Luis Miguel Sánchez Cerro in Arequipa. Leguía was arrested and charged with misappropriating government funds. He remained in confinement in the Panóptico of Lima, and died at a naval hospital on 6 February 1932.
Қабылдау
Легуиа 1937 жылы американдық жазушы Ханс Отто Стормның "Тиранды аяңыз" романында зұлматшыл ретінде бейнеленген. Америкалық саяхатшы Ричард Халлибуртон Латын Америкасына сапарлары барысында Легуиамен кездесіп, "Жаңа әлемді жаулау" атты кітабында осы сапарларын жазған. Ол Легуияны 1908 жылғы төңкеріс талпынысы туралы қызық әңгімелеген, сүйкімді және өзін кемсіткен "халықтың адамы" деп сипаттайды.
Leguía is depicted as a tyrant in the 1937 novel Pity the Tyrant by American novelist Hans Otto Storm. American travel writer Richard Halliburton met Leguía during his Latin American travels chronicled in New World to Conquer. He describes Leguía as a charming and self effacing "man of the people" who gives a humorous account of the 1908 coup attempt.