Кіріспе

Американдық саясаттанушы (1915–2014)

Роберт Алан Даль (/d//ɑː//l/; 17 желтоқсан 1915 – 5 ақпан 2014) – американдық саяси теоретик және Йель университетінің саясаттану профессоры. Ол демократияның плюралистік теориясын қалыптастырды – онда саяси шешімдер бәсекелестік, тіпті тең емес мүдделік топтар арқылы қабылданады – және нақты демократиялық басқаруды сипаттау үшін «полиархия» терминін енгізді. «Эмпирикалық теорияның» бастаушысы және саяси биліктің мінез-құлқылық сипаттамаларын дамытумен танымал Дальдың зерттеулері Америка қалалары сияқты нақты институттардағы шешім қабылдау мәніне бағытталған. Ол қалалық және ұлттық билік құрылымдарын сипаттау және түсінудегі плюралистік көзқараспен байланысты ең маңызды ғалым. Демократияның сипаттамалық теориясы бойынша жұмыстарынан өзге, ол демократияның теориялық, бірақ іске асырылатын идеал ретінде қарастырылатын құрамдас бөліктерін қалыптастырумен ұзақ айналысты. Оның берілген, айқын және шындыққа сәйкес келетін сипаттамасы, сондай-ақ қазіргі заманғы плюралистік демократияның динамикасын талдауы арқасында ол тарихтағы демократияның ең ұлы теоретиктерінің бірі саналады.

Өмірбаян

Даль 1915 жылғы 17 желтоқсанда Айова штатының Инвуд қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Питер норвегиялық отбасынан, ал анасы Вера протестант американдықтардан шыққан. 1936 жылы Вашингтон университетінде бакалавр дәрежесін, ал 1940 жылы Йель университетінде философия докторы (Ph.D.) дәрежесін алды. Ph.D. алғаннан кейін Даль Вашингтондағы үкіметте жұмыс істеді, содан кейін АҚШ армиясына ерікті болып қатысты. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропада қызмет етті, жаяу әскер полкіндегі кішкентай барлау взводының командирі болды және «Қола жұлдыз» орденімен марапатталды. 1944 жылғы қарашада маңызды шабуылға қатысқан взводты басқарды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Даль 1946 жылы Йельге оралды, онда оған американдық үкіметті оқытуға уақытша лауазым ұсынылды. Лауазым тұрақтыға айналды, және Даль 1986 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін өмірінің соңына дейін Йельде қалды. 1955 жылдан 1964 жылға дейін ол саясаттану ғылымдарының Юджин Майер профессоры, ал 1964 жылдан 1986 жылға дейін Стерлинг профессоры болды. Даль 1957 жылдан 1962 жылға дейін кафедра меңгерушісі болды. 1966/67 жылдары Америка саяси ғылымдар қауымдастығының президенті қызметін атқарды. Даль Мэри Бартлеттке 1970 жылы қайтыс болғанға дейін үйленген, содан кейін пресвитериан дініндегі Энн Сэйлге үйленді.

Ерте жазулар мен плюрализм

1940 жылы докторлық диссертациясында Даль "корпоративтік капитализмді" және мемлекеттік социализмді демократиялық емес белгілерімен сипаттайтындықтан сынға алды, экономикалық демократия мен демократиялық социализмнің бір түрін жақтады. Осыған ұқсас тақырып 1985 жылы жарық көрген "Экономикалық демократияға кіріспе" еңбегінде де қозғалды. 1950 жылдардың аяғы мен 1960 жылдардың басында ол АҚШ-тағы саясаттың мәні туралы К. Райт Миллспен ғылыми пікір алмастырды. Миллс Америка үкіметтерінің біртұтас және демографиялық тұрғыдан шектеулі билік элитасының ықпалында екенін айтты. Даль оған жауап ретінде, көптеген түрлі элиталар бар екенін, олардың бір-бірімен күресіп, сонымен қатар келісімге келуге тиіс екенін мәлімдеді. Егер бұл халықтық демократия болмаса, онда ол кем дегенде полиархия (немесе плюрализм) дейді. Оның ең танымал еңбегі "Кім билік етеді?" (1961) кітабында Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласындағы билік құрылымдарын (формальды және бейресми) зерттейді, бұл қаланы оқулық мысал ретінде пайдаланып, оның тұжырымын дәлелдейді. 1960 жылдардың соңынан бастап оның қорытындыларына Г. Уильям Домхофф және Чарльз Э. Линдблом (Дальдың досы және әріптесі) сияқты ғалымдар қарсы шықты.

Билік пен ықпал туралы жазу

Оның көптеген еңбектерінің бірі – биліктің түрлерін түсіндіру, ол A-ның B-ге өзі қалағандай әрекет етуіне қол жеткізу деп анықтайды. Даль одан да бейтарап "әсер ету шарттарын" (Майкл Г. Роскин) жақсыдан нашарға қарай шкалаға орналастырды: Рационалды көндіру – әсер етудің ең жақсы түрі, ол шындықты айту және адамға неге бір нәрсе жасау керектігін түсіндіруді білдіреді, мысалы, дәрігердің пациентті темекі шегуді тоқтатуға көндіруі сияқты. Манипулятивті көндіру, бір саты төмен, біреуді бір нәрсе жасауға итермелеу үшін жалған айту немесе жаңылыстыруды білдіреді. Ынталандыру, одан да төмен, біреуді бір нәрсе жасауға итермелеу үшін сыйлық немесе жаза ұсынуды білдіреді, мысалы, пара беру. Билік – қатаң жазамен, мысалы, түрмеге жабу немесе жұмыстан шығару арқылы қорқыту. Мәжбүрлеу – шығу жолы жоқ билік. Дене күші – мәжбүрлеуді дене күшімен немесе денеге зиян келтіру қаупімен қолдау. Осылайша, шкаланың жоғары жағында әсер ететін үкіметтер ең жақсы. Ең нашарлары шкаланың төменгі жағындағы жағымсыз әсер ету түрлерін пайдаланады.

Кейінгі жазбалары

Кейінгі жазбаларында Даль демократияны, әсіресе АҚШ-ты сын тұрғысынан қарастырды. «Америка Конституциясы қаншалықты демократиялық?» (2001) еңбегінде Даль АҚШ Конституциясының авторлары болашақ туралы "терең білімсіздік" күйінде болғандықтан, қажетті деңгейден кем демократиялық екенін айтты. Бірақ ол, "мұндай конституциялық құлдырау болмаса, оны болжамаймын және әрине, қаламаймын" деп қосты. «Саяси теңдік туралы» (2006) еңбегінде Даль теңдік мәселесіне тоқталып, үкіметтердің демократиялық идеалдарына қалай және неліктен жете алмайтынын талқылайды. Ол АҚШ-тағы қазіргі саяси ахуалды бағалайды.

Даль және оның зерттеулері туралы ресурстар

Болдуин, Дэвид және Марк Хогаард (ред.). 2018 жыл. Роберт А. Даль: Аяқталмаған ізденіс. Routledge. Блокланд, Ханс Теодор. 2011 жыл. Плюрализм, демократия және саяси білім. Роберт А. Даль және оның қазіргі заманғы саясаттағы сыншылары. Burlington, VT: Ashgate. Кротерс, Чарльз Х. Г. 2015 жыл. "Dahl, Robert A (1915–2014)," 655–660 беттер, Джеймс Райт (ред.), Халықаралық әлеуметтік және мінез-құлық ғылымдарының энциклопедиясы, 2-ші басылым. 5-том, Elsevier. Даль, Роберт А. 2005 жыл. Алтын іздерден кейін: Скегвейде өскен күндерім. Xlibris Corporation. [Даль Аляскадағы балалық шағын сипаттайды.] Даль, Роберт А. және Маргарет Леви. 2009 жыл. “Роберт А. Дальмен әңгіме”. Саяси ғылымның жылдық шолуы 12: 1–9. Фаббрини, Серджио. 2003 жыл. “Роберт А. Дальдың демократия теориясын Еуропаға енгізу”. Саяси ғылымның жылдық шолуы 6:1: 119–137. Физичелла, Доменико. 2009 жыл. “Роберт Даль: Демократиялық полиархия”, 11–36 беттер, Донателла Кампус және Джанфранко Паскино (ред.), Саяси ғылым магистрлері. Colchester, Ұлыбритания: ECPR Press. Мейхью, Дэвид. 2018 жыл. “Өмірбаяндық естелік”. Ұлттық ғылым академиясы. Шапиро, Ян және Грант Риер (ред.). 1988 жыл. Билік, теңсіздік және демократиялық саясат: Роберт А. Даль құрметіне арналған мақалалар. Westview Press. Утер, Гленн Х. және Чарльз Локхарт (ред.). 2002 жыл. Америкалық саясаттанушылар: сөздік (2-ші басылым), 75–78 беттер, онлайн. Ричард Снайдермен сұхбат. 2007 жыл. “Роберт А. Даль: Нормативтік теория, эмпирикалық зерттеулер және демократия”, 113–149 беттер, Gerardo L. Munck және Richard Snyder (ред.), Салыстырмалы саясаттағы құмарлық, шеберлік және әдіс. Baltimore, Md.: The Johns Hopkins University Press.