Кіріспе
Бунақденелілердің қатары
Изопода – шабақтар мен олардың туыстастарын қамтитын қыбыршақтылардың қатары. Осы топтың өкілдері – изоподтар, олардың құрлықта да, суда да тіршілік ететін түрлері бар. Барлығының да қатты, сегменттелген экзоскелеті, екі жұп антеннасы, кеудесінде жеті жұп бунақты аяқтары және ішкі органдарында тыныс алуға арналған бес жұп тармақталған қосымшалары болады. Аналықтары балапандарын кеудесінің астындағы қалтада көтереді. Изоподтардың тамақтану әдістері әртүрлі: кейбіреулері өлі немесе шіритін өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарымен қоректенеді, ал басқалары – жайылымшылар немесе сүзгіштер, азазы – жыртқыштар, ал кейбіреулері, көбінесе балықтардың ішкі немесе сыртқы паразиті болып табылады. Суда тіршілік ететін түрлер көбінесе теңіз түбінде немесе тұщы сулы суқоймалардың түбінде мекендейді, бірақ кейбір таксондар қысқа қашықтыққа жүзе алады. Құрлықта тіршілік ететін түрлер жорғалап қозғалады және көбінесе салқын, ылғалды жерлерде кездеседі. Кейбір түрлер қорғану үшін немесе ылғалды сақтау үшін шар сияқты орала алады. Әлем бойынша 10 000-нан астам изопод түрі анықталған, олардың шамамен 4 500 түрі теңіз ортасында, көбінесе теңіз түбінде, 500 түрі тұщы суда және тағы 5 000 түрі құрлықта кездеседі. Бұл қатар он бір кіші қатарға бөлінеді. Изоподтардың қазба қалдықтары кембрий кезеңіне (Пенсильвания дәуірінде) дейін, кем дегенде 300 миллион жыл бұрын қарай жетеді, сол кезде изоподтар ағыс сулы теңіздерде өмір сүрген. Изопода атауы грек тілінен алынған, онда iso (ἴσος – тең) және pod (πούς – аяқ) деген сөздердің түбірлерінен құралған.
Тамақтандыру және тамақтану
Изоподтардың қарапайым ішегі бар, оның ортаңғы бөлігі жоқ; оның орнына сіңіру процесі жүретін асқазанның артқы жағына қосылған соқыр ішектер бар. Тамақ қыртқыға сорылады, бұл процесс қан соратын паразиттік түрлерде күшейеді, содан кейін перистальтика арқылы асқазанға жіберіледі, онда материал өңделіп, сүзгіленеді. Асқазанның құрылымы түрліше болады, бірақ көптеген түрлерде ас қорытылмайтын материалды бағыттайтын арқалық ойыс және жасушаішілік қорыту мен сіңіру жүретін соқыр ішектермен байланысты құрсақ бөлігі болады. Ас қорытылмайтын материал артқы ішек арқылы өтеді және анус арқылы шығарылады, ол плеотелсонның үстінде орналасқан. Кейбіреулері копрофагия көрсетеді және өздерінің нәжіс пеллеталарын да жейді. Cymothoa exigua – Калифорния шығанағында кездесетін Lutjanus guttatus – дақты роза тұмсықтығының паразиті; ол балықтың тілінің атрофиясына себеп болады және жануарларда иесінің құрылымын функционалды түрде алмастыратын паразит табылған алғашқы жағдай болып саналады.
Көбею және даму
Көптеген түрлерде жыныстар бөлек және жыныстық диморфизм аз, бірақ кейбір түрлері гермафродит, ал паразиттік түрлерінің арасында жыныстар арасындағы айырмашылықтар айқын байқалады. Еркектерде екі мүше бар, кейбір түрлерде олар бірігіп кеткен болуы мүмкін. Сперматозоидты ұрғашыға модификацияланған екінші плеопод арқылы жеткізеді, ол мүшеден қабылдап, содан кейін ұрғашының гонопорына енгізеді. Сперматозоидтар арнайы қабылдағышта, гонопораға жақын орналасқан жауырынның кеңейген бөлігінде сақталады. Ұрықтандыру тек жұмыртқалар молдағаннан кейін, тері жаңару кезінде ғана жүзеге асады, осы кезде сперматозоидты қабылдағыш пен жауырын арасында байланыс орнатылады.
Құрлықтық изоподтар
Көптеген қаңқалылар су ортасында тіршілік етеді, ал изоподтар – мүшелерінің бір бөлігі қазір құрлықта өмір сүретін сирек топтардың бірі. Құрлықта тіршілік ететін жануарлардың аз ғана түрін қамтитын тағы бір қаңқалылар тобы – амфиподтар (мысалы, құмшаяқтар) және декаподтар (қабылдақтар, креветкалар және т.б.). Жердегі макродетритфагтар, соның ішінде құрлықтағы изоподтар, арктикалық және субарктикалық аймақтарда кездеспейді, бірақ жоғары ендіктерде температураның көтерілуіне байланысты ареалдарын кеңейтуге бейім. Онисцидеялар подтарына жататын ағаш құрттары – құрлықта тіршілік ететін қаңқалы жануарлардың ең сәтті тобы. Олар құрлықтағы өмірге бейімделудің әртүрлі түрлерін көрсетеді. Олар, әсіресе, қарнынан ылғалды жоғалтуға бейім, және балауыз қабықтары болмағандықтан, суды сақтау қажет, көбінесе ылғалды ортада тіршілік етеді және тастардың, қабықтың, қалдықтардың немесе жапырақ сынықтарының астында паналады. Шөлді аймақтарда тіршілік ететін түрлер көбінесе түнгі өмір салтын ұстанады, күндіздікті уақытты қуыста өткізеді және түнде шығады. Ылғалдылық тағам арқылы немесе су ішу арқылы қамтамасыз етіледі, ал кейбір түрлер жұптасқан уропод мүшелерін түтікшеге айналдырып, шөл тамшыларынан плеоподтарына су жеткізе алады. Көптеген таксондарда эндоподтардағы тыныс алу құрылымдары ішкі орналасқан, олар өкпеге ұқсас спиракулум және псевдотрахеялардан тұрады. Басқаларында эндопод іргелес экзоподтың (плеоподтың сыртқы тармағы) ішіне бүктеледі. Бұл екі құрылым да тыныс алу беттерінен ылғалдың булануын болдырмауға көмектеседі. Көптеген түрлер өздерін шарға орап ала алады, бұл қорғану үшін қолданылатын және ылғалды сақтауға көмектесетін мінез-құлық. Ligiidae және Tylidae тұқымдастарының өкілдері, әдетте тас құрттары немесе теңіз құрттары деп аталады, құрлықта тіршілік етуге ең аз бейімделген ағаш құрттары болып табылады. Олар тасты жағалаулардағы шашыраңқы аймақта, пирс және тіреулерде тіршілік етеді, жағаға шашыраған қалдықтардың астында жасырынуы мүмкін және суға батқан жағдайда жүзе алады.