Кіріспе

Операциядан кейінгі лоқсып, құсу (ПОНВ) – науқастың анестезиядан кейінгі күтім бөлімшесінде (АККБ) немесе хирургиялық операциядан кейінгі 24 сағат ішінде басынан өткізетін лоқсығу, құсу немесе құсуға ұқсас сезім. ПОНВ жыл сайын жалпы анестезияға жататын халықтың шамамен 10%-ын қамтиды. ПОНВ жағымсыз жағдай тудырып, операциядан кейін қозғалуды, тамақ қабылдауды, сұйықтық ішуді және дәрілерді қабылдауды кешіктіруі мүмкін.

Себеп

Анестезияда жиі қолданылатын эметогендік дәрілерге азот оксиді, физистигмин және опиоидтар жатады. Қазіргі уақытта пропофол интравендік анестетикалық жалпы анестезияның ең аз эметогендік түрі болып табылады. Осы дәрілердің химиорецепторлық триггерлік аймақты стимуляциялайды деп саналады. Бұл аймақ төртінші қарыншаның түбінде орналасқан және қан-мұғза бөгетінен тыс жатыр, сондықтан ол токсиндерге және фармакологиялық стимуляцияға өте сезімтал. Гистамин, допамин, серотонин, ацетилхолин сияқты бірнеше нейротрансмиттерлер белгілі, сондай-ақ жақында ғана ашылған нейрокинин 1 (P заты) да бар.

Алдын алу

Көңіл ауруын (ПОНВ) болдырмау үшін емдеу амалдарына антиэметикалық дәрілер (мысалы, ондансетрон немесе дексаметазон) және трописетрон, доласетрон, циклизин және гранисетрон сияқты басқа да препараттар жатады. Дроперидол QT аралығының ұзаруына себеп болуы мүмкін және оны көбінесе қолданбайды.

Дәрі-дәрмектер

ПОНВ-ны емдеуге мультимодальды көзқарас тиімді болуы мүмкін. Емдеу схемасын таңдағанда, көптеген пациенттік факторлар мен дәрі-дәрмектердің қолайсыз әсерлерін ескеру қажет. Серотонин (5 HT3) рецепторларының антагонисттерін хирургия соңында бір реттік дозада тағайындауға болады. Қолайсыз әсерлерге электрокардиограммада (ЭКГ) QT интервалының ұзаруы жатады. Дәрі-дәрмектерге ондансетрон, гранисетрон және доласетрон кіреді. Антихолинергиялық препараттарды науқастың құлағының артына жабыстырылатын, ұзақ әсер ететін пластырь ретінде қолдануға болады. Қолайсыз әсерлерге ауыздың құрғауы және көрудің нашарлауы жатады. Пластырьты қолдану кезінде сақ болу керек, себебі дәрінің көзге тиюі оқушының кеңеюіне әкелуі мүмкін. Қарлы жастағы пациенттерде қолданудан аулақ болу керек. Дәрілік заттарға скополамин кіреді. Глюкокортикоидтар тікелей құсыққа қарсы әсер етеді және операциядан кейінгі опиоидтарға қажеттілікті азайтуға көмектеседі. Қолайсыз әсерлерге қандағы глюкоза деңгейінің уақытша жоғарылауы және жараның жақсы жазылмауы (күмәнді) жатады. Дексаметазон емдеуге қолданылатын дәрі-дәрмектердің бірі. Бутирофенондар әдетте хирургия соңында бір рет инъекцияланады. Қолайсыз әсерлерге ЭКГ-де QT интервалының ұзаруы жатады. Дроперидол және галоперидол препараттары қолданылады. Фенотиазиндер опиоидтармен шақырылған ПОНВ-ны емдеуде ерекше тиімді. Қолайсыз әсерлер дозаға байланысты және седация мен экстрапирамидалық симптомдарды қамтиды. Препараттарға прометазин және прохлорперазин кіреді. Нейрокинин 1 (NK1) рецепторларының антагонисттері құсық тудыратын сигналдың берілуін тоқтатады. Препараттарға апрепитант және ролапитант кіреді. Гистамин рецепторларының антагонисттерін ауыз арқылы, бұлшық ішіне немесе тік ішек арқылы қоса алғанда, әртүрлі жолдармен беруге болады. Қолайсыз әсерлерге ауыздың құрғауы, седация және зәр тоқтауы жатады. Дәрілік заттарға дименгидринат және дифенгидрамин кіреді. Пропофол, анестезиялық препарат, өзінің құсыққа қарсы қасиеттерін де көрсетеді. Weibel, Rücker, Eberhart және басқалардың 2020 жылғы Cochrane шолуы комбинациялық терапияның жеке құсыққа қарсы препаратқа қарағанда тиімді екенін, ал дексаметазон мен ондансетронның (жиі қолданылатын комбинация) ПОНВ үшін ең тиімді құсыққа қарсы препараттардың екеуі екенін көрсетті. Шолу жаңа кластағы препараттардың, мысалы, апрепитант немесе фосапрепитант, немесе белгілі кластағы жаңа препараттардың, мысалы, рамосетронның тиімділігі туралы сенімді деректер қосты. Алайда, шолуда қарастырылған препараттардың құн-тиімділігі көрсетілмеген, және жаңа препараттардың тиімділігі жоғары болғанымен, оларды анестезиялық тәжірибеде дереу пайдалануға мүмкіндік берілмейді.

Альтернативтік медицина

Антиэметикалық дәрілермен қатар, кем дегенде бір зерттеуде перикард меридианының 6-шы акупрессуралық нүктесіне қолдану постоперациялық ауру мен құсуды (ПОАҚ) жеңілдетуге оң әсер ететіні анықталды. Тағы бір зерттеуде статистикалық тұрғыдан маңызды айырмашылық байқалған жоқ. Альтернативті қысым терапиясының екі негізгі түрі – жалған акупрессура және P6 нүктесін пайдалану. 2015 жылғы зерттеуде ПОАҚ-ты емдеуде немесе алдын алуда екі терапияның да қолданылуы арасында маңызды айырмашылық жоқ екені анықталды. 59 зерттеуді қарастырғанда, екі терапия да көңіл сығуына (науреяға) елеулі әсер еткенімен, құсуға елеулі әсер етпеді. Каннабиноидтар да ПОАҚ-ты емдеу үшін қолданылған, бірақ оның қауіпсіздігі мен тиімділігі күмәнді.

Эпидемиология

Жалпы анестезиядан кейін құсу немесе лоқсып құсу жиілігі 25-30% аралығында болады. Құсу және лоқсып құсу пациенттер үшін өте мазасыздық тудыруы мүмкін, сондықтан бұл олардың негізгі алаңдаушылықтарының бірі. Құсу асқазан ішіндегілердің өкпеге түсуі сияқты қауіпті асқынулармен байланысты және кейбір процедуралардан кейін, мысалы, тіс жақ сүйектеріне сым салынған хирургиядан кейін хирургиялық нәтижелерге қауіп келтіруі мүмкін. Құсу және лоқсып құсу шығу мерзімін ұзартады, ал күндізгі хирургияға жоспарланған пациенттердің шамамен 1% - ы бақыланбайтын құсу және лоқсып құсу салдарынан күтпеген жатып қалуға қабылдануы мүмкін.