Кіріспе
Неміс ботанігі (1651–1716) Энгельберт Каемпфер (16 қыркүйек 1651 – 2 қараша 1716) Лемго қаласынан шыққан неміс натуралисі, дәрігер, саяхатшы және жазушы. Ол 1683 және 1693 жылдар аралығында Ресей, Парсы, Үндістан, Оңтүстік-Шығыс Азия және Жапонияға жасаған саяхатымен әйгілі. Ол өзінің саяхаттары туралы екі кітап жазды. 1712 жылы жарық көрген «Amoenitatum exoticarum» медициналық тұрғыдан маңызды байқауларға және жапон өсімдіктерінің (Flora Japonica) ең толық сипаттамасына ие. Оның «Жапония тарихы» кітабы 1727 жылы, өлімінен кейін жарық көрді және 18-шы ғасырдың ортасы мен 19-шы ғасырдың ортасына дейін, елдің шетелдіктерге жабық болған кезеңінде, Батыс елдері үшін Жапония туралы басты ақпарат көзі болды.
Engelbert Kaempfer (16 September 16512 November 1716) from Lemgo was a German naturalist, physician, explorer and writer known for his tour of Russia, Persia, India, Southeast Asia, and Japan between 1683 and 1693. He wrote two books about his travels. Amoenitatum exoticarum, published in 1712, is important for its medical observations and the first extensive description of Japanese plants (Flora Japonica). His History of Japan, published posthumously in 1727, was the chief source of Western knowledge about the country throughout the 18th and mid 19th centuries, when it was closed to foreigners.
Ерте өмір
Каемпфер Киелі Рим империясының Липпе княздығындағы Лемго қаласында дүниеге келді. Оның әкесі пастор болса, анасы жұртқа көмектесуге атсалысты. Ол Гамельн, Люнебург, Гамбург, Любек және Данциг (Гданьск) қалаларында білім алды, содан кейін Краковты бітіргеннен кейін төрт жыл бойы Пруссиядағы Кенигсбергте медицина және табиғаттану ғылымдарын оқыды.
Персия
1681 жылы Каемфер Швецияның Уппсала қаласына сапар шекті, онда оған қоныстануға мүмкіндік ұсынылды. Шетелге саяхаттауға деген құштарлығы оны 1683 жылы Карл XI Ресей арқылы Персияға жіберген швед елшісі Людвиг Фабрицийдің екінші елшілігінің хатшысы болуға жетеледі. Каемфердің осы елшілік туралы саяхат жазбалары кейін жарияланды. Ол Мәскеу, Қазан және Астрахан арқылы Персияға жетіп, Каспий теңізімен саяхаттағаннан кейін "Ширванда" (қазіргі Әзірбайжан) Низабадқа қонды. Ширванның Шемахха қаласынан Баку түбегіне ғылыми экспедиция жасады, ол, мүмкін, Баку маңындағы "мәңгілік оттар" алқабын зерттеген алғашқы ғалым болды. 1684 жылы Каемфер сол кездегі парсы астанасы Исфаханға жетті. Бір жылдан астам уақыт өткен соң швед елшілігі отанына қайтуға дайындалғанда, Каемфер Перс шығанағындағы Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының (VOC) флотына бас хирург ретінде қосылды. Бандар-Аббаста қызбаға шалдыққандықтан, ол Арабияның бір бөлігін (1688 жылы Маскатқа сапарлаған) және Үндістанның батыс жағалауының көптеген аймақтарын көрді.
Сиам мен Жапония
1689 жылдың қыркүйегінде Каемпфер Батавияға жетті. Келесі қысты ол жапондықтардың табиғи тарихын зерттеумен өткізді. 1690 жылдың мамыр айында Нагасакидегі ГВО (VOC) сауда бекетіне дәрігер ретінде Жапонияға аттанды. Жапонияға жол жүзінде ол Сиамда тоқтады, оның астанасын аралады. Ол Сиам министрі және Франциядағы бұрынғы елші Коса Панмен кездескенін жазды. 1690 жылдың қыркүйегінде Каемпфер Нагасакиге келді, ол сол кезде голланд және қытай кемелеріне ашық болған жалғыз жапон порты еді. Каемпфер Жапонияда екі жыл тұрды, осы уақыт ішінде екі рет Эдоға және сёгун Токугава Цунаёшиге барды. Ол жергілікті өсімдіктерді жан-жақты зерттеді, олардың көптегені "Flora Japonica" (Amoenitatum Exoticarum бөлігі) еңбегінде жарияланды. 1691 жылдың ақпанында Нагасакидегі буддалық монахтарды қабылдағанда ол Гинкго билоба ағашын алғаш сипаттаған еуропалық ғалым болды. Ол Гинкго тұқымдарын әкеліп, оларды Утрехт ботаникалық бағында отырғызды. Ағаштар 21 ғасырға дейін сақталды. ("–кго" деген ерекше жазу Каемпфердің жазбаларындағы қате деп есептелген, бірақ Нагата және тағы басқалар бұл Нагасаки диалектінде сөйлейтін аудармашы Генэмон Имамураның жазуы екенін көрсетті. Каемпфер сонымен қатар жапондық акупунктура және моксибуссия туралы материалдар мен ақпарат жинады. Ишек ауруын (жапонша сенки) инелермен емдеу туралы трактаты және жапондық "Мокса айнасын" таныстыруы 18 ғасырдағы Еуропадағы Шығыс медицинасын қабылдауға елеулі әсер етті. Жапония туралы жазбаларында ол мұқият байқауды Азия туралы еуропалық түсініктерге сәйкес келтіруге тырысты. Ол жапондықтардың қытайлықтардан бөлек этникалық тегі бар екенін және олар тікелей Вавилон мұнарасын салғандардың ұрпақтары екенін айтты. Осылайша ол синтоизмді вавилондық дінмен байланыстырды. Каемпфер туған қаласы Лемгоға қоныстанды, онда Липпе графының жеке дәрігері болды. Германияда ол Amoenitatum exoticarum (Лемго, 1712) кітабын жариялады. Жапон өсімдіктерінің көптеген түрлерінің арасында камелияның суреті де бар, оның 23 түрі сипатталды. Ол электр шабағы, акупунктура, моксибуссия және гиена туралы сипаттамаларымен ерекшеленді. Бұл гиенаның алғашқы ғылыми сипаттамасы болды (ол туралы бұрын ежелгі заманнан бері шатасқан және қиялға толы әңгімелер ғана айтылған), және Линней оны кеңінен пайдаланды. Жолақты гиенаның ғылыми аты Hyaena hyaena Linnaeus, Каемпфердің есімімен аталуы мүмкін, өйткені таксономиялық атаулардың дәстүрінде бірінші болып сипаттаған адамның аты қосылады. Каемпфердің басқа еңбектері де Линнейдің мақтауына ие болды, оның ішінде шайдың жүйелі сипаттамасы, жапон өсімдіктері туралы басқа еңбектері бар. Линней Каемпфердің кейбір өсімдік атауларын, мысалы, Гинкгоны қабылдады. 1716 жылы Каемпфер Лемгода қайтыс болды. Оның көптеген қолжазбалары мен жинағынан алынған заттар Британ кітапханасы мен Британ мұражайында сақтаулы. Каемпфердің Жапония туралы еңбектері Еуропа мен Германиядағы Шығыс Азия зерттеулеріне үлкен әсер етті, бұл Филипп Франц фон Зибольдтың зерттеулерімен аяқталды.
Э.Кемпфер туралы әдебиеттер
Ван Дер Па, Питер В.: Кемпфер, Энгельберт. Ғылыми өмірбаянның толық сөздігі.
Капица, Питер: Энгельберт Кемпфер және еуропалық ағарту. 16 қыркүйекте 350 жылдығына орай Лемго қалалық саяхатшының естелігі. Мюнхен: Iudicum Verlag, 2002.
Хаберланд, Детлеф (ред.): Engelbert Kaempfer – Werk und Wirkung. Штутгарт, Франц Штайнер, 1993.
Хаберланд, Детлеф (ред.): Энгельберт Кемпфер (1651–1716): Дәстүр мен инновация арасындағы ғалымның өмірі. Висбаден, Harrassowitz, 2005.
Дэвид Мерварт: "Ашық теңіздегі жабық ел: Энгельберт Кемпфердің еуропалық модернизмнің қиындықтарына арналған жапондық шешімі", "Еуропалық идеялар тарихы", 35,3 (2009), 321–329.
Андреас В. Даум: "1800 жыл шамасындағы Тынық мұхитындағы неміс натуралистері: өзара байланыс, автономия және трансұлттық білім саласының мәдениеті", "Зерттеулер және өзара байланыстар: Ерте заманнан Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Тынық мұхиты әлеміндегі немістер", ред. Хартмут Бергхофф, Франк Бисс және Ульрике Штрассер. Нью-Йорк: Berghahn Books, 2019, 79–102.
Kapitza, Peter: Engelbert Kaempfer und die europäische Aufklärung. Dem Andenken des Lemgoer Reisenden aus Anlaß seines 350. Geburtstags am 16. September 2001. München: Iudicum Verlag, 2002. Haberland, Detlef (Hrsg. ): Engelbert Kaempfer – Werk und Wirkung. Stuttgart, Franz Steiner, 1993. Haberland, Detlef (Hrsg. ): Engelbert Kaempfer (1651–1716): Ein Gelehrtenleben zwischen Tradition und Innovation. Wiesbaden, Harrassowitz, 2005. David Mervart: "A closed country in the open seas: Engelbert Kaempfer's Japanese solution for European modernity's predicament," in: History of European Ideas, 35,3 (2009), 321–329. Andreas W. Daum: "German Naturalists in the Pacific around 1800: Entanglement, Autonomy, and a Transnational Culture of Expertise,” in Explorations and Entanglements: Germans in Pacific Worlds from the Early Modern Period to World War I, ed. Hartmut Berghoff, Frank Biess and Ulrike Strasser. New York: Berghahn Books, 2019, 79 102.