Рене Клер: Француз суреші және жазушысы

Кіріспе

Француз режиссері және жазушысы (1898–1981)

Рене Клер (11 қараша 1898 – 15 наурыз 1981), шын аты Рене Люсьен Хомет, француз режиссері және жазушысы. Ол 1920 жылдары комедия мен фантастиканы біріктірген үнсіз фильмдердің режиссері ретінде танымал болды. Франциядағы алғашқы инновациялық дыбысты фильмдерді жасағаннан кейін, он жылдан астам Ұлыбритания мен АҚШ-та жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Францияға оралғаннан кейін, ол әсемдігімен және тапқырлығымен ерекшеленетін фильмдер түсіре берді, көбінесе француз өмірінің ертерек жылдарына ностальгиялық көзқарас ұсынды. 1960 жылы Франция академиясының мүшесі болып сайланды. Клердің ең белгілі фильмдері: «Италиялық сабан шапқышы» (Un chapeau de paille d'Italie, 1928), «Париж шатырлары астында» (Sous les toits de Paris, 1930), «Миллион» (Le Million, 1931), «Бізге бостандық!» (À nous la liberté, 1931), «Мен сиқыршыға үйлендім» (I Married a Witch, 1942) және «Содан кейін ешкім қалмады» (And Then There Were None, 1945).

Ерте өмір

Рене Клер Парижде, Лес-Халль ауданында туып өсті, оның көрікті әрі еңбекке толы мінезі оған ең қатты әсер етті. Оның әкесі сабын саудагері болған; оның үлкен ағасы Анри Хоммет (1896 жылы туған) болды. Ол Монтень және Луи-ле-Гранд лицейлерінде оқыды. 1914 жылы философияны оқыған, сол кездегі достарының арасында актер және жазушы Филипп Хериат атанған Реймонд Пейелл де болды. 1917 жылы, 18 жасында, ол Бірінші дүниежүзілік соғыста жедел жәрдем машинасының жүргізушісі болып қызмет етті, бірақ омыртқа жарақатынан кейін әскерден босатылды. Ол көрген соғыстың қасіреттеріне терең қиналып, "Адам басы" атты өлеңдер жинағында осы сезімдерін білдірді (аталған жинақ жарық көрмеді). Соғыстан кейін Парижге оралғаннан кейін, ол солшыл бағытты ұстанатын L'Intransigeant газетінде журналист ретінде жұмыс істеуге кірісті.

Кино мансабы

Музыка залы әншісі Дамиямен танысып, оған бірнеше ән жазғаннан кейін, Клэр 1920 жылы Gaumont студиясына барып, онда актерлер іріктеліп жатқан фильмге қатысты. Содан кейін Лойе Фуллер мен Габриэль Сорердің режиссерліктегі «Le Lys de la vie» фильмінде басты рөлге келісті. Ол Рене Клер деген сахналық есімді қабылдады, және Луи Фойельде үшін «Паризет» сияқты бірнеше актерлік жұмыстар одан кейін жүзеге асты. 1922 жылы ол журналистік қызметін кеңейтіп, «Théâtre et Comœdia illustrés» ай сайынғы журналының жаңа кинолық қосымшасының редакторы болды. Ол Бельгияға да сапар шекті, ал ағасы Анридің ұсынуымен бірнеше фильмде режиссер Жак де Барончеллидің ассистенты болды.

1924-1934 жылдар

1924 жылы продюсер Анри Диамант Бергердің қолдауымен Клэр өзінің алғашқы фильмі – «Париж, ұйықтап жатыр» (The Crazy Ray) атты қысқа комедиялық фантазиясын түсіруге мүмкіндік алды. Бірақ оны көрсетуге үлкермес бұрын, Клэрден Фрэнсис Пикабия мен Эрик Сати олардың дадаизм балеті «Relâche» аясында көрсетілетін қысқа фильм түсіруді сұрады; ол «Entr'acte» (1924) фильмін жасады, ол Клэрді париждік авангардтың жетекші өкілі ретінде таныстырды. Фантазия мен армандар оның келесі екі фильмінің де құрамдас бөлігі болды, алайда 1926 жылы Клэр жаңа бағытқа бұрылды. Ол Александр Каменканың «Фильмы Альбатрос» компаниясына қосылып, коммерциялық сәттілікке ие болған «La Proie du vent» (Желдің олжасы) атты драмалық әңгімені түсірді. Ол «Альбатрос» компаниясында өзінің соңғы екі үнсіз фильмін – «Un chapeau de paille d'Italie» (Италиялық сабан шапқышы) және «Les Deux Timides» (Екі ұялды жан) (екеуі де 1928) түсірді. Бұл фильмдерде ол Лабиштің екі пьесасының сөздік комедиясын үнсіз кино тіліне аударуға тырысты. «Альбатрос» компаниясында жұмыс істеген кезде Клэр суретші Лазар Мэрсонмен және оператор Жорж Перинальмен танысты, олар келесі он жыл бойы оның маңызды серіктестері болды. Үнсіз кино дәуірінің соңында Клэр Гриффит, Чаплин, Пабст және Эйзенштейнмен қатар киноның ұлы тұлғаларының бірі ретінде даңққа ие болды. Өзінің барлық сценарийлерінің авторы болған және фильм жасаудың барлық аспектілеріне, монтаждауға дейін, ерекше назар бөлген Клэр француз кинорежиссерлерінің алғашқыларының бірі болып, өзін толыққанды автор ретінде орнықтырды. Клэр бастапқыда фильмдерге дыбыс енгізілуіне күмәмен қарады және оны «табиғатқа жат жаратылыс» деп атады. Бірақ ол оның ұсынатын шығармашылық мүмкіндіктерін байқады, әсіресе саундтрек шындыққа сәйкес келмесе. Оның пікірінше, сөздер мен суреттер ақпаратты қайталаудың қажеті жоқ, тіпті олардың бірігуіне де мұқтаждык болмауы керек; диалог әрқашан естілуі міндетті емес. 1930 және 1933 жылдар аралығында Клэр бұл идеяларды өзінің алғашқы төрт дыбыстық фильмінде зерттеді, бастапқысы – «Париждің төбелері астында» (Sous les toits de Paris). Одан кейін «Le Million» (1931), «À nous la liberté» (1931) және «Quatorze juillet» (1933) фильмдері түсірілді. Бұл фильмдердің барлығы жұмысшы табының өмірін мейіріммен және идеалдастырылған түрде бейнеледі, сонымен қатар әлемдік аренада Париждің романтикалық бейнесін қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Бұл ерте дыбыстық фильмдердің үлкен табысынан кейін Клэр өзінің келесі фильмі – «Le Dernier Milliardaire» (Соңғы миллиардер) (1934) сыншылар мен көрермендер тарапынан сәтсіздікке ұшырағанда үлкен соққыға ұшырады. Ол фильмнің британдық тұсаукесеріне қатысу үшін Лондонға барғанда Александр Кордамен кездесті, ол оған Англияда жұмыс істеуге шарт жасады. Ол ұсынысты қабылдап, Францияда кино жасаудан ұзақ уақытқа үзіліс жасады.

In 1924, with the support of the producer Henri Diamant Berger, Clair got the opportunity to direct his own first film, Paris qui dort (The Crazy Ray), a short comic fantasy. Before it had been shown however, Clair was asked by Francis Picabia and Erik Satie to make a short film to be shown as part of their Dadaist ballet Relâche; he made Entr'acte (1924), and it established Clair as a leading member of the Parisian avant garde. Fantasy and dreams were also components of his next two films, but in 1926 Clair took a new direction when he joined Alexandre Kamenka's Films Albatros company to film a dramatic story, La Proie du vent (The Prey of the Wind), which met with commercial success. He remained at Albatros for his last two silent films, Un chapeau de paille d'Italie (An Italian Straw Hat) and Les Deux Timides (Two Timid Souls) (both 1928), in which he sought to translate the essentially verbal comedy of two plays by Labiche into works of silent cinema. While at Albatros, Clair met the designer Lazare Meerson and the cameraman Georges Périnal who were to remain important collaborators with him for the next decade. By the end of the silent era, Clair was celebrated as one of the great names in cinema, alongside Griffith, Chaplin, Pabst and Eisenstein. As the author of all of his own scripts, who also paid close attention to every aspect of the making of a film, including the editing, Clair was one of the first French film makers to establish for himself the full role of an auteur. Clair was initially sceptical about the introduction of sound to films, and called it "an unnatural creation". He then realised the creative possibilities that it offered, particularly, in his view, if the soundtrack was not used realistically; words and pictures need not, and indeed should not, be tied together in a clumsy duplication of information; dialogue did not always need to be heard. Between 1930 and 1933, Clair explored these ideas in his first four sound films, starting with Sous les toits de Paris (Under the Roofs of Paris); this was followed by Le Million (1931), À nous la liberté (1931), and Quatorze juillet (Bastille Day) (1933). All of these films portrayed an affectionate and idealized view of working class life, and they did much to create a popular romantic image of Paris which was seen around the world. After the immense success of these early sound films, Clair met with a major setback when his next film, Le Dernier Milliardaire (The Last Billionaire/The Last Millionaire) (1934), was a critical and commercial flop. While he was visiting London for the film's British première, he met Alexander Korda who offered him a contract to work in England. He accepted, and began a lengthy period of exile from film making in France.

1935-1946 жылдар

Клэрдің Корданың «Лондон фильмдерімен» келісім-шарты екі жылға есептелген және үш фильмді көздеген. Оның ағылшын тіліндегі білімі шектеулі болғандықтан, ол америкалық драматург Роберт Э. Шервудпен бірінші фильмі – «The Ghost Goes West» (1935) сценарийін жазу үшін бірлесіп жұмыс істеді, бұл фильм трансатлантикалық мәдениеттердің қақтығысы туралы комикалық фантазия еді. Клэр мен Шервуд жақын дос атанды. 1936 жылдың қаңтарында Клэр екі аптаға Америкаға сапар шекті, болашақтағы жұмыс мүмкіндіктерін қарастырды, бірақ әлі де Кордамен бірге қалуды жоспарлады. Дегенмен, Корда Клэрдің келесі сценарийін қабылдамады, соның салдарынан олар жолдары айырылды. Клэрдің Англиядағы қалған уақыты бір ғана фильмді аяқтауға жеткілікті болды – Джек Бьюкенен мен Морис Шевалье жұлдыздығымен «Break the News» (1938) музыкалық комедиясы. Францияға оралғаннан кейін Клэр 1939 жылы тағы бір фильм түсіруге тырысты, ол жас өмір мен балалық шақтың мерекесі болуы тиіс еді, бірақ соғыс басталғандықтан түсірілім тоқтатылып, жоба тоқтап қалды. 1940 жылдың мамырында сол кездегі Ақпарат министрі Жан Жиродукс Клэрге киноиндустриясының ресурстарын елдің оңтүстігіндегі Ницца мен Марсель қалаларында шоғырландыруды және қажет болған жағдайда АҚШ-та француз киноөндіріс орталығын құруды ұсынды. Осы соңғы жоспарды ескере отырып, Клэр және оның отбасы, сондай-ақ Жюльен Дювивье Америкаға аттанды, бірақ Нью-Йоркке жеткенде жоба сәтсіз аяқталды және ол бірден Голливудқа барып, бірнеше студия оны жұмысқа алуға мүдделілік танытты. Ол Universal Studios үшін «The Flame of New Orleans» (1941) атты алғашқы американдық фильмін түсірді, бірақ бұл фильм коммерциялық сәтсіздікке ұшырады, нәтижесінде Клэрдің режиссерлік мансабы бір кезде күмәнді күйде қалды. Клэрдің әр американдық фильмі әртүрлі студияда түсірілді. 1941 жылы Виши үкіметі Клэрді француз азаматтығынан айырды, бірақ бұл шешім кейіннен өзгертілді. Сонымен қатар, 1941 жылы ол Франциядағы ағасы Анри Хометтің полиомиелиттен қайтыс болғанын естіді. 1943 жылы ол Алжирге Армияның Кинематографиялық қызметін ұйымдастыру үшін баруды жоспарлады, бірақ ол сапарға шығар алдынан жобаға қаржы бөлгеннен бас тартты. 1945 жылдың шілдесінде ол Францияға қысқа сапар жасады, ал 1946 жылдың шілдесінде Францияда түсірілетін келесі фильмі үшін RKO компаниясымен келісімшартқа отырды. Клэр өзінің жоғары ұйымдастырылған американдық студиялардағы жұмысының оған идеалды жағдайда жұмыс істеуге мүмкіндік бергенін мойындады: «Америкалық жүйенің шектеулеріне қарамастан, қаласаң, жауапкершілік алуға болады. Мен төрт голливудтық фильмімде өзім қалағандай істедім».

Clair's contract with Korda's London Films was for two years and it envisaged three films. Because of his limited English, he collaborated with the American dramatist Robert E. Sherwood as script writer for his first film, The Ghost Goes West (1935), a comic fantasy about transatlantic culture clash. Clair and Sherwood became close friends. In January 1936, Clair visited America for two weeks, checking out for future employment possibilities but still planning to remain with Korda. Korda however rejected Clair's next script and they parted company. Clair's remaining time in England led to only one more completed film, Break the News (1938), a musical comedy with Jack Buchanan and Maurice Chevalier. Returning to France, Clair attempted to make another film there in 1939, Air pur, which was to be a celebration of youth and childhood, but the outbreak of war interrupted filming and it was abandoned. In May 1940, Jean Giraudoux, then Minister of Information, suggested to Clair that the film profession should concentrate its resources in the south of country in Nice and Marseille – and if necessary establish a French production centre in the United States. It was with this last plan in mind that Clair and his family, along with Julien Duvivier, departed for America, but by the time he reached New York the project had already fallen through and he went straight on to Hollywood where several studios were interested in employing him. He made his first American film for Universal Studios, The Flame of New Orleans (1941), but it was such a commercial failure that for a time Clair's career as a director was in the balance. Each of Clair's American films was made for a different studio. In 1941 Clair was stripped of his French citizenship by the Vichy government, though this was later reversed. It was also in 1941 that he learned of the death of his brother Henri Chomette in France from polio. In 1943, he was planning to go to Algeria to organise the Service Cinématographique de l'Armée, but funding for the project was withdrawn just as he was on the point of departure. In July 1945 he went back to France for a short visit, and then returned finally in July 1946, having signed a contract with RKO for his next film to be made in France. Clair himself recognised that being employed by the highly organized American studios had allowed him to work in ideal circumstances: "In spite of the restrictions of the American system, it is possible, if one wishes, to take responsibility. In my four Hollywood films I managed to do what I wanted."

1947-1965 жылдар

Клэр Францияға оралғаннан кейін түсірген алғашқы фильмі – романтикалық комедия «Le silence est d'or» («Үнсіздік – алтын») (1947). Ол 1906 жылы өтеді және француз киносының алғашқы кезеңін сағынышпен еске түсіреді; оның сюжеті Мольердің «L'École des femmes» пьесасының нұсқаларын да жасады. Клэр бұл фильмін соғыстан кейінгі ең жақсы фильмдерінің бірі деп есептеді. Басқа фильмдерге де әдеби шабыт түрткіс болды: «La Beauté du diable» («Шайтанның сұлулығы») (1950) үшін Фауст, ал «Les Grandes Manœuvres» (1955) үшін Дон Жуан. Бұл екі фильмде және арадағы «Les Belles de nuit» («Түннің сұлулары») (1952) фильмінде Клэрдің досы және сүйікті әртісі Жерар Филлип басты рөлді ойнады. «Porte des Lilas» (1957) – Париждің көркем тұрғындары бар танымал ауданында қайтадан түсірілген қараңғы фильм. Осы фильмге әнші Жорж Брассен өзінің жалғыз кинороліне келісім берді. 1950 жылдары француз сыншылары мен кино жасаушыларының жаңа буыны пайда болғанда, Клэр кино өндірісінің қалыпты жолдарының өкілі ретінде көбірек сынға ұшырады, оны «ескілер киносы» деп, жастық шақтарын сағынумен байланыстырды.

Жазу және кейінгі еңбектері

Клэр журналист ретінде мансабын бастады, ал жазу оның маңызды қызығушылығы болып қала берді, және ол кейінгі жылдары оған көбірек ден қойды. 1926 жылы ол «Адамс» (ағылшын тіліне аударғанда «Жұлдыз бұрылысы») атты роман жариялады, ол нақты мен ойдан шығарылған арасындағы шекараның нашарлайтыны туралы Голливуд жұлдызының тарихы. Ол кейде көркем әдебиетке оралып тұрды («Қытай ханшайымы» және «Кездейсоқ ойындар»), бірақ оның көптеген жариялымдары киноға арналған, соның ішінде өзінің фильмдеріне қатысты ойлар да бар еді. Көптеген журналдық мақалалардан басқа, оның негізгі жариялымдары:
«Адамс». (Париж: Grasset, 1926). Ағылшын тіліне аудармасы, «Star Turn», (Лондон: Chatto & Windus, 1936). «Рефлексия жасалған». (Париж: Gallimard, 1951). Ағылшын тіліне аудармасы, «Кино туралы ойлар». (Лондон: William Kimber, 1953). «Қытай ханшайымы», соңында «Ізденіс». (Париж: Grasset, 1951). «Комедиялар мен түсініктемелер». (Париж: Gallimard, 1959) [Клэрдің 5 сценарийін қамтиды]. Ағылшын тілінен аудармасы, ішінара, «Төрт сценарий». (Нью-Йорк: Orion Press, 1970). Француз академиясына қабылдау сөйлемі. (Париж: Gallimard, 1962). «Дүниедегі барлық алтын». (Париж: Gallimard, 1962). «Киноның кешегісі мен бүгінгісі». (Париж: Gallimard, 1970). Ағылшын тіліне аудармасы, «Кино кешегі мен бүгіні». (Нью-Йорк: Dover, 1972). Джон Марстонның «Голландиялық куртезан» ромасы бойынша «Аспанның таңғажайып туындысы». (Париж: Gallimard, 1972). «Кездейсоқ ойындар: әңгімелер мен повестьтер». (Париж: Gallimard, 1976). Клэр басқа да медиа түрлеріне де қатысты. 1951 жылы ол алғашқы радио қойылымын «Шайтанның бір тамшысы» режиссерлік етті. 1959 жылы ол Мусседің «Махаббатпен әзілдеспейсің» пьесасын сахналады, онда Жерар Филипе өмірінің соңғы рөлінің бірін ойнады. 1972 жылы ол Париж операсында Глюктің «Орфей» операсын қойды.

Жеке өмір

1924 жылдың соңында Клер Франс Пикабиямен бірге театрға арналған «Ciné sketch» жұмысын істеп жатқанда, ол жас актриса Бронжа Перлмуттермен алғаш танысты. Кейіннен ол жаңа ашылған «Студия де Урсулиндерде» көрсетілген «Le Voyage imaginaire» (1926) фильмінде ойнады. Олар 1926 жылы үйленді, ал 1927 жылы ұлдары Жан Франсуа дүниеге келді. Рене Клер 1981 жылдың 15 наурызында өз үйінде қайтыс болды және Сен-Жермен-л'Осерруада жекелеме жерленді.

Беделі

Клердің кинорежиссер ретіндегі беделі өмірінде айтарлықтай қайта бағаланды: 1930 жылдары ол Ренуар мен Карнемен қатар Францияның ең ұлы режиссерлерінің бірі саналды, бірақ содан кейін оның туындыларының жасампаздығы мен өмір шындығынан алшақтауы көбірек сынға ұшырады. Оның алғашқы фильмдерінің авангардизмі, әсіресе «Entr'acte» фильмі, оған уақытша даңқ әкелді, ал сюрреализмдегі негіз оның комедиялық туындыларының көп бөлігіне сіңіп кірді. Дегенмен, оның үн пайда болғандағы бастапқы күмәнін жеңіп, оны шығармашылықпен қолдануы оның ерекшелігін қалыптастырды, ал оның алғашқы төрт дыбысты фильмі оған халықаралық атақ сыйлады. «Cahiers» журналының негізін қалаушы редакторы Андре Базин былай бағалады: «Рене Клер белгілі бір жағынан үнсіз киноның режиссері болып қалды. Оның жақындағы фильмдерінің сапасы мен маңыздылығына қарамастан, бейне арқылы өрнектеу әрқашан сөз арқылы өрнектеуден басым, тіпті диалогты жақсы естімесе де, мәні жоғалмайды». Сондай-ақ, 1957 жылы «Cahiers du Cinéma» журналының француз киносының қазіргі жағдайын талдаған арнайы санында Клер өзінің ең жоғары бағасын алды: «Толыққанды киноавтор, ол үнсіз дәуірден бері француз киносына зиялылық, нәзіктік, юмор, ақыл-ой сапасын сыйлап келеді. Бұл қасиеттері құрғақ болғанымен, әдемі және талғампаз. Оның бай карьерасында ненің болғанымен, ол өзіне тән, қатаңдыққа толы және қиялынан жаралған кинематографиялық әлемді жасады, осының арқасында ол біздің ең ұлы режиссерлеріміздің бірі болып қала береді». Мұндай бағалар кейіннен сирек болды, ал Клер фильмдерінің өзіне жеке, жасалмалығы, көбінесе әдеби сценарийді ұқыптап дайындауы және түсірілім алаңдарынан гөрі студияда түсіруге бейімділігі оны кино жасаудағы қазіргі заманғы бағыттардан ерекшелендірді.

Марапаттар мен құрметтер

Рене Клер ұлттық наградаларға ие болды: Grand officier de la Légion d'honneur, Commandeur des Arts et des Lettres және Grand croix de l'ordre national du Mérite ордендерімен марапатталды. 1953 жылы ол француз киносының Гран-при сыйлығын алды. 1956 жылы Кембридж университеті оған құрметті докторлық дәрежесін берді. 1960 жылы ол Француз академиясының мүшесі болып сайланды; ол осы құрметке ие болған тұңғыш кинорежиссер емес (одан бұрын Марсель Пагноль (1946), Жан Кокто (1955) және Марсель Ашар (1959) сайланған), бірақ фильмдерін түсіргені үшін алғаш рет сайланған режиссер ол болды. 1994 жылы Академия жыл сайынғы "Рене Клер" сыйлығын танымал кинорежиссерлерге беруді белгіледі. 1967 жылы ол Лондонның Корольдік өнер колледжінен құрметті докторлық дәрежесін алды. Жеке фильмдері үшін алған көптеген сыйлықтарынан бөлек, Клер 1979 жылы 11-ші Мәскеу халықаралық кинофестивалінде кино өнеріне қосқан үлесі үшін арнайы сыйлыққа ие болды. Париждің шетінде, сол аудандағы бұрынғы киностудиялардың орнына жақын жердегі Булонь-Биланкурдағы Рене Клер алаңы оның құрметіне аталды.