Кіріспе

Гавайидегі әдет-ғұрыптар мен әдептеме – Гавай аралдарында кеңінен сақталатын әдет-ғұрыптар мен жалпы әдептеме. Көбінесе, осыларды ұзақ жылдар бойы тұратын тұрғындар мен тума гавайиліктер сақтайды. Кейбір әдет-ғұрыптар белгілі бір этникалық топтарға тән, бірақ оларды барлық тұрғындар біледі және ұстанады. Достар немесе туыстар жиналған кезде, азық-түлік әкеліп қоятын "тағам дайындау" немесе "тағам алу" жиі кездеседі. Қолдағы тағамнан үйге алып қашу үшін тағам дайындау – жақсы әдеп саналады, немесе той иесі дайындаған тағамды алып қашу – ыңғайлы болу үшін. Тамақ жеуге ниетіңіз болмаса да, тағам алып, немесе шағын тағам дайындап, сыйластық көрсету қабылданады. Бұл дәстүрдің бір бөлігі тазалықпен байланысты, жақсы қонақ болу үшін қалған тағамды үй иесіне қалдырмай, оны өзі тазалауға жауапкершілік беру. Соңғы уақыттарда, бұл үйсіздерге көмектесуге айналды, әсіресе егер сіз қоғамдық саябақта немесе осыған ұқсас жерде жиналатын болсаңыз, себебі жақын маңда үйсіздер тұруы мүмкін. Сондай-ақ, сапардан келген достарыңыз бен туыстарыңызға сыйлық әкелу де жақсылыққа саналады. Кейбіреулер мұндай сыйлықтарды жапонша "омияге" деп атайды. Басқалары гавайилік "макана" немесе самоандық "осо" сөзін қолданады. Аймақтан тыс жерлерде қол жетімді емес, арнайы тағамдар сыйлық ретінде беруге өте қолайлы. Мысалы, Оаху аралында "Криспи Крим" жеңілдікпен сатылмайды, ал Мауиге келгендер, жалғыз франшиза орналасқан жерде, достары мен отбасы үшін пончиктермен жиі оралады. Керісінше, АҚШ-қа және шетелге саяхаттайтын жергілікті тұрғындар, жергілікті тағамдар қол жетімді емес достары мен туыстарына Гавайиден тағам әкеледі. Егер біреу сізге сыйлық берсе немесе сізге қызмет көрсетсе, бірақ оның орнына ештеңе талап етпесе, оған бір нәрсе беру немесе ақша беру – даналық пен әдептіліктің белгісі. Адамдардың "ыстық картоп" ойнап, ақшаны қабылдамауы жиі кездеседі, бірақ маңыздысы – ұсыныс жасалған. Жергілікті тұрғындар өздерін алушы ретінде сезінгісі келмейді және көбінесе сыйлық беру арқылы жақсылықты қайтарады. Егер біреу сіздің сыйлықтарыңызды қабылдамаса, кейбір жергілікті тұрғындар оған ақшаны жасырып, оның иесіне көрінбеу үшін, оны қайтаруға тырысады. Мұндай жағдайда, төлемді қабылдап алып, келесі жолы онымен кездескенде, оған ерекше бір нәрсе жасағаныңыз жөн.

Луаус

Гавайидің түпкілікті луау түрі жергілікті мәдениетте жиі кездесетін құбылыс емес, көбінесе туристерге арналған шара ретінде танылады. Бірақ, кейбір жағдайларда, мысалы, туған күнге немесе үйлену тойына арналған луаулар өткізіледі. Жергілікті луаулар көбінесе әртүрлі тағамдарды әкеліп қоятын жиынға айналды. Луау әрқашан швед столы түрінде ұйымдастырылады. Луаудың кейбір дәстүрлі элементтері, мысалы, гавайи тағамдары немесе имуда пісірілген шошқа әлі де сақталады, бірақ жергілікті шаралар үшін көбінесе тамақ беру қызметтері арқылы қамтамасыз етіледі, отбасылар жеке дайындамайды. Көрші аралдардағы, әсіресе Кауаи, Молокай және Гавайидегі дәстүрлі ауылдық отбасылар тамақты өздері дайындап, туыстарының көмегіне жүгінеді. Туыстар, достар мен көршілер "пупу" деп аталатын жеңіл тағамдардан жеке кезең ұйымдастырады. Көп жағдайда, "пупу" – жергілікті деликатестердің эвфемизмі, олар мөлшері жағынан негізгі швед столымен бәсекелесе алады, тек күріш, пои немесе крахмал болмайды.

Туған күнгі луо

Тарихи тұрғыдан алғанда, луау – этникалық тегіне қарамастан, Гавайи отбасыларының баланың бірінші туған күнін мерекелеу үшін луау өткізуге арналған дәстүрлі амал болған. Полинезия мәдениетінде (сондай-ақ корей мәдениетінде) бірінші туған күн маңызды кезең саналады. (Толық сипаттама үшін "Кендізгі Азиядан келген қонақтар үшін" деген жазуды қараңыз). Бұл мерекелер луау деп аталғанымен, олардың жалпы тақырыбы болуы мүмкін. Мысалы, балаларға арналған луауды спорт, супергерой, мультфильмдер және т.б. суреттерімен безендіріп, ойын-сауықтар ұйымдастыруға болады. Қонақтар әдетте туған күнге арналған қағаз және ақша жәшігіне салмалы сыйлық әкеледі. Мұндай жиындарға көбінесе туыстар, достар, көршілер және тіпті жүздеген адамдар қатысады. Полинезиялық отбасылар, әсіресе Самоа, Тонга және Маори тайпалары, 21 жасқа толғанда да зор тойлар мен дастарқандар ұйымдастырады. Бұл сондай-ақ отбасының ата-бабаларын, басқа аралдардан, штаттардан немесе елдерден келген туыстарын, достарын және тәрбиешілерін құрметтеу уақыты. Тәрбиешілерге келер болсақ, көптеген мәдениеттерде бір ер және бір әйел тәрбиеші болады. Алайда, кейбір мәдениеттерде, мысалы, филиппиндерде, бір балаға бірнеше тәрбиеші тағайындалады. Кейбір жағдайларда бұл сан 30-ға немесе одан да көпке жетеді.

Той дәстүрлері

Америкада тұратын жапон қыздары үйлену тойына дейін мыңдаған оригами құсын бүктеп, бақыт пен ұзақ өмір тілейді. Гавайи тұрғындары сәттілік үшін тағы бір құсты қосады. Жапон үйлену тойларында достары мен туыстары жас жұпқа ұзақ өмір тілеп, "банзай" деп тост айтады. Гавайи үйлену тойларында, әсіресе филиппин үйлену тойларында, қалыңдық пен күйеу жігіт үшін "Ақша биі" деп аталатын, сондай-ақ пандангго деп те аталатын дәстүр бар. Самоа және Тонга жас жұбайлары да сәйкесінше "таулуга" немесе "тау'олунга" деп аталатын жеке би билейді. Мұндай жағдайлардың барлығында қалыңдық және/немесе күйеу жігіт билеген кезде қонақтар жаңа үйленгендерге ақшалай сыйлықпен ізгі тілектерін білдіреді.

Тәрбие сыйлықтары

Гавайи – АҚШ штаты, сондықтан американдық стандарттарға сәйкес сыйақы беру қалыпты жағдай. Мысалы, мейрамханаларда 20–25% сыйақы стандарт саналады. Гавайидегі көптеген жұмысшылардың жалақысы ең төменгі жалақыдан кем, ал олардың тұрақты жалақысына сыйақы ескеріледі, бұл АҚШ материгіндегідей. Хостқа немесе хостессаға сыйақы бермеу немесе жеткілікті сыйақы бермеу әдепсіздік болып есептелуі мүмкін.

Семантикалық мәндер

Аудиторияға байланысты, АҚШ материгін "штаттар" деп атау немесе Гавайидің АҚШ-тың бөлігі емес екенін білдіру әдепсіздік деп саналуы мүмкін. Жергілікті тұрғындарды "туған жерліктер" немесе "гавайиліктер" деп атау да әдепсіздік. Тек этникалық гавайиліктерді "гавайиліктер" деп атауға болады. Гавайи тұрғындары, әсіресе тәуелсіздік қозғалысына қатысы барлар, өздерін жиі "канака маоли" немесе "поʻе ʻōиви" деп атайды. Гавайи аралдарында туған, бірақ гавайилік емес адамдарды этникалық гавайиліктерден ажырату үшін әдетте "жергіліктілер" деп атайды. Баспасөз және жергілікті тұрғындар гавайилік емес адамдарды "Гавайи тұрғындары" немесе "Гавайи халқы" деп атауға кеңес береді. Күнделікті сөйлеуде көптеген адамдар бұл сөздерді қолданбай, өздерін "Гавайиденмін" деп атайды. "Камаʻāина" термині кез келген ұлттан болған жергілікті тұрғындарға қолданылады, әсіресе жергілікті тұрғындарға жеңілдіктер ұсынатын кәсіпорындарда. Гавайиде туып өскен, бірақ толық немесе жартылай гавайилік емес адам өзін гавайилік деп атамайды, тек өз ұлтының атын айтады. Гавайидегі көптеген адамдардың ұлты аралас. Ағылшын тілін жетік білмесе, пиджин тілінде сөйлеуге тырыспаған жөн. Пиджин тілінің диалектісі аймаққа қарай өзгереді, ал нағыз пиджин гавайи тілінің грамматикалық ережелерін сақтайды. Сөздік қорында гавайи, жапон, филиппин және португал тілдерінің әсері зор. Кейбір жергілікті тұрғындар пиджин тілінде сөйлеуге тырысқан сырттан келген адамды, басқа аймақтық акцентпен сөйлеуге тырысқандай деп санайды, бұл олардың сөйлеуін қорлаумен тең. Сонымен қатар, Гавайи тұрғынының тек пиджин тілінде сөйлейтінін/түсінетінін және стандартты ағылшын тілінде сөйлей алмайтынын/түсіне алмайтынын жорамалдау да дұрыс емес. Егер сіз Оахуда тұрып немесе саяхаттап жүрсеңіз, Гавайидің басқа аралдарын "сыртқы" аралдар деп атамаңыз. Жергілікті тұрғындар оларды "қоңсы" аралдар деп атайды. Егер сіз ақ нәсілді болсаңыз, сізді "хаоле" деп атауы мүмкін. Кейде қате жазылатын "hāʻole" сөзі осылай айтылмайды. Бұл сөздің ең ерте қолданылуында, батыспен байланыс орнатудан бұрынғы адамдардың қоныс аударуын байқау үшін қолданылған. Бұл термин көбінесе жалпы "материк тұрғындарына" қолданылады. Басқа тілдердегідей, дауыс ырғағы арқылы да айырмашылықтарды анықтауға болады. Сондықтан, "howzit, haole жігіт?" сөзі "Ақымақ хаоле" сөзінен өзге мағына береді. Гавайиде тұратын көптеген ақ нәсілді адамдар үшін "хаоле" деп аталу қорлау ретінде қабылданады, сондықтан бұл термин саяси тұрғыдан дұрыс емес деп саналады. Португалдық тегі бар адамдар, тіпті олар ақ нәсілді болса да, оларды "хаоле" деп атағанда ренжіуі мүмкін. Португалдықтар Гавайиде ұзақ жылдардан бері жұмыс істеп келеді және қытайлықтар, филиппиндіктер және басқа да ақ емес ұлттармен ортақ жұмыс тарихына ие. Гавайидегі көптеген португалдықтар жергілікті әдет-ғұрыптарды сақтайды және басқа кавказдықтарға қарағанда жергілікті құндылықтарды ұстанады; португалдықтардың ықпалы Гавайидің біріктірілген тағамдарында және пиджин тіліндегі қарым-қатынаста байқалады. Алайда, "жергілікті болып" жүрген әрбір ақ нәсілді адамның португалдық екенін жорамалдауға болмайды.

Жол жүру

Егер сіз қоғамдық автобустарды пайдаланатын қонақ болсаңыз, сізден бұрын барлық жергілікті тұрғындар мінгенше күтуіңіз қажет. Көптеген жергілікті тұрғындар жұмысқа бару үшін қоғамдық көлікті пайдаланады, сондықтан күнделікті жол төлемі бар туристерден келесі бос автобусты күтуі сұралады, бірақ бұл міндетті емес. Аралдарда көлік жүргізетін қонақтар, белгілі бір қоғамдық жолдарды "жергілікті көлік қана" деп көрсететін белгілерді сақтауы керек. Бұл ережелер жергілікті тұрғындарды олардың аудандарындағы артық қозғалыстан қорғау мақсатында қолданылады. Бірақ бизнес аймақтары осы ереженің аясында қарастырылмайды.

Жағажайлар

Аралдарда көптеген қоғамдық жағажайлар бар, бірақ "жағажайға кіру тұрақтарында" автокөлік қою орындары шектеулі болуы мүмкін. Бұл "жағажайға қолжетімділік" аймақтары мемлекеттік және жергілікті заңдармен құрылған, себебі жергілікті тұрғындардың қонақ үйлер мен туристік аймақтарда қолжетімділігі шектеулі жағажайларға қайта қолжетімділік алуына мүмкіндік беру мақсатында болды. Сондықтан, қонақтардың бұл тегін және шектеулі тұрақ орындарын жергілікті тұрғындарға қалдыруы құптарады. Көптеген қонақ үйлер күндізгі тұраққа ақы төлеп пайдалануға рұқсат береді. Егер сіз серфинг жасау үшін аралдарға келсеңіз, қай жағажайларға сырттан келгендерге рұқсат екенін жергілікті тұрғындардан сұраған жөн. Серфингке ең танымал аймақтарда қабылдануға көп жылдар қажет, ал күшпен жол ашу әдетте жергілікті серфингшілердің қарсылығына ұшыратады.

Қоршаған ортаға жауапкершілік

Әрқашан "малама ка айна" немесе басқаша айтқанда, жерді күтіңіз. Жергілікті жағажайлар мен жерді құрметтеңіз, өз қоқысыңызды (ʻōpala) жинап, Гавайидің жасыл теңіз тасбақалары, монах тырналары және коралл рифтері сияқты жергілікті түрлерді мазаламауға тырысыңыз. Табиғи ресурстарды барлық келушінің көруіне мүмкіндік жасаған жөн. Келушілер қабықшалар, тастар және басқа да естеліктерді алуға ниеттенсе, оларды көбінесе жол жиегіндегі дүкендерде сатып алуға болады, осылайша жергілікті экономикаға үлес қосады. Үлкен аралға сапар шеккенде, қара құм мен лава тастарын алып кетпеу маңызды, себебі бұл Гавайидің от құдайы Пеленің ашуын тудыруы мүмкін.