Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кітапхана каталогтау үшін цифрлық форматтар
Digital formats for library cataloguing
MARC (машинамен оқылатын каталогтау) – кітапханалар каталогтаған кітаптар, DVD және цифрлық ресурстар сияқты материалдардың машинамен оқылатын сипаттамасы үшін стандарттық цифрлық форматтар жиынтығы. Компьютерленген кітапхана каталогтары мен кітапхана басқару бағдарламалық жасақтамасы библиографиялық ақпаратты компьютерлер арасында еркін алмасу үшін, өзінің каталог жазбаларын MARC стандарты бойынша құрылымдауы тиіс. Библиографиялық жазбалардың құрылымы дерлік жағдайда MARC стандартына сәйкес келеді. Басқа стандарттар да MARC-пен бірге жұмыс істейді, мысалы, Ағылшын-американдық каталогтау ережелері (AACR) / Ресурстарды сипаттау және қол жеткізу (RDA) MARC жазба құрылымына библиографиялық деректерді енгізу бойынша нұсқаулар береді, ал Халықаралық стандартты библиографиялық сипаттама (ISBD) MARC жазбаларын стандартты, адам оқи алатын форматта көрсетуге нұсқаулар береді.
MARC (machine readable cataloging) is a standard set of digital formats for the machine readable description of items catalogued by libraries, such as books, DVDs, and digital resources. Computerized library catalogs and library management software need to structure their catalog records as per an industry wide standard, which is MARC, so that bibliographic information can be shared freely between computers. The structure of bibliographic records almost universally follows the MARC standard. Other standards work in conjunction with MARC, for example, Anglo American Cataloguing Rules (AACR)/Resource Description and Access (RDA) provide guidelines on formulating bibliographic data into the MARC record structure, while the International Standard Bibliographic Description (ISBD) provides guidelines for displaying MARC records in a standard, human readable form.
Тарих
Конгресс кітапханасымен жұмыс істеген америкалық компьютер ғалымы Генриетта Аврам 1965-1968 жылдар аралығында MARC-ті әзірледі, осы арқылы компьютерлер оқи алатын және кітапханалар арасында таратылатын жазбаларды жасау мүмкін болды. 1971 жылы MARC форматтары библиографиялық деректерді тарату жөніндегі АҚШ ұлттық стандартына айналды. Екі жыл өткен соң, олар халықаралық стандартқа ие болды. Әлемде MARC-тің бірнеше нұсқасы қолданылады, ең көп тарағаны – 1999 жылы АҚШ және Канаданың MARC форматтарын үйлестіру нәтижесінде құрылған MARC 21 және UNIMARC. UNIMARC-ты Халықаралық кітапханалар мен қауымдастықтар федерациясының (IFLA) тұрақты UNIMARC комитеті күзетеді және оны Еуропаның кейбір аймақтарында кеңінен пайдаланады. Қазіргі MARC 21 стандарттар жинағына библиографиялық жазбалар форматынан өзге, уәкілеттік жазбалары, иелік жазбалары, классификация кестелері және қоғамдық ақпараттар үшін де форматтар кіреді.
Working with the Library of Congress, American computer scientist Henriette Avram developed MARC between 1965 and 1968, making it possible to create records that could be read by computers and shared between libraries. By 1971, MARC formats had become the US national standard for dissemination of bibliographic data. Two years later, they became the international standard. There are several versions of MARC in use around the world, the most predominant being MARC 21, created in 1999 as a result of the harmonization of U. S. and Canadian MARC formats, and UNIMARC. UNIMARC is maintained by the Permanent UNIMARC Committee of the International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA), and is widely used in some parts of Europe. The MARC 21 family of standards now includes formats for authority records, holdings records, classification schedules, and community information, in addition to the format for bibliographic records.
Жазба құрылымы мен өрістер атауы
MARC стандарттары MARC жазбасының үш негізгі жағын анықтайды: әрбір жазбадағы өріс таңбалаулары, жазбаның құрылымы және жазбаның өзінің мазмұны.
The MARC standards define three aspects of a MARC record: the field designations within each record, the structure of the record, and the actual content of the record itself.
Өріс атаулары
MARC жазбасындағы әрбір өріс, жазбада сипатталатын нысан туралы нақты ақпаратты қамтиды, мысалы, автор, тақырып, баспагер, жариялану күні, тіл, медиа түрі және т.б. Алғашқыда компьютерлік қуаты төмен және жад қымбат болған кезде жасалғандықтан, MARC әрбір өрісті анықтау үшін үш таңбалы сандық кодты (001-ден 999-ға дейін) пайдаланады. Мысалы, MARC 100 өрісін туындының негізгі авторы, 245 өрісін тақырыбы, ал 260 өрісін баспагер деп белгілейді. 008-нен жоғары өрістер бір әріп немесе санмен белгіленетін қосалқы өрістерге бөлінеді. Мысалы, 260 өрісі басылым орнын білдіретін "a" қосалқы өрісіне, баспагердің атын білдіретін "b" қосалқы өрісіне және жариялану күнін білдіретін "c" қосалқы өрісіне бөлінеді.
Each field in a MARC record provides particular information about the item the record is describing, such as the author, title, publisher, date, language, media type, etc. Since it was first developed at a time when computing power was low, and space precious, MARC uses a simple three digit numeric code (from 001 999) to identify each field in the record. MARC defines field 100 as the primary author of a work, field 245 as the title and field 260 as the publisher, for example. Fields above 008 are further divided into subfields using a single letter or number designation. The 260, for example, is further divided into subfield "a" for the place of publication, "b" for the name of the publisher, and "c" for the date of publication.
Жазба құрылымы
MARC жазбалары әдетте екілік файлдар түрінде сақталады және жіберіледі, көбінесе бірнеше MARC жазбалары бір файлға біріктіріледі. MARC әрбір жазбаның құрылымын анықтау үшін ISO 2709 стандартын пайдаланады. Бұл жазбаның басталу және аяқталуын көрсететін маркерді, сондай-ақ жазба ішіндегі өрістер мен қосалқы өрістерді табуға мүмкіндік беретін, жазбаның басындағы таңбалар жиынтығын қамтиды. 2002 жылы АҚШ Конгресі кітапханасы MARCXML схемасын альтернативті жазба құрылымы ретінде жасады, бұл MARC жазбаларын XML форматында көрсетуге мүмкіндік береді; өрістер өзгермейді, бірақ олар XML белгілерімен жазбада көрсетіледі. Кітапханалар әдетте өз жазбаларын веб-сервис арқылы MARCXML түрінде ұсынады, көбінесе SRU немесе OAI PMH стандарттарын қолданады.
MARC records are typically stored and transmitted as binary files, usually with several MARC records concatenated together into a single file. MARC uses the ISO 2709 standard to define the structure of each record. This includes a marker to indicate where each record begins and ends, as well as a set of characters at the beginning of each record that provide a directory for locating the fields and subfields within the record. In 2002, the Library of Congress developed the MARCXML schema as an alternative record structure, allowing MARC records to be represented in XML; the fields remain the same, but those fields are expressed in the record in XML markup. Libraries typically expose their records as MARCXML via a web service, often following the SRU or OAI PMH standards.
Мазмұны
MARC библиографиялық элемент туралы ақпаратты кодтайды, бірақ оның ішкі мазмұны туралы емес; бұл метадеректерді тарату стандарты, мазмұн стандарты емес. Каталогтаушының әрбір MARC өрісіне енгізетін нақты мазмұны көбінесе MARC стандартынан тыс стандарттармен реттеледі және анықталады, тек MARC стандартының өзінде анықталған бірнеше тұрақты өрістерді қоспағанда. Мысалы, Ресурс сипаттамасы және қол жетімділігі кітаптар және басқа да материалдардың физикалық ерекшеліктерін қалай көрсету керектігін анықтайды. Конгресс кітапханасының тақырыптық тізімі (LCSH) – бұл жұмыстың негізгі тақырыбын сипаттау үшін қолданылатын бекітілген тақырыптық терминдердің тізімі. Басқа каталогтау ережелері мен жіктеу кестелері де қолданылуы мүмкін.
MARC encodes information about a bibliographic item, not information about the content of that item; this means it is a metadata transmission standard, not a content standard. The actual content that a cataloger places in each MARC field is usually governed and defined by standards outside of MARC, except for a handful of fixed fields defined by the MARC standards themselves. Resource Description and Access, for example, defines how the physical characteristics of books and other items should be expressed. The Library of Congress Subject Headings (LCSH) are a list of authorized subject terms used to describe the main subject content of the work. Other cataloging rules and classification schedules can also be used.
MARC форматтары
+MARC форматтары Атаулар, тақырыптар және бірыңғай атаулар туралы ақпарат береді. Авторитетті жазба әрбір атаудың бекітілген түрін анықтайды, қажет болған жағдайда атаудың басқа түрлеріне сілтемелер қосады. Библиографиялық жазбалар библиографиялық ресурстардың (кітаптар, дыбыс жазбалары, бейне жазбалары және т.б.) интеллектуалдық және физикалық ерекшеліктерін сипаттайды. Классификациялық жазбалар – классификациялық деректерді қамтитын MARC жазбалары. Мысалы, Конгресс кітапханасының классификациясы MARC 21 классификация форматын қолдана отырып кодталған. Қоғамдық ақпарат жазбалары қызмет көрсететін мекемелерді, мысалы, жергілікті тұрғын үйсіздерге көмектесетін орталықты немесе салық жөнінде кеңес беретін ұйымды сипаттайтын MARC жазбалары. Холдингтер туралы жазбалар кітапхана ресурстары туралы нақты ақпаратты (кітапхана белгісі, орналасқан жері, сақталған томдар саны және т.б.) ұсынады.
+MARC formatsNameDescriptionAuthority recordsprovide information about individual names, subjects, and uniform titles. An authority record establishes an authorized form of each heading, with references as appropriate from other forms of the heading. Bibliographic recordsdescribe the intellectual and physical characteristics of bibliographic resources (books, sound recordings, video recordings, and so forth). Classification recordsMARC records containing classification data. For example, the Library of Congress Classification has been encoded using the MARC 21 Classification format. Community Information recordsMARC records describing a service providing agency, such as a local homeless shelter or tax assistance provider. Holdings recordsprovide copy specific information on a library resource (call number, shelf location, volumes held, and so forth).
MARC 21
MARC 21 21-шы ғасырдағы бастапқы MARC жазба форматын жаңадан анықтау және оны халықаралық қауымдастыққа қолжетімді ету мақсатында жасалған. MARC 21 келесі бес дерек түрі үшін форматтарды ұсынады: Библиографиялық формат, Авторитеттік формат, Иелік формат, Қоғамдық формат және Классификациялық дерек формат. MARC 21 екі таңба жиынтығын пайдалануға мүмкіндік береді: MARC 8 немесе UTF-8 ретінде кодталған Unicode. MARC 8 ISO 2022 стандартына негізделген және еврей, кириллица, араб, грек және Шығыс Азия жазу жүйелерін қолдануға мүмкіндік береді. UTF-8 форматындағы MARC 21 Unicode қолдауы бар барлық тілдерді қолдануға мүмкіндік береді.
MARC 21 was designed to redefine the original MARC record format for the 21st century and to make it more accessible to the international community. MARC 21 has formats for the following five types of data: Bibliographic Format, Authority Format, Holdings Format, Community Format, and Classification Data Format. MARC 21 allows the use of two character sets, either MARC 8 or Unicode encoded as UTF 8. MARC 8 is based on ISO 2022 and allows the use of Hebrew, Cyrillic, Arabic, Greek, and East Asian scripts. MARC 21 in UTF 8 format allows all the languages supported by Unicode.
Болашақ
MARC форматтарының болашағы кітапханалар арасында белгілі бір пікірталас тудырып отыр. Бір жағынан, сақтау форматтары өте күрделі және көне технологияларға негізделген. Екінші жағынан, осы деңгейде толыққанды библиографиялық форматтың басқа баламасы жоқ. Он мыңдаған жеке кітапханалардағы миллиардтаған MARC жазбалары (соның ішінде OCLC консорциумына тиесілі 50 000 000-нан астам жазба) өзгеріске қарсы инерция тудырады. Конгресс кітапханасы Біблиографиялық негіздемелік бастаманы (BIBFRAME) іске қосты, оның мақсаты MARC-тің орнын басатын, деректерді бірнеше каталогтарда көрсетуде оңай қайта пайдалануға және одан да толыққанды етуге мүмкіндік беретін форматты ұсыну. 2013 жылдан бастап OCLC Research, WorldCat-тағы 400 миллион MARC жазбасында (2018 жылдың басына дейін) кітапханалардың әртүрлі MARC элементтерін қалай қолданғанын көрсететін деректерді жариялады. MARC форматтарын MARC Басқару тобы басқарады, ал оған MARC Кеңесші комитеті кеңес береді. MARC-қа өзгерістер енгізу туралы ұсыныстар MARC Кеңесші комитетіне жіберіледі және Америка кітапханалар қауымдастығының (ALA) қысқы және жылдық мәжілістерінде ашық түрде талқыланады.
The future of the MARC formats is a matter of some debate among libraries. On the one hand, the storage formats are quite complex and are based on outdated technology. On the other, there is no alternative bibliographic format with an equivalent degree of granularity. The billions of MARC records in tens of thousands of individual libraries (including over 50,000,000 records belonging to the OCLC consortium alone) create inertia. The Library of Congress has launched the Bibliographic Framework Initiative (BIBFRAME), which aims at providing a replacement for MARC that provides greater granularity and easier re use of the data expressed in multiple catalogs. Beginning in 2013, OCLC Research exposed data detailing how various MARC elements have been used by libraries in the 400 million MARC records (as of early 2018) contained in WorldCat. The MARC formats are managed by the MARC Steering Group, which is advised by the MARC Advisory Committee. Proposals for changes to MARC are submitted to the MARC Advisory Committee and discussed in public at the American Library Association (ALA) Midwinter and ALA Annual meetings.