Кіріспе

Қытай философы, Янгист философиясының негізін қалаушы (б.з.д. 440–360 ж. шамамен). Ян Жу (Янгзи, Устаз Ян деп те аталады; б.з.д. 440–360 ж. шамамен) – Соғысқан мемлекеттер дәуірінде өмір сүрген қытай философы. Мохистік және Конфуцийлік ойларға ерте этикалық эгоизмдік балама ретінде, Ян Жудың қазірге дейін жеткен идеялары негізінен Хуананьцзы, Люши Чунцю, Мэнцзы және, мүмкін, Лиэцзы мен Чжуанцзы сияқты қытай мәтіндерінде кездеседі. Ол «Янгизм» философиялық мектебін құрды. Лиэцзыде баяндалған Ян Жуға жатқызылатын философиялар жұмыстың қалған бөлігінің даосистік ықпалымен қақтығысады. Оның өзін-өзі сақтау (weiwo 為我) принципін тануы ерекше атап өтуге лайық, бұл оған «дененің ашылуына» автор ретінде танылғандық әкелді. Басқа қытай философтарымен салыстырғанда Ян Жу соңғы кезде көшкінге ұшырады, бірақ оның өз заманындағы ықпалы соншалықты зор болғандықтан, Мэнций оның философиясын Моцзының қарама-қарсы идеяларымен бірге «жерді қиратып, бүлдіретін су тасқыны мен жабайы аңдар» деп сипаттаған.

Менцийдің Ян Чжу туралы пікірі

Менцийдің айтуынша, "Янгтың қағидасы – "әркім өзі үшін" – бұл билеушінің құқықтарын мойындамайды. Моның ұстанымы – "барлығын тең сүю" – бұл әкеге тиіс арнайы құрметті мойындамайды. Патшаны да, әкені де мойындамау – жануарлар деңгейіне түсумен тең. Егер олардың ұстанымдары тоқтатылмаса және Конфуцийдің қағидалары ұсынылмаса, олардың бұрыс сөздері халықты жаңылыстырып, мейірімділік пен туралық жолын бітіріп тастайды". Менций Янг Чжуды "әлемге пайдасы тигендіктен, өзінен бір түк шашын да қырқып алмайтын" адам деп сынады. Дегенмен, Янг Чжу өзін-өзі кемсіту, яғни шашты қырқу арқылы ешқандай пайдаға келмейтінін баса көрсетті. Ол басқаларға зиян келтірмейді, бірақ жеке пайдасы үшін оларға зиян тигізбейді, одан аулақ болу керек. Янг Чжу былай үйретті: "Егер әркім бір түк шашына да зиян келтірмесе және егер әркім әлемге де пайда әкелмесе, әлем өзінен-өзі жақсы басқарылады". Басқаша айтқанда, әркім өз ісімен айналысып, басқалардан ештеңе алмауы және алғанына қанағат етуі керек. Осылайша адам бақытты болады және әлемнің игілігіне үлес қосады. Жеке мүдделер ұжымдық немесе ұлттық мүдделермен қақтығысқа келген жағдайда, жеке мүдделерге көбірек құрмет көрсетіп, оларды қорғау керек. Бұл сырттай қоғам мен ұжымға зиянды көрінеді, сонымен қатар сұрақтар мен сынап-қақпауға ең осал. Шындығында, керісінше, бұл жеке мүдделерді де, қоғамдық мүдделерді де сақтайды. Өйткені қоғамның негізі адамдар үшін құрылған, адамдар қоғам үшін емес.

Табиғат философиясы

Оның қарсыластары оны ләззатқұмар, эпикурейшіл және жекеге басымдық беруші деп көрсетсе де, Ян Чжу, замандас деректерге сәйкес, өмірді жайсыз және алабұрлы әлемде сақтаудың ең жақсы жолы ретінде табиғатқа ұмтылуға бағытталған жаңа философиялық ағыммен байланысты ерте даосистік ұстаз болды. Ян Чжудың пікірінше, барлық тірі жандарда өмір сүру инстинкті болады, бірақ жаратылыстың ең жоғарысы – адам, жануарлардың күшіне ие болмай, ақыл-ойына сүйенуі керек, күшіне емес. Ол күшті басқаларға қарсы пайдаланғанда оны жек көретін деп есептеді.

Өмір философиясы

Янг Чжу өзінің ой-пікірлерін рухани өзін-өзі жетілдіру және өзін-өзі тану арқылы қанағатқа жетуге бағыттады. Анри Масперо Янгтың философиясын "пессимизм мен фатализмнің қоспасы" деп сипаттады. "Лиэзидің" Янг Чжу тарауында былай делінген:
Жүз жыл – ұзақ өмірдің шегі. Мың адамның бірі ғана оған жетеді. Егер осындай адам болса, балалық шағы мен қарттығының өзі уақытының жартысын құрайды. Түндегі ұйқы мен күндізгі сергек уақытта ысырап болатын нәрселер де жартысын алып қояды. Ал қалғанының жартысы ауру-сырқау, қайғы-қасірет, (жақындарының) өлімі, уайым-қорқынышпен өтеді. Қалған он шақты жылында біз алаңсыз, бақытты болатын бірде-бір сәт жоқ деп есептеймін. Егер осылай болса, өмірдің мәні неде? Қандай ләззат бар? Сұлулық пен байлық үшін, сонда бар. Музыка мен секс үшін, сонда бар. Бірақ сұлулық пен байлыққа деген құштарлық әрқашан тоймайды, музыка мен секс те әрқашан рахат сыйламайды. Одан бөлек, біз жазалаумен шектелеміз, сыйақымен ынталандырыламыз, атақ-даңқпен жетелеміз және заңмен тексерілеміз. Біз тек уақытша ғана бос мақтауға ұмтылып, өлімнен кейін болатын артық даңқты іздейміз. Біз жалғызбыз, сондықтан естігенімізге, көргенімізге ерекше мән береміз, денеміз бен жанымыз үшін дұрыс не бұрыс екеніне тым қатты алаңдаймыз. Осылайша біз қазіргі бақыттан айырылып, бір сәт те еркіндікке бөленбейміз. Бұл көптеген шынжырлар мен екі еселеп түрмеде отырудан қандай айырмашылық?

Өлім философиясы

Янг Чжу бақытты іздеумен келісті, бірақ ол өмірді белгіленген мерзімінен артық созуға тырыспау керек деп ойлады, сондай-ақ өмірін қажетсіз жерде қысқартуға да болмайды. Янг Чжу өлім де өмір сияқты табиғи екенін, демек оны қорқынышпен немесе құрметпен қарамау керек деп есептеді. Қайтыс болған адам үшін жаназа рәсімі ешқандай мәнсіз. "Өлген адамдардың денесі сандыққа қойылып көмілгеніне, өртелуіне, суға немесе орға тасталуына, тіпті киген киімдеріне де қатысы жоқ. Ең маңыздысы – өлім келмей тұрып, өмірді толыққанды өмір сүру".