Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шагос аралдарының 1969 жылға дейінгі тұрғындарының этникалық жіктелуі
Ethnic classification for the pre 1969 inhabitants of the Chagos Islands
Шагостар (сондай-ақ Îlois il. wa немесе Чагос аралдарының халқы) – 18 ғасырдың соңында Чагос аралдарына, атап айтқанда Диего Гарсия, Перос Банхос және Соломон аралдарына француз құлдарымен әкелінген индо-африкалық этностық топ. Халықаралық құқық бойынша, олар Чагос архипелагының түпкілікті халқы болып саналады. Шагостардың көпшілігі қазір Маврикий мен Ұлыбританияда тұрады, өйткені 1960-шы жылдардың соңы мен 1970-шы жылдардың басында британ үкіметі оларды күштеп шығарып, Диего Гарсия аралын – шагостардың көп бөлігі тұрған аралды, АҚШ әскери базасы орналасқан жер ретінде пайдалануға мәжбүрледі. Бүгінде шагостарға Диего Гарсия аралында немесе Чагос архипелагының кез келген жерінде тұруға рұқсат етілмейді, тіпті олар бұрын тұрған көптеген аралдар Диего Гарсиядан 160 км-ден астам қашықтықта болса да. Шагостардың тұқымдастарының көп бөлігі Африкадан, әсіресе Мадагаскар, Мозамбик және Маврикийді қоса алғанда, басқа да Африка елдерінен шыққан. Үнді және малайлық тектің де айтарлық үлесі бар. Француздар 1786 жылы Маврикийден құлдарды Чагос аралдарына әкелді. Ал 19 ғасырда балықшылар, фермерлер және кокос плантацияларында жұмыс істеушілер де келді. Шагостар шагос креол тілінде сөйлейді, ол француз тіліне негіделген креол тілі, оның лексикасында түрлі африкалық және азиялық тілдерден алынған сөздер бар және ол Бурбонна креол тілінің бір бөлігі болып табылады. Шагос креол тілінде әлі де олардың кейбір ұрпақтары Маврикий мен Сейшель аралдарында сөйлейді. Ұлыбританияда тұратын шагостар ағылшын тілінде сөйлейді. Олардың кейбіреулері Батыс Сассекс қаласындағы Кроули қаласына қоныстанды, ал 2016 жылы шагостар қауымдастығының саны шамамен 3000-ға жетті. Манчестерде де шагостар қауымдастығы бар, оның құрамында суретші Одри Альберт те бар. 2016 жылы британ үкіметі 45 жылдық сот дауынан кейін шагостардың аралдарға оралу құқығын мойындамады. 2019 жылы Халықаралық сот кеңесі Біріккен Корольдіктің Чагос аралдарына егемендігі жоқ екенін және архипелагтың басқаруын «мүмкіндігінше жылдам» Маврикийге беру керектігін айтқан консультативтік пікір жариялады.
The Chagossians (also Îlois il. wa or Chagos Islanders) are an Indo African ethnic group originating from French slaves brought to the Chagos Islands, specifically Diego Garcia, Peros Banhos, and the Salomon island chain, in the late 18th century. Under international law, they are the indigenous people of the Chagos archipelago. Most Chagossians now live in Mauritius and the United Kingdom after being forcibly removed by the British government in the late 1960s and early 1970s so that Diego Garcia, the island where most Chagossians lived, could serve as the location for a United States military base. Today, no Chagossians are allowed to live on the island of Diego Garcia or anywhere in the Chagos archipelago, despite many of the islands they used to inhabit being over 160 km away from Diego Garcia. The Chagossian people's ancestry is mostly African, particularly from Madagascar, Mozambique and other African nations including Mauritius. There is also a significant proportion of Indian and Malay ancestry. The French brought some to the Chagos Islands as slaves from Mauritius in 1786. Others arrived as fishermen, farmers, and coconut plantation workers during the 19th century. The Chagossians speak Chagossian Creole, a French based creole language whose vocabulary also incorporates words originating in various African and Asian languages and is part of the Bourbonnais Creole family. Chagossian Creole is still spoken by some of their descendants in Mauritius and the Seychelles. Chagossian people living in the UK speak English. Some settled in the town of Crawley in West Sussex, and the Chagossian community there numbered approximately 3,000 in 2016. Manchester also has a Chagossian community, which has included artist Audrey Albert. In 2016, the British government rejected the right of the Chagossians to return to the islands after a 45 year legal dispute. In 2019, the International Court of Justice issued an advisory opinion stating that the United Kingdom did not have sovereignty over the Chagos Islands and that the administration of the archipelago should be handed over "as rapidly as possible" to Mauritius.
Ерте тарихы және этногенезі
1793 жылы Диего-Гарсияда алғашқы сәттілі колония құрылғанда, архипелагтың көптеген атолдарында және шалқары аралдарында кокос плантациялары орнатылды. Алғашқыда жұмысшылар Африкадан әкелінген құлдар болды, бірақ 1840 жылдан кейін олар босатылған адамдарға айналды, олардың көпшілігі осы бұрынғы құлдардың ұрпақтары еді. Олар аралдар арасындағы мәдениетті «Илоис» (француз креол тілінде «аралдықтар» деген мағынаны білдіреді) деп атады.
In 1793, when the first successful colony was founded on Diego Garcia, coconut plantations were established on many of the atolls and isolated islands of the archipelago. Initially the workers were enslaved Africans, but after 1840 they were freemen, many of whom were descended from those earlier enslaved. They formed an inter island culture called Ilois (a French Creole word meaning Islanders).
Шақыру және иеліктен шығару
1965 жылы Маврикийге тәуелсіздік беру туралы келісімнің бір бөлігі ретінде Ұлыбритания сол кездегі Маврикий аумағының бір бөлігі болған Чагос архипелагін отардан бөліп, оны Британдық Үнді мұхиты аумағы ретінде қайта ұйымдастырды. Аумақтың жаңа конституциясы біржақты түрде, ешқандай референдум немесе шагостықтармен кеңеспей енгізілген заңдық актіде белгіленді және ол демократиялық институттарды көздемеді. 1971 жылғы 16 сәуірде Ұлыбритания BIOT Иммиграциялық жарлығы №1 деп аталатын саясат қабылдады, ол әскери рұқсаты жоқ адамдардың рұқсатсыз аралда болуын қылмыстық құқық бұзушылық деп жариялады. 1967 және 1973 жылдар аралығында 1000-нан астам адамды құраған шагостықтар британ үкіметі тарапынан алдымен өз отанынан 161 шақырым қашықтықтағы Перос-Банхос аралына, ал 1973 жылы Маврикийге жер аударылды. Аралдан қуылған шагостықтардың көптегені аралды тастамаса, оларды атып тастау немесе бомбалаумен қорқытқандарын хабарлады. 2006 жылдың сәуір айының басында Британдық Сыртқы істер министрлігі мен Ұлттар Достастығы кеңсесі ұйымдастырып, қаржылаған саяхат барысында шамамен жүз шагостыққа отыз жылдан астам уақыттан кейін алғаш рет Британдық Үнді мұхиты аумағына баруға рұқсат берілді.
In 1965, as part of a deal to grant Mauritian independence, the UK separated the Chagos Archipelago, at the time a part of its Mauritius territory, from the colony and reorganized it as the British Indian Ocean Territory. The territory's new constitution was set out in a statutory instrument imposed unilaterally with no referendum or consultation with the Chagossians and it envisaged no democratic institutions. On 16 April 1971, the United Kingdom issued a policy called BIOT Immigration Ordinance #1 which made it a criminal offense for those without military clearance to be on the islands without a permit. Between 1967 and 1973, the Chagossians, then numbering over 1,000 people, were expelled by the British government, first to the island of Peros Banhos, 100 mile (161 km) away from their homeland, and then, in 1973, to Mauritius. A number of Chagossians who were evicted reported that they were threatened with being shot or bombed if they did not leave the island. In early April 2006, in an excursion organised and financed by the British Foreign and Commonwealth Office, a group of around a hundred Chagossians were permitted to visit the British Indian Ocean Territory for the first time in over thirty years.
Соттағы шайқастар
2006 жылдың сәуірінде Колумбия округінің апелляциялық соты Луи Оливье Банколь және басқа шагостықтардың сот талабын қабылдамады, олардың талаптары сот қарауына жатпайтын саяси мәселе екенін анықтады, яғни АҚШ соттары оны шеше алмайды, себебі бұл мәселені заңнамалық жолмен Конгресс шешуі тиіс. 2006 жылдың 11 мамырында шагостықтар Англияның Жоғары сотында жеңіске жетті, ол олардың Чагос архипелагына оралуға құқылы екенін растады. Бұл үкімді іс жүзінде қалай іске асыруға болатыны белгісіз қалды. Алайда, 2006 жылдың маусым айында Ұлыбритания үкіметі Жоғары соттың шешіміне қарсы апелляциялық сотқа шағым түсірді. Сыртқы істер және Ұлттар Достастығы министрлігі Перл-Харборға жасалған шабуылдан кейін жапон канадалықтарының жағдайына негізделген аргумент келтірді. Апелляциялық сот Жоғары соттың шешімін қолдағаннан кейін, Ұлыбритания үкіметі Лордтар палатасының сот комитетіне сәтті шағымдануға ұшырады. 2008 жылдың 22 қазанында заң иелері Сыртқы істер және Ұлттар Достастығы министрі Дэвид Милибэндтің апелляциясы бойынша шешім шығарды. Олар 3:2 дауыспен үкіметтің пайдасына шешім қабылдады, осымен Ұлыбританиядағы сот процесі аяқталды және арал тұрғындарының оралу үмітіне нүкте қойылды. Үкіметтің апелляциясын қабылдауға дауыс берген судьялар – Лорд Хоффман, Лорд Роджер Эрлсферри және Лорд Карсвелл, ал қарсы дауыс бергендер – Лорд Бингем Корнхилл және Лорд Манс болды. 2016 жылы Ұлыбритания үкіметі 45 жылдық сот дауынан кейін шагостықтардың аралдарға оралу құқығын жоққа шығарды. 2019 жылы Халықаралық сот Біріккен Корольдіктің Чагос аралдарына егемендігі жоқ екенін және архипелагтың басқаруын "мүмкіндігінше жылдам" Маврикийге беру керектігін айтқан консультативтік пікір жариялады.
In April 2006, the United States Court of Appeals for the District of Columbia Circuit rejected a lawsuit by Louis Olivier Bancoult and other Chagossians, finding that their claims were a non justiciable political question, i. e. a question that U. S. courts cannot handle because it is properly the business of the Congress to address it legislatively. On 11 May 2006, the Chagossians won their case in the High Court of Justice in England, which found that they were entitled to return to the Chagos Archipelago. It remained to be seen how this judgment might be implemented in practice. However, in June 2006 the British government filed an appeal in the Court of Appeal against the High Court's decision. The Foreign and Commonwealth Office put forward an argument based on the treatment of the Japanese Canadians following the attacks on Pearl Harbor. After the Court of Appeal had upheld the decision of the High Court, the British government appealed successfully to the Judicial Committee of the House of Lords. On 22 October 2008, the Law Lords reached a decision on the appeal made by the Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs, David Miliband. They found in favour of the Government in a 3–2 verdict, ending the legal process in the UK and dashing the islanders' hopes of return. The judges who voted to allow the government's appeal were Lord Hoffmann, Lord Rodger of Earlsferry, and Lord Carswell; those dissenting were Lord Bingham of Cornhill and Lord Mance. In 2016, the British government denied the right of the Chagossians to return to the islands after a 45 year legal dispute. In 2019, the International Court of Justice issued an advisory opinion stating that the United Kingdom did not have sovereignty over the Chagos Islands and that the administration of the archipelago should be handed over "as rapidly as possible" to Mauritius.
Теңіз табиғаты қорығы мен мемлекеттік байланыс үзілісі
2010 жылдың сәуірінде британ үкіметі – атап айтқанда, британдық дипломат Колин Робертс, Дэвид Милибэндтің тапсырмасы бойынша – Чагос аралдарының айналасында «Чагос теңіз қорғалатын аймағы» деп аталатын теңіз табиғи қорығын құрды. Бұл шешім дау тудырды, себебі ол Ұлыбритания Парламенті демалыста болған кезде жарияланды. 2010 жылдың 1 желтоқсанында АҚШ елшілігінің Лондондағы 2009 жылға қарайтын құпия дипломатиялық хабарламасы теңіз табиғи қорығын құрудағы британдық және американдық есептеулерді ашты. Хабарламада АҚШ саяси кеңесшісі Ричард Миллс пен британдық Сыртқы істер министрлігінің директоры Колин Робертс арасындағы әңгімелер келтірілген. Робертс «теңіз саябағын құру архипелагтың бұрынғы тұрғындарының қоныс аудару талаптарына нүкте қоятынын» айтты. Ричард Миллс мынадай қорытынды жасады:
In April 2010, the British Government—specifically, the British diplomat Colin Roberts, acting on the instructions of David Miliband—established a marine nature reserve around the Chagos Islands known as the Chagos Marine Protected Area. The designation proved controversial as the decision was announced during a period when the UK Parliament was in recess. On 1 December 2010, a leaked US Embassy London diplomatic cable dating back to 2009 exposed British and US calculations in creating the marine nature reserve. The cable relays exchanges between US Political Counselor Richard Mills and British Director of the Foreign and Commonwealth Office Colin Roberts, in which Roberts "asserted that establishing a marine park would, in effect, put paid to resettlement claims of the archipelago's former residents". Richard Mills concludes:
Дегенмен, хабарламада «шагосиандарға күзетшілердің жұмысын ұсынатын (теңіз саябағы үшін) ұсыныстар бар» екені де айтылған. 2018 жылғы мәлімет бойынша, мұндай жұмыс орындары жоқ. Хабарлама (анықтама ID «09LONDON1156») құпия және «шетелдіктерге кірмейді» деп белгіленді және Cablegate ақпараттық жинағының бөлігі ретінде жарияланды. WikiLeaks ашқан мәліметтермен қаруланған шагосиандар сотқа шағымданып, резерваттың оларды үйлеріне қайтарудан заңсыз түрде тоқтатуға бағытталғанын анықтауды сұрады. АҚШ армиясының сарбазы Челси Мэннинг бұл ақпаратты жариялауы үшін үш жыл бұрын тұтқындалғанмен, Ұлыбритания үкіметі сотқа құпия құжаттардың нақтылығын растай алмады. Үкіметтің растай алмауының екі себебі бар екені сотқа түсіндірілді: біріншіден, арал тұрғындарының үйлеріне қайтуына кедергі келтіру үшін қорық құрғаны туралы айыптан өзін қорғау үшін, екіншіден, егер хабарламалардың нақты екені анықталса, АҚШ үкіметі ашуланады деген қауптан. 2013 жылдың маусым айында судьялар шагосиандардың шағымын қабылдамады, резерваттың ЕО заңдарына сәйкес келетінін шешті. Осы жағдайға жауап ретінде Chagos Refugee Group UK бөлімшесінің төрағасы Сабрина Джин былай деді:
However, the cable also mentions that "there are proposals (for a marine park) that could provide the Chagossians warden jobs". As of 2018, no such jobs exist. The cable (reference ID "09LONDON1156") was classified as confidential and "no foreigners", and leaked as part of the Cablegate cache. Armed with the WikiLeaks revelations, the Chagossians launched an appeal, seeking a judgement that the reserve was unlawfully aimed at preventing them from returning home. Although United States Army soldier Chelsea Manning had been arrested nearly three years previously for the leaks, the UK government felt unable to confirm to the court that the leaked documents were genuine. It was made clear to the court that the government's inability to confirm was for two reasons: firstly, to protect itself from the charge that it created the reserve to prevent the islanders from ever returning home and, secondly, out of a purported fear that the US government might get angry if the cables were acknowledged as genuine. In June 2013, the pair of judges turned down the appeal brought by the Chagossians, ruling that the reserve was compatible with EU law. In response to the revelations, the chair of the Chagos Refugees Group UK Branch, Sabrina Jean, noted: