Кіріспе

Швейцарияда туған француз дәрігері және микробиологы Александр Эмиль Жан Ерсин (22 қыркүйек 1863 – 1 наурыз 1943) – швейцариялық-француз дәрігері және бактериологы. Ол обаға (жұқпалы індетке) себеп болатын бактерияны бірге ашқан, кейін оның құрметіне Yersinia pestis деп аталған. Жапон дәрігері Китасато Шибасабуро да бұл бактерияны бірнеше күн бұрын дербес анықтаған деп есептеледі. Ерсин сондай-ақ алғаш рет осы бактерияның кеміргіштерде де, адамдарда да болатынын көрсетті, осылайша инфекцияның таралу жолдарын анықтады.

Ерте өмір және білім

Ерсин 1863 жылы Швейцарияның Во кантонындағы Аубонн қаласында Жан-Александр Марк Ерсиннің әйелі Фанни Иссалин Эмили Мошельден кейін туған ұлы ретінде дүниеге келді. 1883-1884 жылдары ол Лозаннада, одан кейін Марбургта және Парижде (1884–1886) медицинаны оқыды.

Мансап

1886 жылы Ерсин Эмиль Рудың шақыруымен Луи Пастердің Эколь Нормаль Супериердегі зертханасына қабылданды және құтыру сарысуын жасауға қатысты. 1888 жылы ол «Эксперименталды туберкулездің дамуы» тақырыбындағы диссертациясын қорғап, докторлық дәрежесін алды және Германияда Роберт Кохпен екі ай өткізді. 1889 жылы ол жаңадан ашылған Пастер институтына Рудың серіктесі ретінде қосылды және олар бірлесіп Corynebacterium diphtheriae бактериясының тудыратын дифтерия токсинін ашты. Францияда медициналық тәжірибе жүргізу үшін Ерсин 1888 жылы француз азаматтығын алды. Одан аз уақыт өткен соң (1890), ол Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Француз Индокитайына (қазіргі Вьетнам, Лаос және Камбоджа) Messageries Maritimes компаниясының дәрігері болып Саигон-Манила және кейін Саигон-Хайфон бағыттарында жұмыс істеуге кетті. Ол Аугуст Пави экспедицияларының біріне қатысты. 1894 жылы француз үкіметі мен Пастер институтының сұрауымен Ерсин Гонконгқа, ондағы оба ауруын зерттеу үшін жіберілді. Сол жерде, келгеннен кейін британдық ауруханаларға кіруге рұқсат берілмегендіктен шағын үйінде, ол өзінің ең маңызды ашылуын жасады – ауруды қоздыратын патогенді анықтады. Гонконгтағы Китасато Шибасабуро да бірнеше күн бұрын бактерияны анықтаған еді. Бұл пневмококк пе, әлде екеуінің қосындысы ма деген дау бар. Китасатоның алғашқы хабарламалары нақты емес және қайшылы болғандықтан, кейбіреулер ашылудың барлық құрметін Ерсинге берді. Алайда, 1976 жылы Китасато ашқан организмнің морфологиясын жан-жақты талдау көрсетті, «біз Китасатоның 1894 жылғы маусымның соңы мен шілде айының басында Гонконгта оба бацилласын зерттегеніне сенімдіміз», бұл Ерсиннің 20 маусымдағы ашылу жариялағаннан кейін бірнеше күн өткен соң болды, және Китасатоға «осы құрметтен бас тартуға болмайды». Оба бацилласы төмен температурада жақсы дамиды, сондықтан Ерсиннің жабдығы жақсырақ болмаған зертханасы Китасатомен бәсекелесуде артықшылық берді, ол инкубаторды қолданды. Сондықтан, бастапқыда ғылыми қауымдастық «Китасато-Ерсин бацилласы» деп атаған микроорганизм кейіннен тек соңғысының атын алды, себебі Китасато анықтаған стрептококк түрі лимфа түйіндерінде табылған жоқ. Ерсин сондай-ақ алғаш рет осы бацилланың кеміргіштерде де, адамдарда да болатынын көрсетті, осылайша жұғудың мүмкін жолдарын анықтады. Бұл маңызды жаңалықты сол жылы француз ғылым академиясына оның әріптесі Эмиль Дюкло «Гонконгтағы бубондық оба» атты классикалық мақаласында жеткізді. 1895 жылдан 1897 жылға дейін Ерсин бубондық обаны зерттеуін жалғастырды. 1895 жылы ол Париждің Пастер институтына оралып, Эмиль Ру, Альберт Кальмет және Амеди Боррельмен бірге обаға қарсы алғашқы сарысуды дайындады. Сол жылы ол Индокитайға қайтып оралып, Нха-Трангта сарысу өндіру үшін шағын зертхана ашты (1905 жылы бұл зертхана Пастер институтының бөлімшесіне айналды). Ерсин 1896 жылы Кантон мен Амойда, 1897 жылы Үндістанның Бомбей қаласында Парижден алынған сарысуды сынап көрді, бірақ нәтижелер көңіл көншітпеді. Асырап алған елінде қалуды шешкен ол 1902 жылы Ханой медициналық мектебін құруға белсенді қатысып, 1904 жылға дейін оның алғашқы директоры болды. Ерсин ауыл шаруашылығымен айналысып, Бразилиядан Индокитайға әкелінген резеңке ағаштарын (Hevea brasiliensis) өсіруде алғашқылардың бірі болды. Осы мақсатта ол 1897 жылы Суои Дауда ауыл шаруашылығы станциясын құруға үкіметтен концессия алды. 1915 жылы ол Хон-Бада жаңа станция ашты, онда испандықтар Оңтүстік Американың Анд тауларынан әкелген қыңыр ағашын (Cinchona ledgeriana) акклиматизациялауға тырысты, ол бүгінгі күнге дейін Оңтүстік-Шығыс Азияда кең таралған безгекке қарсы тиімді емді жасады. Александр Ерсин Вьетнам халқында жақсы есте сақталады, оны жұртшылық Ông Năm (Мырза Нам/Бесінші) деп лақаптайтын. 1902 жылғы 8 қаңтарда Ерсин француз Индокитайының генерал-губернаторы, болашақ Франция президенті Пол Думер Ханой медициналық университетінің алғашқы директоры болып аккредиттелді. 1934 жылы ол Пастер институтының құрметті директоры және оның басқарма мүшесі болып тағайындалды.

Вьетнамдағы өлім және мұра

1943 жылы Нха-Трангтағы үйінде қайтыс болды. Ел тәуелсіздік алғаннан кейін оның құрметіне аталған көшелер өз атауларын сақтап қалды, ал Суои Даудағы қабіріне оған құлшылық ету рәсімдері өткізілетін пагода орнатылды. Хо Ши Мин қаласындағы Ерсин базары оның есімімен аталады. Нха-Трангтағы үйі қазір Ерсин мұражайы, ал оның қабір тасындағы эпитафияда ол "Вьетнам халқының құрмет тұтатын игілігі мен гуманистігі" деп сипатталған. Ханойдағы француз халықаралық мектебі "Александр Ерсин" оның есімімен аталды. 2004 жылы Да Латта құрылған жеке университет оның құрметіне "Ерсин университеті" деп аталды [Trường Đại Học Yersin Đà Lạt].

Әр түрлі

Доктор Ерсин 1893 жылы Да Лат жаңа қаласын құруға үлкен үлес қосты. Биік орналасқандығы және еуропалық климатқа ұқсас болғандықтан, Да Лат француз офицерлерінің демалыс орнына айналды. 1920 жылдары оның құрметіне аталған Лицей Ерсин (6-дан 12-ге дейінгі сыныптар), Grand Lycée және Petit Lycée (бастауыш сыныптан 5-ке дейін) салынды, ал 2000 жылдары оның есімімен университет ашылды. Гонконгта болғанда Ерсинге PIME орденінің итальяндық дін қызметкері Бернардо Вигано зерттеулерінде көмектесті. Ол труптармен қамтамасыз етіп, оның оба ауруына ем табу іздестірігіне көмектесті.

Француз тілі

Патрик Девилл, Peste et choléra, éditions du Seuil, «Fiction & Cie» сериясы, 2012 жыл.