Йемендік яһудилердің ғылыми-сенім жүйесі

Кіріспе

Йемендік еврейлердің ғылыми және сенім жүйесі

Дәрдайм немесе Дор Дейм – Ортодоксал иудаизмдегі Дор Деах қозғалысының (דור דעה; ивритше: "білім ұрпағы", Мысырдан шығуды көрген израильдіктерге сілтеме) жақтастары. Бұл қозғалыс 1912 жылы Йеменде Рабби Ихия Кафихтың басшылығымен пайда болды және өз синагогалар мен мектептерінің желісіне ие болды, бірақ шындығында, бұл қозғалыс осы ат берілмес бұрыннан бар болған. Этнограф және тарихшы, автор және тарихшы Шеломо Дов Гойтейннің айтуынша, Хайим Хабшуш Дор Деах деген ат берілмей тұрып, осы қозғалыстың мүшесі болған, ол былай деп жазған: "Ол (яғни Хайим Хабшуш) және оның достары, ішінара еуропалық әсерге түскен, бірақ негізінен Йемендік еврейлердің өзіндегі өзгерістерге итермеленген, елде кең таралған мистика, шарлаттандық және тағдырға сенудің барлық күштеріне қарсы күрескен және нақты білім мен тәуелсіз ойлауға, сондай-ақ оларды өмірге қолдануға ұмтылған топты құрды." Рабби Ихия Кафих Сана’да Осман түріктері салған жаңа еврей мектебінің директоры болғаннан кейін және мектепке жаңа оқу бағдарламасын енгізгісі келгенде, яғни балалар арифметиканы, сондай-ақ араб және түрік тілдерінің негіздерін үйренуі керек болғанда, Рабби Ихия Ицхак Халеви Рабби Кафихтың қозғалысына "Дарада’а" деген ат берді, бұл сөз иврит сөздерінен ("Дор Де’ох") құралған арабша бұзылған көпше түр. Оның мақсаттары: Йемендік еврей өмірінде кең таралған және Дор Деймнің ақылға сыймайтын және бейімдік деп санайтын Зохардың және заманауи Кабаланың кейінгі дамуының ықпалына қарсы күресу; Талмуд, Саадия Гаон және әсіресе Маймонид сияқты нақты көздерге негізделген иудаизмге рационалды көзқарас деп санайтын нәрсені қалпына келтіру; Йемендік еврейлердің ескі (Балади) дәстүрін сақтау, олар осы көзқарасқа негізделген деп санайды. Бүгінде ресми Дор Дейм қозғалысы жоқ, бірақ бұл термин Йемен қауымдастығындағы (көбінесе Израильде) түпнұсқа қозғалыстың көзқарастарын бөлісетін жеке адамдар мен синагогтарды атау үшін қолданылады. Сондай-ақ, Йемен қауымдастығының ішінде де, сыртында да өзін Дор Дейм емес, талмид ха Рамбам (Маймонидтің шәкірттері) деп атайтын бірнеше топтар бар.

The Dardaim or Dor Daim , are adherents of the Dor Deah movement in Orthodox Judaism (דור דעה; Hebrew: "generation of knowledge", an allusion to the Israelites who witnessed the Exodus.) That movement took its name in 1912 in Yemen under Rabbi Yiḥyah Qafiḥ, and had its own network of synagogues and schools, although, in actuality, the movement existed long before that name had been coined for it. According to ethnographer and historian, Shelomo Dov Goitein, author and historiographer, Hayyim Habshush had been a member of this movement before it had been given the name Dor Deah, writing, “ He (i. e. Hayyim Habshush) and his friends, partly under European influence, but driven mainly by developments among the Yemenite Jews themselves, formed a group who ardently opposed all those forces of mysticism, superstition and fatalism which were then so prevalent in the country and strove for exact knowledge and independent thought, and the application of both to life.” It was only some years later, when Rabbi Yihya Qafih became the headmaster of the new Jewish school in Sana'a built by the Ottoman Turks and where he wanted to introduce a new curriculum in the school whereby boys would also learn arithmetic and the rudiments of the Arabic and Turkish languages that Rabbi Yihya Yitzhak Halevi gave to Rabbi Qafih's movement the name Daradʻah, a word which is an Arabic broken plural made up of the Hebrew words Dör Deʻoh, and which means "Generation of Knowledge." Its objects were:
to combat the influence of the Zohar and subsequent developments in modern Kabbalah, which were then pervasive in Yemenite Jewish life, and which the Dor Daim believed to be irrational and idolatrous;
to restore what they believed to be a rational approach to Judaism rooted in authentic sources, including the Talmud, Saadia Gaon and especially Maimonides;
to safeguard the older (Baladi) tradition of Yemenite Jewish observance, which they believed to be based on this approach. Today there is no official Dor Dai movement, but the term is used for individuals and synagogues within the Yemenite community (mostly in Israel) who share the original movement's perspectives. There are also some groups, both within and outside the Yemenite community, holding a somewhat similar stance, who describe themselves as talmide ha Rambam (disciples of Maimonides) rather than Dor Daim.

Басты бет " Балади мен шами рәсімдері

Ерте орта ғасырдан бері Йемендегі яһуди қауымы Маймонидтің шамамен барлық заңдық мәселелердегі тұжырымдамаларын ұстанды, ал олардың дұға кітабы оның «Сефер Ахава» еңбегінде келтірілген мәтінмен бірдей болды. Бұл туралы бірнеше танымал раввиндер, атап айтқанда Нахманид, Бертиноролық Обадия және Махариц жазғандары куәлік етеді. Сондықтан Йемен дәстүрі еврей дініндегі сефард және ашкеназ бағыттарынан ерекшеленеді. 16-17 ғасырларда Кабала ілімі, әсіресе Исаак Лурия мен оның мектебінің жақтаған түрі Йеменде де, басқа елдерде де кеңінен танымал болды. Бұл әрқашан діни ғұрыптардың өзгеруін білдірген жоқ; Лурияның өзі әке-шешесінен жеткен дұға нысанын сақтаудың маңызды екенін айтты, себебі сонда ғана дұғалар тиісті тайпаға сай Көк қақпасына жетеді. Дегенмен, әлемдегі көптеген адамдар мен қауымдастықтар (көбінесе Мизрахи яһудилері, сондай-ақ Хасидимдер) Лурия мен оның жақын тобы қолданған өзгертілген сефардтық ғұрыптарға көшті, себебі бұл дұға нысаны тайпасын білмейтіндер үшін «он үшінші қақпаға» жетеді деп есептеді. Бұл айқындық Йемен яһудилері арасында да байқалды. Шами тобы сефардтық ықпалға түскен ғұрыптарды қабылдады, себебі оларға бұл күштеп таңылды. Ал басқалары, Зохари/Луриандық Кабаланы діни тұрғыдан қабылдаса да, қабылдамаса да, Йемендік ата-бабаларының діни ғұрыптарын сақтады. 18 ғасырда Йеменнің түпкілікті мәтінін сақтау үшін раввин Ихия Салах (Махариц атымен белгілі) келісімге келіп, өзі жасаған Йемен яһудилерінің дұға кітабының жаңа басылымын енгізді. Бұл басылым дәстүрлі Йемендік (Маймонидтік) ғұрыптарды негізінен сақтады, бірақ Кабалистерге кейбір жеңілдіктер жасады, мысалы, Леха Доди гимнін қосты. Бұл жаңа үлгі «Балади» («жердің», яғни Йеменнің) деп аталды, ал Луриялық сефардтық ғұрыптар «Шами» (сөзбе-сөз «солтүстік», яғни Палестина немесе Дамаск) деп аталды. Бұл айырмашылық яһуди заңнамасының мәселелеріне де әсер етті: Балади қауымы Маймонидтің тұжырымдамаларын толығымен ұстанды, ал Шами қауымы Шулхан Арухты да қабылдады. 18 ғасырда Йеменде Шаллом Шараби есімді ықпалды Кабалист пайда болды, ол Иерусалимдегі Бейт-Эл синагогын басқарды, ол Луриялық жүйеде даму мен дұға ету үшін арналған элиталық оқшаулау орталығы болды. Уақыт өте келе Кабалалық тәжірибелер Йемен яһудилері арасында кеңінен таралды, нәтижесінде Балади қауымы Йемен астанасы Сананың маңында ғана шоғырланды. Бүгінде Йемен яһудилерінің көпшілігі Йеменнен тыс жерде тұрып, ашкеназ және сефард яһудилерімен жақын байланыста болғандықтан, Дор Дайм көзқарасының таралу деңгейі (бастапқы түрінен өзгеше болса да) Йемен яһудилерінің тұтастай алғанда бірегей дәстүрлерінен бас тартып, негізгі еврей дініне сіңісу қарқынынан айтарлықтай ерекшеленбейді деп санауға болады.

Since the early Middle Ages the Yemenite Jewish community followed the teachings of Maimonides on almost all legal issues, and their prayer book was substantially identical to the text set out in his "Sefer Ahavah". This is attested by the writings of several well known Rabbis such as Nahmanides, Obadiah of Bertinoro and the Maharitz. The Yemenite tradition is therefore separate from both the Sephardi and the Ashkenazi streams in Judaism. In the 16th and 17th centuries the teachings of the Kabbalah, especially in the form advocated by Isaac Luria and his school, became increasingly popular in Yemen as in other countries. This did not always mean a change in the liturgy; Luria himself held that it was essential to keep to the form of prayers inherited from one's ancestors, so that one's prayers reached the gate in Heaven appropriate to one's tribe. However, many individuals and communities around the world (principally Mizrahi Jews but also Ḥasidim) discarded their ancestral rites in favor of the modified Sephardic rite used by Luria and his immediate circle, on the reasoning that this form of prayer reached a "thirteenth gate" for those who did not know their tribe. This division would be reflected among the Yemenite Jews. The Shami sub group adopted a Sephardic influenced rite, in no small part due to its essentially being forced upon them. Others retained the Yemenite ancestral liturgy, whether or not they accepted the Zoharic/Lurianic Kabbalah theologically. In the 18th century, to ensure the continued use of the Yemenite's original text, Rabbi Yiḥyah Salaḥ (known as the Maharitz) promoted compromise and introduced a new edition of the Yemenite Jewish prayer book which he created. It substantially followed the traditional Yemenite (Maimonidean) ritual, but made some concessions to the Kabbalists, for example by incorporating the hymn Lechah Dodi. This new standard became known as Baladi (meaning "of the country", i. e. Yemen), in contrast to the adopted Lurianic Sephardic ritual which was known as Shami (literally "northern", meaning Palestinian or Damascene). The distinction also affected questions of Jewish law, the Baladi community continued to follow Maimonides almost exclusively while the Shami community also accepted the Shulchan Aruch. In the 18th century, Yemen produced an influential Kabbalist in Shalom Sharabi, who headed the Beit El Synagogue in Jerusalem, the elite seclusion centre for developing and praying in the Lurianic system. Over time more and more Kabbalistic practices became popular among the Yemenite Jews to the point that the Baladi community became localized as a significant population only around the area of Yemen's capital city, Sana'a. Today, as the majority of Yemenite Jewry are outside of Yemen and in closer contact with Ashkenazi and Sephardi Jews, it could be perceived that the proportion with which the Dor Daim perspective is spreading (though in a different form than the original) is not much different from the rate at which Yemenite Jews as a whole are giving up their unique traditions and assimilating into mainstream Judaism.

Қозғалыс қалыптасуы

Дор Дайм 19 ғасырдың соңында көзге түсетін күш ретінде пайда болды. Дор Дайм қозғалысы 17 ғасырда Йеменге енгізілген Каббаланың ықпалына наразы болған адамдар құрған. Олар Иудаизмнің негізгі сенімдері Каббала мистикасының пайдасына жылдам төмендеп бара жатыр деп санады. Йемендегі білім беру және әлеуметтік дамудың бағытына наразы болғандықтан, олар Йеменде өз білім беру жүйесін ашты (Дор Дайм мен Иқшим туралы қараңыз). Олар сондай-ақ Каббалистердің (мистиктердің) түрлі әдет-ғұрыптар мен рәсімдерге (мысалы, дұға кітабының мәтініне) тигізетін ықпалынан және Маймонидке қайшы келетін, күшті сенімсіздікке наразы болды. Мысалы, раввин Йосеф Кафе «חינוך הבית» деп аталатын Йемендегі көптеген әдет-ғұрыптардың бірін айтады, онда олар тұзсыз қара нан пісіріп, «тыныштық дастарқанын» дайындайды. Олар сыртта күтіп тұрған жеті-сегіз жастағы оннан астам балаларды шақырып, дастарқанды дайындап, оған жұқа күл шашып, қара нанды ұсақтап, күл тұрған дастарқанға салып, ас үйден шығып, «бұл сіздердің үлесіңіз» деп жындарға (ивритше: שדים) айтады. Бірден есікті ашып, балалар кіріп, тұзсыз кесектерді алып жей бастайды. Раввин Ихия Кафе осы минагимдерге қарсы күшті қарсылық білдірді, оның пікірінше, бұл мәселе ақымақтықтан басқа, darchei haEmori салдарынан Киелі кітапта тыйым салынған. Дор Дайм Каббалистерді ақылға сыймас көзқарастас деп санады және олар Йемендегі еврейлердің әлеуметтік және экономикалық жағдайының нашарлауына себеп болады деп ойлады. Аталған мәселелер рабби Ихия Кафихты Дор Дайм қозғалысын бастауға итермеледі. Оның мақсаттарының бірі – 1-3 ғасырларда Санхедринде кодификацияланған Иудаизмнің түпкілікті түрін жаңарту және қорғау. Бұл қозғалыс Йемен мен Израильдегі кейбір ғалымдар тарапынан жақсы қабылданбады. Ең көп дау тудырған мәселе – Дор Даймның Каббаланың ең танымал кітабы «Зохарға» қатысты көзқарастары болды. Бұл көзқарастар «Милхамот ХаШем» (Иеміздің соғыстары) атты кітапта жазылған. Иерусалим раввиндерінің тобы рабби Кафихқа қарсы «Эмунат Хашем» (Иеміздің сенімі) атты шабуыл жариялады, қозғалыстың мүшелерін жазалау шараларын қабылдады; алайда, тіпті дардаимге қарсы болған Йемен раввиндері де бұл жазалауға көңіл бөлмеді. Олар бір-бірімен некелесіп, батей мидраштарда бірге отырып, бейт-динде рабби Ихия Кафемен бірге отыруын жалғастырды. Осы уақыттан бастап Йемен еврейлерін Шами, негізгі Балади және Дор Дай немесе «Рамбамист» деп жіктеуге болады. Дор Дайм «Зохарды» қабылдаған Йемендіктерді белгілеу үшін жиі қолданатын термин – Иққшим (ивритше: עקשים), яғни «надандыққа ұрынғандар». Кейінгі Йеменнің маңызды қайраткері – рабби Ихия Кафихтің немересі, рабби Йосеф Кафих, ол Маймонид пен Саадия Гаонның көптеген маңызды еңбектерін өңдеді (оның жарияланған еңбектеріне қараңыз), сондай-ақ Балади дұға кітабының екі жаңа басылымын шығарды. Әкесінен айырмашылығы, ол «Зохар» туралы пікір білдіруден аулақ болды, тек Маймонидтің еңбектерінен рухани күш алуды жөн көреді. Сондықтан, кіші рабби Кафихты Дор Дай немесе негізгі Балади деп санау туралы күмән туындайды. Оның ниеті екі топты татуластыру болғандықтан, Махариц дәстүршілдер мен Каббалистерді татуластыруға тырысқандай.

Dor Daim emerged as a recognizable force in the later part of the 19th century. The Dor Daim movement was formed by individuals who were displeased by the influence of Kabbalah which had been introduced to Yemen in the 17th century. They believed that the core beliefs of Judaism were rapidly diminishing in favor of the mysticism of the Kabbalah. Displeased by the direction that education and the social development of Yemen was taking, they opened their own educational system in Yemen (see Dor Daim and Iqshim). They were also unhappy with the influence that Kabbalists (mystics) were having on various customs and rituals (e. g. the text of the prayer book), in addition to a strong superstitious influence which they saw as contrary to Maimonides. For example, Rabbi Yosef Qafeh relates one of many Yemenite customs for "חינוך הבית" whereby they would bake plain bread without salt and prepare "the table of appeasement." Inviting more than 10 children aged seven or eight who waited outside, they set the table, scattering thin ash upon it; crumbled the plain bread into bits, placing them upon the table holding the ashes; and exited the kitchen stating, to the demons (Hebrew: שדים), "this is your portion." Shortly thereafter they would abruptly open its doors, whereupon the children burst in, grabbing the saltless pieces and eating them. Rabbi Yiḥyah Qafeh sharply opposed these minhagim, being of the opinion that, in addition to the stupidity of the matter, they are Biblically forbidden because of darchei haEmori. The Dor Daim considered the Kabbalists to be irrational in attitude and felt that they were thereby contributing to a decline in the social and economic status of the Yemenite Jews. The above mentioned issues led Rabbi Yiḥyah Qafiḥ to spearhead the Dor Daim movement. Among its goals was the revival and protection of what it saw as the original form of Judaism as codified by the Sanhedrin during the 1st through 3rd centuries. The movement was not well received by some scholars in Yemen and Israel. Especially controversial were the views of the Dor Daim on the most popularized book of Kabbalah known as the Zohar. These views are put forth in a book called Milhamoth HaShem (Wars of the Lord). A group of Jerusalem rabbis published an attack on Rabbi Qafiḥ under the title of Emunat Hashem (Faith of the Lord), taking measures to ostracize members of the movement; notwithstanding, not even the Yemenite rabbis who opposed the dardaim heeded this ostracism. Instead, they intermarried, sat together in batei midrash, and continued to sit with Rabbi Yiḥyeh Qafeh in beth din. From this time Yemenite Jews may be classified as Shami, mainstream Baladi and Dor Dai or "Rambamist". A term frequently used by Dor Daim for Yemenites who accept the Zohar is Iqq'shim (Hebrew: עקשים), i. e., "obscurantists". An important later Yemenite authority was Rabbi Yiḥyah Qafiḥ's grandson, Rabbi Yosef Qafiḥ, who edited many important works by Maimonides and Saadia Gaon (see his published works) as well as issuing two new editions of the Baladi prayer book. Unlike his grandfather he avoided expressing any opinion on the Zohar, beyond saying that it was preferable to draw one's spiritual sustenance from the works of Maimonides. There is therefore some doubt about whether Rabbi Qafiḥ junior should be regarded as a Dor Dai or as a mainstream Baladi. His intention was probably to reconcile the two groups, in the same way as the Maharitz tried to reconcile traditionalists and Kabbalists.

Дор Даим қазіргі кезде

Дор Дайдың ресми ұйымы жоқ, сондықтан оларды анықтау қиын. Көптеген адамдар қуғын-сүргіннен қорқып, осы атпен танылудан бас тартады. Израильдегі бастапқы Дор Дай синагогаларының бірқатары сақталған, бірақ раввин Йосеф Кафих сияқты, сол сияқты Балади дәстүріне жақындады. Сондай-ақ, қозғалыстың жалпыға мойындалған басшысы жоқ. Йемен қауымының басшысы ретінде раввин Йосеф Кафихтің орнын жалпы алғанда Кирият Ононың раббиі Ратзон Аруси басады деп есептеледі. Бүгінгі күні олардың жақтастары Йемен дәстүріне зор құрметпен қараса да, олардың шығу тегі тек Йеменге ғана шектелмейді және өздерін "Дор Дайм" емес, "талмид ха Рамбам" (Маймонидтің шәкірттері) деп сипаттауы мүмкін. 2005 жылы Йемен тегінен шыққан, өздерін "Дор Дайм" деп атаған төбешіктердің кеңінен жарияланған жиыны болды, бірақ олардың тарихи Дор Дай қозғалысын қаншалықты көрсететіні белгісіз.

Кабалаға деген көзқарас

"Милхамот ХаШем" кітабында Дор Даймның Каббаланың қалыпты қабылданысымен байланысты ең негізгі мәселесі – Жаратушының абсолютті трансценденттік бірегейлігі/бірлігі және авода зараға (тыйым салынған табыну/идолопоклондық) қарсы заңдар екені айтылады. Дор Дайм бүгінгі таңда кең таралған Каббаланың танымал формалары Жаратушының абсолютті және теңдесі жоқ бірлігіне қайшы келеді және жалған тәңірлерге табыну мен көпқұдайлыққа қарсы заңдарды бұзады деп санайды, әсіресе Риббуй Решуйотқа (биліктердің көптігіне табыну немесе ұғыну) тыйым салу Маймонидтің "Мишне Тора" еңбегінде айтылған. Мәселе Каббаланың өзінде емес. "Каббала" сөзі ескі еврей деректерінде және Маймонидте "дәстүр" мағынасында қолданылған және мистиканы білдірмейді. Сонымен қатар, Дор Дайм Талмуд дәуірінде яһудилерде құпия мистикалық дәстүр болғандығын мойындайды, ол Маасе Берешит (жаратылыс жұмысы) және Маасе Меркава (арба жұмысы) деп аталады. Маймонид оларды Тораның жарығында түсіндірілген Аристотельдік физика мен метафизикаға ұқсас нәрселерге қатысты деп түсіндіреді. Олар осы дәстүрді бүгінгі таңда Каббала деп аталатын идеялармен байланыстыруға қарсы. Дор Дайм де, Рамбамның шәкірттері де мистикаға қарсы емес. Мысалы, раввин Йосеф Кафих ежелгі мистикалық мәтін "Сефер Йецираны" Саадия Гаонның түсіндірмесімен бірге жариялаған. Сол сияқты, Бахья ибн Пакуда және Маймонидтің ұлы Ибраһим (кейде "еврей суфилері" деп сипатталады) Дор Дайм мен Рамбамның шәкірттері арасында ерекше құрметке ие. Әсіресе, Дор Дайм "Сефер Йецирада" келтірілген он сефирот теориясын қабылдамауға міндетті емес. "Сефер Йецирада", кейінгі Каббаладан айырмашылығы, сефироттардың құдайлық тұлғалар немесе тіпті қасиеттер екендігі туралы сөз жоқ: олар әлемді құруда қолданылатын өлшемдік параметрлер ретінде қарастырылады. Олардың пікірінше, мәселе "Сефер ха Бахир" және "Зохарда" туындайды, онда сефироттар Құдайдың қасиеттері немесе эманациялары ретінде қарастырылады және діни дұғалар тікелей Эң Соңғыға (Абсолютке) емес, тек сефироттардың бірі арқылы бағытталады. Сонымен қатар, қазіргі Эдот ха Мизрах дұға кітаптарында Құдайдың аты әр кездескенде, қай сефиротты есте ұстау керектігін көрсету үшін код түрінде әртүрлі айтылады. Бұл мәселе Исаак Лурияның Хайым Виталь жазған еңбектеріндегідей, сефирот ыдыстарының көктегі апаттың салдарынан сынуы және олардың арналарының Құдайдың көрінісіндегі жекеленген аспектілерге – Партзуфимге (грекше πρόσωπα, жүздер) айналуымен күшейеді, олардың бірігуіне көмектесуді мақсат ететін әрбір діни амал бар. Бұл көпқұдайлыққа жақын деп саналады. Дор Даймның бастапқы өкілдері, мысалы, Йихия Кафих, "Зохарды" тікелей жалғандық деп айыптады және оны идолопоклондыққа толы деп атады. Бүгінгі Дор Даймның кейбір өкілдері біршама орташа көзқарас ұстанады, "Зохарда" аутентикалық Мидраштың элементтері мен кейінгі қосымшалар болуы мүмкін деп санайды, бірақ "Зохарды" қазіргі түрінде теология мен практика үшін қауіпсіз нұсқау деп есептейді. Дор Даймнің осы көзқарасын бөлісетін православие яһудилігінің басқа сегменттері, "Зохарды" міндетті түрде қабылдамайтын Рамбамның шәкірттері, сондай-ақ қазіргі православие қауымының бір бөлігі де бар. Бұл топтардың ішіндегі "Зохарды" қабылдамайтындар бүгінгі таңда кең таралған Каббала "Зохардың" мақсатты ілімдерін бұрмалайды деп мәлімдейді. Алайда, Дор Дайм анықтаған нақты мәселелер "Зохардың" барлық қазіргі және ескі басылымдарында сақталған.

In the book Milhamoth HaShem, one finds that possibly the most fundamental issue the Dor Daim had (and have) with the popularly accepted understanding of Kabbalah concerns the absolute transcendent Singularity/Oneness of the Creator and the laws against avodah zarah (forbidden forms of devotion/idolatry). The Dor Daim believe that the popular forms of Kabbalah prevalent today are contrary to the absolute and incomparable Unity of the Creator and violate various laws against idolatry and polytheism, in particular the prohibition against Ribbuy Reshuyoth (worshipping or conceiving of a multiplicity of reigns) referred to by Maimonides in his Mishneh Torah. The issue is not the existence of Kabbalah as such. The word "Kabbalah" is used in older Jewish sources and by Maimonides to simply mean "tradition" and need not refer to mysticism of any kind. Furthermore, Dor Daim accept that in Talmudic times there was a secret mystical tradition in Judaism, known as Maaseh Bereshith (the work of creation) and Maaseh Merkavah (the work of the chariot); Maimonides interprets these as respectively referring to something similar to Aristotelian physics and metaphysics as interpreted in the light of Torah. They simply reject the notion that this tradition is represented by the ideas popularly referred to as Kabbalah in our days. Neither Dor Daim nor talmide ha Rambam are against mysticism per se. Rabbi Yosef Qafiḥ, for example, published the ancient mystical text Sefer Yetzirah together with his translation of Saadia Gaon's commentary. Likewise, Bahya ibn Paquda and Abraham son of Maimonides (sometimes described as "Jewish Sufis") are especially respected among Dor Daim and talmide ha Rambam. In particular a Dor Dai is not bound to reject the theory of the ten Sefirot, as set out in the Sefer Yetzirah. In the Sefer Yetzirah, unlike in later Kabbalah, there is no question of the Sefirot being Divine entities or even attributes: they are simply the numerals, considered as the dimensional parameters used in the creation of the world. What they view as the problem comes in with the Sefer ha Bahir and the Zohar, where the Sefirot have become hypostatized as Divine attributes or emanations, and it seems that religious devotions can never be addressed directly to the En Sof (the Absolute) but only through one or other of the Sefirot; and in modern Edot ha Mizrach prayer books each occurrence of the Divine Name is vocalized differently in a kind of code to show which Sefirah one should have in mind. This problem is compounded in the teachings of Isaac Luria as found in the writings of Ḥayim Vital, where it is held that as a result of some catastrophe in Heaven, the Sefirot vessels have fractured and their channels re formed into a variously stated number of inter relating personalised aspects within God's Manifestation known as Partzufim (from Greek πρόσωπα, faces), teaching that the purpose of each religious observance is to assist their unification. This is felt as being uncomfortably close to polytheism. The original Dor Daim, such as Yiḥyah Qafiḥ, condemned the Zohar as an outright forgery and as filled with idolatry. Some of today's Dor Daim take a somewhat more moderate stance, allowing that the Zohar may contain elements of authentic Midrash together with a great deal of later interpolation, while considering the Zohar in its present form to be an unsafe guide, both to theology and to practice. Other segments of Orthodox Judaism which share this perspective of the Dor Daim, while not necessarily rejecting the Zohar itself, include most talmide ha Rambam (disciples of Maimonides), as well as portions of the Modern Orthodox community and others. Those among these groups who do not reject the Zohar assert that the Kabbalah as popularly taught today represents a distortion of the Zohar's intended teachings. However, the specific issues identified by the Dor Daim remain in all current and older editions of the Zohar.

Қатыгездік

Кабала туралы эзотерикалық еңбектерде, әсіресе Зохарда жиі айтылатын тұлға "кіші жүз" (арамейше: זעיר אנפין) немесе Демиург деп аталады. Бұл термин мен оның қолданылуы гностикалық шіркеуден шыққан деп есептеледі, бірақ кейінгі жылдары каббалистер оны көктегі періштелердің бірі ретінде қарады, жанның сезімдік қабілеттерімен және "шекті қуат" тұжырымымен байланысты. Латын жазбаларында осы тұлға Микропросоп деп аталады, грек тіліндегі mikros – кішкентай және prosopon – бет сөздерінен туындаған, және оның әкесі бар делінеді. Кейбір каббалистер біздің дұғаларымыз бен құлшылығымыз "кіші жүзге" жетеді және осы ол әлемді жаратты деп мәлімдейді. Раввин Йехия әл-Кафих мұндай пікірлерді дінге қарсы деп есептеді, себебі әлемді жаратқан және біз жалғыз Құдайға ғана дұға етуіміз керек, Құдайдан басқа ешкім жоқ. Раввин Йехия Кафих Палестина мандатының бас раввині Авраам Исаак Кукқа жолдаған хатында мұндай сенімдер Мұсаға берілген Заңға қайшы келеді деп тиянақты түрде дәлелдейді. Ол "Зохарды" "кіші жүз" (арамейше: זעיר אנפין) сияқты дінге қарсы ілімдерді қолдағаны үшін қатты сынға алады, сондай-ақ "кіші жүз" біздің Құдайымыз және біз оның халқымыз деп таластайтын жаңа каббалистерге қарсы шығады, бұл туралы Сефер Хабритте (20-бап, №15) және Йошер Левавта (4-бетте) сипатталған, сондай-ақ оның Мысырдан бізді шығарғанын, ал оның әйелі (Мальхут) мысырлықтарды Мысырда және теңізде жеңгенін, ал Синай тауында Израильге өзін көрсетіп, бізге құдайлық Заңын бергенін дұрыс емес деп санайды. Раввин Кафих мұның бәрі біздің дінімізден алынып тасталуы керек деп мәлімдейді, себебі Тораның мәнісі айқын: тек Құдай, және тек Құдай ғана Израиль үшін бұл істердің бәрін жасады.

Қайта туылу және әулиелерге сиыну

Дор Дайм мен каббалистер арасындағы тағы бір дау-дамай Дор Даймның реинкарнацияны қабылдамауына қатысты. Олар өз қарсылықтарын Саадия Гаонның (892-942 жж.) жазбаларымен негіздейді, ол реинкарнацияны нағыз еврей сенімі емес деп есептеген. Бұл көзқарас Рамбамның (Маймонидтің) Дор Даймге жатпайтын шәкірттерімен қатар, көптеген православ еврейлері де бөліседі. Дор Дайм, сондай-ақ, Құдіреті шексіз Алладан басқа көмескі күштерге дұға етуді жақтырмайды. Олар періштелерге немесе қайтыс болған еврей басшыларына тілек айтуға қарсы. Мұндай амалдарға, адам қай жерде болса да, тіпті періште немесе киелі адам Құдайға шаفاعәт етсін десе де, қарсылық білдіреді. Дор Дайм, шын мәнінде, барлық Мекориимдер мұндай амалдарды тарихи еврейлік деп санайтын ең негізгі принциптерге толық қарсы деп санайды: Бір ғана, теңдесі жоқ Жаратушыға құлшылық ету, Оған дұға мен ғибадатта серік немесе делдал қоспай. Бұл олардың жоғарыда аталған кітаптарды түсінуіне, әсіресе Мишне Торада және Иманның он үш қағидасының бесіншісінде айтылған делдал (сарсур) немесе қорғаушы (мелиц) туралы заңдарға негізделген. Дұға еврейлікте құлшылықтың бір түрі болып табылады: Израильдің ежелгі даналары айтқандай, "Жүректің қызметі не? Ол – дұға." Құдіреті шексіз Алладан басқа күштерге шақыру мәселесінен бөлек, Дор Дайм мен Мекориимдер қасиеттілердің қабірлерін, зияратханаларын немесе ескерткіштерін зиярат етуді жақтырмайды, тіпті адам Құдіреті шексіз Алладан басқа күштен тілек сұрамаса да. Олар Мишне Торада кодификацияланған Талмуд деректеріне сүйене отырып, Мұса заманында құрылған Ұлы Соттың даналарының бұл тыйымды енгізгенін сендіреді. Олар бұл тыйымды Израиль халқын "ескерткіш" (бұтқа табынумен байланысы болмаса да тыйым салынған) орнатуға қатысты Киелі кітаптағы тыйымдардан және Құдіреті шексіз Алладан басқа күштерге шақырудан аулақ ұстау үшін қолданылғанын санайды. Олар бұлның айнасы – еврей дәстүрінің Мұсаның жерленген жерінің белгісіз қалғанын түсіндіруі, осылайша Киелі кітапта жазылған.

Another matter of dispute between Dor Daim and the Kabbalists concerns the Dor Daim's rejection of reincarnation. They support their rejection with writings of Saadia Gaon (892 942) who dismissed reincarnation as an unauthentic Jewish belief. This perspective is shared not only by non Dor Dai disciples of Rambam (Maimonides) but also by many in mainstream Orthodox Judaism. Dor Daim also disapprove of requesting from any unseen force other than the Almighty. They are against soliciting angels or Jewish leaders who have died. They disapprove of such practices regardless of one's location, and even if the individual desires that the angel or saint intercede with God. Dor Daim, indeed all Meqoriim, consider such practices absolutely antithetical to the most essential principles of what they believe to be historical Judaism: to serve the One Incomparable Creator without joining partners or mediators together with Him in our prayers and worship. This is based on their understanding of the books mentioned above, and specifically on the laws concerning mediator (sarsur) or an advocate (melitz) mentioned in the Mishneh Torah and the fifth of the Thirteen Principles of Faith. Prayer, in Judaism, is a form of worship: as the ancient sages of Israel are well known to have stated, "What is the service of the heart? This is prayer." In addition to the issue of invoking forces other than the Almighty, Dor Daim and Meqoriim in general disapprove of the common practice of visiting the graves, shrines, or monuments of saints, even if an individual does not request from a force other than the Almighty. Basing themselves on Talmudic sources codified in the Mishneh Torah, they believe this to be a prohibition instituted by the Sages of the Great Court established under Moses the Sanhedrin. They generally consider this prohibition to have been instituted as a means to distance the people of Israel from the possibility of transgressing what Meqoriim consider to be the Biblical prohibitions of establishing a "monument" (prohibited even without any connection to idolatry) and from invoking any force other than the Almighty. This, they point out, is the very same reason Jewish tradition explains why Moses' burial place was left unknown according to the Biblical record.

Яһуди заңдары

Дор Дайм еврей әлемінің көп бөлігінің Талмудтық тәжірибелерді жаңа әдет-ғұрыптар мен инновацияларға, олардың кейбіреулерінің олардың пікірінше Талмуд заңдарына қайшы келетініне, бас тартқанын жақтырмайды. Бұл наразылық әсіресе Кабаладан туындаған әдет-ғұрыптарға бағытталған, бірақ олармен ғана шектелмейді. Олардың пікірінше, және талмид ха-Рамбамның пікірінше, 425 жылы Синедрионың таратылуынан немесе Талмудтың жабылуынан кейін еврей заңында жаңа ережелерді немесе тәжірибелерді енгізуге конституциялық құқық жоқ, ал кейінгі раввиндердің рөлі сол кездегі заңды оқыту мен жинақтаумен шектелген. Олар бұл жағдайды идеалды деп санамайды және егер Синедрио қайта құрылса, ол заңға сәйкес құрылған жағдайда еврей заңындағы мәселелерді шешуге қуанатындарын айтады. Олардың пікірінше, Маймонидтің Мишне Торасы Талмуд заңдарының ең дәл және демек, ең беделді тұжырымы болып табылады және басқа көздерге жүгінбей-ақ жеткілікті анықтама болып табылады. Маймонид, егер Мишне Тора Талмудпен түсіндірілуі керек болса, онда ол Мишне Тораны жазбапты дейді. Сонымен қатар, Талмудтың қазіргі мәтіні көптеген мәтіндік варианттармен бұзылған; осыған және Маймонидтің өзіне әлдеқайда дәл және толық Талмуд мәтіндері қолжетімді болғаны туралы мәлімдемелеріне сүйене отырып, олар Мишне Тора Талмудтың бастапқы мақсатына ең жақсы қол жеткізе алады деген қорытындыға келеді. Көптеген кейінгі талмид ха-Рамбамнан айырмашылығы, түпнұсқалық Дор Дайм барлық жергілікті әдет-ғұрыптардың, олар Сефарди немесе Ашкенази немесе кез келген басқа көзден болсын, нормативтік еврей заңынан (олардың пікірінше, Маймонидтің тұжырымы бойынша) ерекшеленетін шамада толығымен заңсыз екеніне сенбеді, сондықтан олар кішігірім мәселелерде Маймонидтік емес Йемендік ерекшеліктерді сақтады. Алайда, олар Жозеф Каро және Давид ибн Аби Зимра сияқты ескі билік өкілдеріне сүйене отырып, Маймонидтің көзқарастары тек Йеменде ғана емес, сонымен қатар Эрец Исраилде, Мысырда және жалпы Таяу Шығыста беделді болуы керек деп сенді. Дор Даймның еврей заңына және басқа да мәселелерге қатысты ұстанымы арасында байланыс бар, өйткені Мишне Тораны еврей заңын ең жақсы қайта баяндау ретінде қабылдаудың бір себебі - кейінгі кодификаторлардың көпшілігі, соның ішінде Жозеф Каро да, Кабалаға сенгендер болды, сондықтан оларды авторитеттер ретінде қабылдамау керек. Бұған қарсы, көптеген (мысалы, Ишаяху Лейбовиц) Каро және басқалар халахикалық ойлаудың қатаң ережелері шеңберінде жұмыс істеді және олардың қорытындылары ешқандай жағдайда олардың жеке теологиялық көзқарастарымен әсер етілмеді немесе жарамсыз деп танылған жоқ (сол сияқты, Маймонидтің халахикалық билік ретіндегі мәртебесі грек философиясын қабылдауына байланысты емес). Дор Дайм бұған былай жауап береді: Каро Зохарды еврей заңындағы шешімдердің (шектеулі және бағынышты) көзі ретінде қабылдайды, сондықтан оның кодексіне Талмуд мәтіндерінде негізсіз Каббалалық мәтіндерде кездесетін тәжірибелер кіреді.

Dor Daim disapprove of what they believe to be an abandonment of a number of Talmudic practices on the part of a large portion of the Jewish world in favor of newer customs and innovations, some of which, in their opinion, are even contrary to Talmudic law. In particular this disapproval is aimed at customs derived from the Kabbalah, but it is not confined to them. In their view, and still more in the view of the talmide ha Rambam, there is simply no constitutional authority in Jewish law to institute new rules or practices, whether in the direction of leniency or of severity, since the demise of the Sanhedrin in 425 CE, or at the latest the closure of the Talmud, and the role of later rabbis is confined to teaching and codification of the law as it stood at that date. They do not claim that this position is ideal, and would gladly see a revived Sanhedrin sort out the problems in Jewish law, provided that it was itself established in strict conformity to law. In their view, the Mishneh Torah of Maimonides is the most accurate and therefore most authoritative statement of Talmudic law, and is in itself a sufficient reference without resort to any other source. Maimonides writes that if the Mishneh Torah was intended to be explained by the Talmud he wouldn't have written the Mishneh Torah. Furthermore, the current text of the Talmud is fairly corrupt with numerous textual variants; from this, coupled with Maimonides' indications that he had far more accurate and complete Talmudic texts available to him, they conclude that the Mishneh Torah provides the best access to what the Talmud must originally have intended. Unlike many of the later talmide ha Rambam, the original Dor Daim were not committed to the view that all local custom, whether Sephardi or Ashkenazi or from any other source, is totally illegitimate to the extent that it differs from normative Jewish law (as best stated, in their view, by Maimonides), so they preserved certain non Maimonidean Yemenite peculiarities in minor matters. However they did believe, in reliance on old authorities such as Joseph Caro and David ibn abi Zimra, that the views of Maimonides ought to be authoritative not only in Yemen but also in Eretz Yisrael, Egypt and the Near East generally. There is a link between the Dor Daim's stance on Jewish law and on the other issues, as one argument for accepting the Mishneh Torah as the best restatement of Jewish law is that most of the later codifiers, including Joseph Caro, were believers in Kabbalah and should therefore not be accepted as authorities. As against this, many (e. g. Yeshayahu Leibowitz) argue that Caro and the others were operating within the rigorous rules of halachic reasoning and that their conclusions were in no way affected or invalidated by their personal theological views (just as, from the opposite perspective, Maimonides' status as a halachic authority is not affected by his acceptance of Greek philosophy). The Dor Daim reply to this is that Caro specifically allows the Zohar as a (limited and subordinate) source of rulings in Jewish law, so that his code includes practices found in Kabbalistic texts without basis in Talmudic texts.

Баладылық яһудилер

Жоғарыда түсіндірілгендей, Балади/Шами айырмашылығы әрқашан Дор Даим/Иқшим айырмашылығымен сәйкес келмейді. Яғни, Дор Даим міндетті түрде Балади, ал Шами міндетті түрде Иқши (Кабалист) болса, көптеген Баладилер спектрдегі аралық нүктеде орналасады және Кабалаға белгілі бір дәрежеде қабылдау немесе қабылдамау мүмкіндігіне ие. Балади жеке тұлғасының немесе қауымының ерекше белгісі – теологиялық немесе интеллектуалдық бағытына қарамастан, дәстүрлі литургияны қолдану. Кейбір Баладилер Зохар мен Луриан Кабаласына деген Дор Даимнің күмәніне аз немесе көп дәрежеде көңіл бөлуі мүмкін. Басқалары Луриан Кабаласының нұсқасын қабылдауы мүмкін, бірақ Лурияның айтуынша, бұл Кабала тұрғысынан дұрыс екендігіне сеніп, ата-бабалық литургияны сақтап қалады. Ал тағы басқалары бұл мәселеде ешқандай нақты пікір білдірмейді. Дегенмен, барлық Баладилер, теологиялық көзқарастарына қарамастан, яһуди заңы бойынша Шүлхан Арух емес, Мишне Тораны басты құжат деп санайды. Балади яһудилері мен Дор Даимнің сыртқы іс-әрекеттері дерлік бірдей, тек Балади дұға кітабында кездесетін кейбір Кабалалық қосымшалардан басқа. Алайда, көптеген Баладилер Мишне Тораны яһуди заңдарының ең дұрыс түсіндірмесі деп есептесе де, оны тек өз тобының ерекше дәстүрі ретінде сақтап, басқа яһуди қауымдастықтарының дәстүрлерін жоққа шығаруға тырыспайды. (Дор Даим осы мақсатқа қаншалықты жетіседі – бұл пікірталас тудыратын мәселе.) Дор Даим мен әлемдік еврейлердің көпшілігі арасындағы жоғарыда аталған айырмашылықтардың бірнешеуін тек Дор Даим ғана емес, барлық дәстүрлі Балади Йемен яһудилері де бөліседі. Заң және практика мәселелерінде, теологиядан айырмашылығы, Дор Даим мен қалған Балади Йемен яһудилері арасындағы жалғыз айырмашылық – жоғарыда аталған тәжірибелерді сақтаудағы ынтаның деңгейі болып көрінеді, бірақ ерекшеліктер де кездеседі.

Талмид ха-Рамбам

Дор Дайм еврей дініндегі кең таралған үрдістің бір бөлігі ретінде қарастырылады, ол талмид ха Рамбам (Маймонидтің шәкірттері) деп аталады, және бұл міндетті түрде Йемен қауымымен шектелмейді. Маңыздысы, Дор Дайм әрқашан Рамбамның еврей дініне қатысты заңдық және теологиялық көзқарастарымен (хашкафа) сәйкес болғанымен, Дор Дайм мен талмид ха Рамбам бірдей емес. Яғни, Рамбамның шәкірті Дор Дай болуы мүмкін, ал болмауы да мүмкін; бірақ Дор Дай әрқашан (жалпы мағынада) Рамбамның шәкірті болады. Бүгінгі талмид ха Рамбам түпнұсқа Дор Даймнен екі жағынан өзгеше. Талмид ха Рамбам Зохарды міндетті түрде қабылдамайды. Дегенмен, олардың түсіндірмелері луриандық мектептен немесе бүгінде «Кабала» деп аталатын ой ағымдарынан айтарлықтай немесе аздап ерекшеленуі мүмкін. Талмид ха Рамбам Мишне Тораның Талмуд заңдарын ең жақсы қайта баяндауы екенін жақтайды, және одан кез келген ауытқу логикалық тұрғыдан кемшіл, тіпті заңсыз болуы мүмкін. Маймонидтің нақты қамтылмаған мәселелері, мысалы, дұға кезінде сәжде жасаудың нақты тәсілі сияқты, жазбадағы түрлі Йемендік тәжірибелер арасынан ең шынайысын табу үшін күшті бәсекелестік бар. Дор Дайм, керісінше, тіпті (талмид ха Рамбамға сәйкес) олар Маймонидтің көзқарастарынан алшақтаған жағдайда да, кейбір қазіргі Йемендік тәжірибелерді сақтайды (жоғарыдағы еврей заңына қараңыз). Мысалы, олар «қауымға қажетсіз ауыртпалық салмай» үшін, Кадиш пен Шемадан бұрын оқылатын дұғаларды жою туралы Маймонидтің ұсынысын қабылдамайды. Қысқасы, талмид ха Рамбам Зохарға қатысты Дор Даймнан гөрі салмақтырақ, ал «Маймонидтің ғана» заңнамасына қатысты одан да салмақтырақ. Дегенмен, екі топ арасындағы ұқсастықтар, жоғарыда келтірілген сенімдер мен іс-әрекеттер тізімінде көрсетілгендей, айырмашылықтардан әлдеқайда көп. Шағын және баяу өсіп келе жатқан Дор Дай қауымының көптеген мүшелері қуғын-сүргіннен қорқады және осы себепті жасырын өмір сүреді. Дор Дайм қозғалысының барлық мүшелері, соның ішінде олардың белгілі басшылары, талмид ха Рамбам қауымдастығының қарқынды өсуіне көмектесті және көмектесуде. Дор Дайм мен талмид ха Рамбам арасында кейбір нақты еврей заңдары мен Зохар мәселесі бойынша кейде келіспеушіліктер болғанымен, екі қауымның байланысы тығыз екені сөзсіз. Жоғарыда айтылғандай, талмид ха Рамбам Дор Даймнан өзгеше, олар Йемен қауымымен шектелмейді және нақты Йемендік әдет-ғұрыптарға міндетті емес. Дегенмен, Йемендік білім мен тәжірибе олар үшін әлі де маңызды ресурс болып табылады. Бұған екі мысал – Рабби Йосеф Кафих және Мехон Мамре еңбектері. org. Рабби Йосеф Кафих Дор Дайм, талмид ха Рамбам және жалпы еврей әлеміне үлкен үлес қосты. Оның үлесіне бүкіл Мишне Тораға енциклопедиялық түсініктеме, Мишне Тораның Йемендік мәтініне, Маймонидтің Мишнаға жасаған түсініктемесінің араб тілінен қазіргі еврей тіліне аудармасы, сондай-ақ «Аң-таң болғандарға арналған нұсқаулық», «Жүрек міндеттері», «Сефер Кузари» және басқа да көптеген еңбектердің аудармалары кіреді. Мехон Мамре. org Ḥумаш, Танах, Мишна, Талмуд мәтіндері, сондай-ақ Рабби Кафихтің Мишне Торасы мен өзінің дәл және ғылыми мәтіні бойынша оқуға арналған бағдарламалық жасақтаманы жасады, оның мақсаты – барлық адамға пайдалы болу. Мехон мамре. org сайтының «Біз туралы» бөлімінде Мехон Мамре жұмысына қатысушылардың көпшілігі балади Йемендік яһудилер екені, бірақ Мехон Мамредегі ең ықпалды тұлғалардың кейбіреулері Йемендік немесе Дор Дайм емес, тек Талмуд заңдарын сақтауды қолдайды делінген. Дор Дайм мен «Рамбамшыларды» ең оңай олардың Цитциттерін байлау тәсілімен тануға болады (Рамбамға сәйкес, түсініктемеде шағын айырмашылықтарға қарамастан). Темани/Рамбам Цитцитін көптеген «кипа тігілген» жастардан ажыратуға болады, олар бірдей стильді қабылдады, бірақ Техелет қосты. Рамбамистер мен баладимдер таллитті Йемендік емес яһудилерден өзгеше киюімен де ерекшеленеді, тіпті оны жұма күні кешке/Ерев Шабат күні киеді, бұл Йемендік емес синагогтарда сирек кездеседі (Иерусалимдегі біршама хасидтерден басқа, олар оны сыпайы киеді, сондықтан мақтан жарысқандай көрінбейді).

Dor Daim are regarded as part of a wider trend within Judaism known as talmide ha Rambam (pupils of Maimonides), not necessarily confined to the Yemenite community. It is important to note that although Dor Daim always identify with the Rambam's legal and theological perspectives on Judaism (hashkafa), Dor Daim and talmide ha Rambam are not necessarily one and the same. That is, a disciple of the Rambam may or may not be a Dor Dai; however, a Dor Dai will always be (in a broader sense) a disciple of the Rambam. Today's talmide ha Rambam differ from the original Dor Daim in two ways. Talmide ha Rambam do not necessarily reject the Zohar. However, their interpretation may differ more or less drastically from the Lurianic school or the currents of thought popularly referred to as "Kabbalah" today. Talmide ha Rambam tend to hold that the Mishneh Torah is the best restatement of Talmudic law, and that every custom that diverges from it is logically inferior if not actually illegitimate. On points not explicitly covered by Maimonides, such as the exact mode of prostration during prayers, there is considerable competition to unearth the most authentic mode from among the various Yemenite practices found in recorded history. Dor Daim, by contrast, do retain some current Yemenite practices, even when (according to the talmide ha Rambam) these diverge from the views of Maimonides (see under Jewish law above). For example, they do not follow Maimonides' recommendation to eliminate all prayers prior to the Kaddish and Shema in order to avoid 'unnecessarily burdening the congregation'. In short, talmide ha Rambam are less extreme than Dor Daim about the Zohar and more extreme about "Maimonides only" jurisprudence. Nevertheless, the similarities between the two groups, as expressed in the list of beliefs and practices above, overwhelmingly outnumber the differences. Many members of the small and slowly growing Dor Dai community claim a fear of persecution and therefore maintain an almost secret existence. It is very likely that the entire movement of Dor Daim, together with some of their well known leaders, has helped, and continues to help, fuel the rapidly growing community of talmide ha Rambam. It is undeniable that, while there are sometimes differences between Dor Daim and talmide ha Rambam as a whole—over certain details of practical Jewish law and the issue of the Zohar—the two communities continue to have strong links. As stated, talmide ha Rambam differ from Dor Daim in that they are not confined to the Yemenite community and need not be committed to specifically Yemenite customs. Nonetheless, Yemenite scholarship and practice are still a major resource for them. Two good examples of this are seen in the works of Rabbi Yosef Qafiḥ and of Mechon Mamre. org. Rabbi Yosef Qafiḥ has made various contributions to Dor Daim, talmide ha Rambam and the Jewish world as a whole. Examples of his contributions include his encyclopedic commentary to the entire Mishneh Torah set to the renowned Yemenite text of the Mishneh Torah, his translation of all of Maimonides' Commentary on the Mishnah from Arabic into modern Hebrew, as well as translations of the Guide for the Perplexed, Duties of the Heart, Sefer Kuzari, and a number of other works. Mechon Mamre. org has produced software for learning the Ḥumash, Tanakh, Mishnah, the Talmudic texts, as well as the Mishneh Torah according to Rabbi Qafiḥ and its own accurate and scholarly text, intended to be beneficial to all. The Mechon mamre. org website's "About" section states that most participants in the work of Mechon Mamre are Baladi Yemenite Jews, although some of the more impacting individuals of Mechon Mamre. org are not Yemenite or Dor Daim at all, but merely promote observance of Talmudic law as codified in the Mishneh Torah. Dor Daim and "Rambamists" are most easily recognized by the manner in which their Tzitzit are tied (according to the Rambam, despite slight variations in understanding). Temani/Rambam Tzitzit can be distinguished from those of the many 'knitted kippa' youths who have adopted the same style, but have added Tekhelet. Rambamists and Baladim are also noticeable by the fact that they wear their Tallit in a different manner from non Yemenite Jews, and even wear it on Friday nights/Erev Shabbath, which is almost unheard of in non Yemenite synagogues (apart from a handful of Hasidim in Jerusalem, referred to as Yerushalmis, who wear it very discreetly so as to not look arrogant).

Гаонисттер

Дор Дайм, сондай-ақ Рамбамның йемендік емес немесе Дор Дай студенттері, кейде өзін гаонистер деп атайтын адамдармен белгілі бір ортақтық табады. Гаонистер еврей заңын күнделікті өмірде Геонимнің жазбаларына сәйкес, ешқандай бір Геонды немесе еврей заңын кодификациялауды ерекше атамай қолдануға ұмтылады. Осы топтардың ортақ ерекшелігі – олардың Талмуд заңдарының бастапқы түсінігіне сәйкес өмір сүруге, шамамен 2000 жылдық жер аударудың әсеріне ең аз мүмкіндік беруге ұмтылуында. Осы топтар жиынтығы кейде Мекориим (түпнұсқашылар / бастапқы ізбасарлар) деп аталады.

Митнаггедим және Вильня гаонының ізбасарлары

Дор Даим мен Ақашим арасындағы дау Митнаггедим мен Хасидим арасындағы даумен кейбір ортақ белгілерге ие, Вильна Гаон және оның ізбасарлары Талмудтық зиялылықты және Рабби Ихия Кафих сияқты халахик көзқарасты қолдады. Дегенмен, басым Литвалық яхудилер Зохар мен Лурияны құрметтейді және Хасидтер сияқты, олардың элитасы Каббалалық түсіндірмелер жазады. Джозеф Дан Митнаггедимдер Хасидтерге қарағанда рационалистер болды деген кең таралған пікірдің шындыққа сай еместігін жазады; екі лагерьтің де теологиясында Луриандық ұғымдар басым. Оның ізбасарлары арасында Лурияның тзимтзум (Құдайдың жаратылыстан кері тартылуы) сөзбе-сөз немесе метафоралық түсіндірілуі керек деген мәселеде әртүрлі түсіндірмелер пайда болды. Хасидизм оны метафоралық және ішкі мағынада түсінді, бұл панентеизмге алып келді. Митнаггедизм оны Адамға қатысты трансценденттік тұрғысынан түсінді, бұл теизмге алып келді, бірақ Құдайлық тұрғысынан панентеизмге мүмкіндік берді. Шнеур Зальман Лиади Вильна Гаонын тзимтзумды сөзбе-сөз қабылдады және Лурияны толыққанды ілеспеді деп айыптады, бірақ Митнаггедик кабалистер бұған келіспеді. Вильна Гаон кең көлемде Каббалалық еңбектер жазған, бірақ Зохар басқаша көзқарасқа ие болған кезде Луриядан айырылған сияқты. Бұл мәселе Литвалық Кабаланың негізгі мәтіндерінің кіріспелерінде талқыланады: Воложин Раввині Хайымның Вильна Гаонының Сифра ди Цниутаға түсіндірмесіне және Раввин Ицхак Эйзик Чавердің Питхеи Шеаримге кіріспесі. Қайшылығы, Шнеур Зальман Лиади құрған Хасидтік ой мектебінің Хабад философиялық мектебі, Хасидтік сезімталдық иманнан өркендеген, өз мәтіндік жүйесінде Маймонидтер мен басқа да ортағасырлық еврей философиясының көзқарастарын жиі қабылдады. Шнеур Зальман өзін Маймонидтің үлгісіне келтірді және Танясын "Аң-таңғандардың жетекшісі" кітабына сүйендірді. 7-ші Любавич Ребесі де Маймонидті тарихты қалыптастырған көшбасшы ретінде мақтап, Мишне Тораны күнделікті оқу бағдарламасын құрды. Хабад басшылары Маймонидтің "Жетекшісінің" адамдық даналығын және Луриандық Кабаланың құдайлық даналығын олардың Құдай туралы мистикалық зерттеуінің жартылай теологиялық аспектілері ретінде қарастырды. Керісінше, Вильна Гаон, дәстүрлі типтегі кабалист, философияға мұқтаж болған жоқ, ол одан тек 3 нәрсе үйренгенін мәлімдеді. Хаскала оны өздеріне жатқызуға тырысқандары бекер болды. Талмудты түсіну үшін математика мен ғылымның қажеттілігін жақсы білгенімен және еврей мәтіндерін түзетуде шебер болғанымен, Маймонидті қасиеттілігі мен заңдық ұлылығы үшін құрметтеген Гаон, Рэмбамды "адал философиямен жаңылысқаны" үшін айыптады, оның пікірінше, ол перілерді, сиқырды және амулеттерді қабылдамады. Хасидтік және Митнаггедик кабалистер де Саббатейлік қозғалыстардың Каббаланың физикалық-әдеби түсіндірмелерін жалған тәңірлерге табыну деп мүлдем қабылдамады. Баал Шем Тов өзінің Хасидтік ішкі жандық қасиеттілігінен тыс, Каббала символикасының эзотерикалық зерттеуі, оны тазартылмағандардың тәжірибелік психологиялық түсіндіруі тыйым салынғанын және олардың лас ниеттері арқылы оның Шаббатейлік жалған физикалық антропоморфизміне әкелетінін, Каббалалық түсініктегі ең үлкен күнә екенін жариялады. Ол бұл туралы Франкизм Каббаланы Тораның антиномиялық және нигилистік бұзуына айналдырған кезде және сол маңда айтты. Нефеш Хахайым еңбегінде Литвалық иешива қозғалысының негізін қалаушы және Митнаггедизмнің негізгі теоретигі Воложиннің Хаимі Шнеур Зальманның Таня теологиясына жауап береді, олардың арасындағы айырмашылық бірдей Каббалалық көздерге әртүрлі түсіндірулерге байланысты. Олардың арасындағы ерекшелік Құдайдың ішкі болуы/трансценденттілігі және Құдайдың монизмі/плюрализмі арасындағы баламалы сәйкестендірулерге байланысты. Хайым Воложин және Митнаггедик Литвалық яхудизмі үшін:

The dispute between Dor Daim and Aqashim has some similarities to that between Mitnaggedim and Hasidim, with the Vilna Gaon and his heirs standing for Talmudic intellectualism and a Halachic worldview like Rabbi Yiḥyah Qafiḥ. However, mainstream Litvish Jews venerate the Zohar and Luria, and like the Hasidim their elite write Kabbalistic commentaries. Joseph Dan writes that there is no truth to the popular notion that the Mitnaggedim were more rationalist than the Hasidim; Lurianic notions dominate in the theologies of both camps. Different interpretations of Luria arose among his followers regarding whether tzimtzum (withdrawal of Divinity from Creation) should be taken literally or metaphorically. Hasidism read it metaphorically and immanently, leading to Panentheism. Mitnaggedism read it transcendentally in relation to Man, leading to Theism, though allowing validity to Panentheism solely from the Divine perspective. Shneur Zalman of Liadi accused the Vilna Gaon of taking tzimtzum literally and not following Luria fully, though Mitnaggedic Kabbalists rejected this. It seems that the Vilna Gaon, who wrote extensive Kabbalistic works, followed the Lurianic system, but diverged from Luria when he felt the Zohar lent itself to another approach. The issue is the subject of forewords to the main texts of Lithuanian Kabbalah: the introduction, by Rabbi Ḥayyim of Volozhin, to the Vilna Gaon's commentary to the Sifra di Tsniuta and Rabbi Yitzchak Eizik Chaver's Pitchei Shearim. Paradoxically, the Chabad philosophical school of Hasidic thought created by Shneur Zalman of Liadi, an offshoot movement of its own from Hasidic emotionalist faith, routinely embraced perspectives from Maimonidean and other medieval Jewish philosophy within its textual system. To an extent Shneur Zalman personally modelled himself after Maimonides, and his Tanya after the Guide of the Perplexed. The 7th Lubavitcher Rebbe likewise extolled Maimonides as a history shaping leader, and created a daily study program in Mishneh Torah. Chabad leaders read the human wisdom of Maimonides' Guide and the Divine wisdom of Lurianic Kabbalah as partial theological aspects of their inclusive essence mystical study of Divinity. In contrast the Vilna Gaon, a Kabbalist of a traditionalist type, had no use for philosophy, declaring he only learned 3 things from it. Haskalah attempts to claim him as one of their own were entirely misplaced. Although proficient in, and recommending the necessity for mathematics and sciences to understand the Talmud, and highly astute in lower textual critical emendation of Judaic texts, while revering Maimonides for his holiness and legal greatness, the Gaon berated Rambam for being "misled by the accursed philosophy" in rejecting demons, incantations and amulets. Both Hasidic and Mitnagdic Kabbalists entirely rejected the physical literalist interpretations of Kabbalah by Sabbatean movements as idolatrous. The Baal Shem Tov himself declared that esoteric study of Kabbalah symbolism outside his Hasidic inner soul holiness experiential psychologisation of it, by those not purified, was forbidden and lead to the Sabbatean false physical anthropomorphism of it by their impure desires, the cardinal conceptual sin in Kabbalistic understanding. He said this at a time and in the same vicinity where Frankism had taken Kabbalah into antinomian and nihilist desecration of Torah. In his Nefesh HaHayyim, Chaim of Volozhin, founder of the Litvish Yeshiva movement and main theorist of Mitnaggedism, responds to the theology of Schneur Zalman's Tanya based on different interpretation of the same Kabbalistic sources. Their difference revolves around alternate identifications between Divine Immanence/Transcendence and Divine Monism/Pluralism. For Hayyim Volozhin and Mitnaggedic Litvish Judaism:

Испан және португалдық яһудилер

Дор Даим және басқа йемендік Рамбамның шәкірттері өздерін испандық және португалдық яһудилермен салыстыруды жақсы көреді және оларды «басқа Рамбам яһудилері» деп есептейді. Бұл көбінесе олардың «Зохарға» деген күмәнді көзқарастарымен байланысты. Дегенмен, бұл ұқсастық шамадан тыс көтерілген. Испания және Португалия яһудилері Испаниядан қуылғанға дейінгі сефардтық құлшылықтың ерте түрін сақтап қалды, ол Кабала мен «Зохардан» кейбір, бірақ өте шектеулі әсерді көрсетті. 16-шы және 17-шы ғасырдың басында олар Лур дәстүрлерін біртіндеп қабылдады, мысалы, Ту Бишват седерін. Саббатай Зевидің құлауынан кейін бұл дәстүрлер көбінесе тоқтатылды, себебі Луриандық Кабала апатқа себеп болды деп есептелді. Яков Эмден мен Леоне ди Моденаның «Зохардың» нақтылығына қарсы келтірген аргументтері де маңызды болды. Қазіргі уақытта испандық және португалдық яһудилердің Кабалаға деген көзқарасы жаулық емес, көбінесе бейжайлықпен сипатталады. Испания және Португалия қауымдастықтары көптеген басқа шығу тегіндегі сефард яһудилерін қабылдағандықтан, Кабалаға оң көзқараспен қарауға ешқандай кедергі жоқ. Атап айтқанда, Луриандық Кабала Ливорнодағы яһуди қауымында кең таралған, ол испандық және португалдық топқа жатады, бірақ Левант Сефардтарымен байланыс орнатудың маңызды ортасы болды. Сондықтан, испандық және португалдық топтың ең жақын ұқсастығы Дор Даим емес, ең алдымен Балади Йемендіктеріне жақын. Испан және португалдық яһудилер Маймонидті құрметтейді және Испаниядағы яһуди мәдениетінің алтын ғасырымен байланысты. Алайда, оларды қажетті мағынада «Рамбамшылар» деп жіктеуге болмайды, өйткені олардың діни заңы Йосеф Кароның «Бет Йосеф» еңбегіне негізделген, сонымен қатар оларға тән ерекше құлшылық әдеттері бар. Олардың басқа топтарға қарағанда Кароға жақын екенін айтуға болады, себебі көптеген басқа сефардтар, әсіресе Бен Иш Чайдың ықпалындағы шығыс қауымдары Исаак Лурияны Кародан тең немесе тіпті жоғары дәрежеде санайды. Жоғарыда айтылғандар Лондон мен Амстердам сияқты дәстүрлі қауымдастықтардың көзқарасын сипаттайды. Бірақ кейбір жаңа қауымдастықтарда, әсіресе Хосе Фаур мен Яков Оливейраның ізбасарлары арасында, тазалық пен принциптілікке баса назар аударатын көзқарас қалыптасты, ол «Мишне Тораға» айтарлықтай мән береді. Дегенмен, олар практикалық еврей заңын зерттеуді кеңірек яһуди қауымы арасында насихаттау үшін дәрістерінде «Шулхан Арухты» да пайдаланады.

Dor Daim and other Yemenite talmide ha Rambam like to compare themselves to the Spanish and Portuguese Jews, and think of them as "the other Rambam Jews". This is largely because of their shared scepticism about the Zohar. The resemblance has however been exaggerated. Spanish and Portuguese Jews preserve an early form of the Sephardic liturgy from before the expulsion from Spain, which reflected some, but only very limited, influence from the Kabbalah and the Zohar. In the 16th and early 17th centuries they adopted a certain number of Lurianic observances in a piecemeal fashion, for example the Tu Bishvat seder. After the Sabbatai Zevi debacle these observances were largely dropped, because it was felt that Lurianic Kabbalah had contributed to the disaster. The arguments against the authenticity of the Zohar advanced by Jacob Emden and Leone di Modena were also influential. At the present day the general Spanish and Portuguese attitude to the Kabbalah is one of indifference rather than hostility. As Spanish and Portuguese communities act as hosts for Sephardi Jews of many other backgrounds, there would be no bar on individuals regarding Kabbalah more positively. In particular, the Lurianic Kabbalah had a following in the Jewish community of Livorno, which falls within the Spanish and Portuguese group but was the main point of contact between it and the Levantine Sephardim. The Spanish and Portuguese group's closest resemblance would therefore be not to Dor Daim but to mainstream Baladi Yemenites. Spanish and Portuguese Jews admire Maimonides and identify with the Golden age of Jewish culture in Spain. However, they cannot be classified as "Rambamists" in the sense required, as their religious law is based squarely on the Bet Yosef of Joseph Caro, subject to certain liturgical customs peculiar to themselves. It could even be argued that they follow Caro more closely than any other group, as many other Sephardim, especially the eastern communities influenced by the Ben Ish Chai, regard Isaac Luria as having equal or even greater authority than Caro. The above describes the attitude of traditional communities such as London and Amsterdam. In some newer communities, in particular among the followers of José Faur and Yaakov Oliveira, a more purist and principled attitude has evolved, which does place considerable emphasis on the Mishneh Torah; however they also utilize the Shulchan Aruch in their lectures in order to help promote the study of practical Jewish law amongst the greater Jewish community.