Кіріспе

14 үшбұрышты жағы бар дөңес көпбұрыш

Трибуйталанған үшбұрышты призма, геометрияда, 14 теңқабырлы үшбұрыштан тұратын дөңес көпбұрыш. Оны үшбұрышты призмадан, оның әрбір үш төртбұрышты жағына теңқабырлы төртбұрышты пирамидаларды қосу арқылы құрастыруға болады. Бұл пішін тетракис үшбұрышты призма, трикапталған тригональды призма, тетракаидадельтаэдр немесе тетракаидадельтаэдр деп те аталады; осы соңғы атаулар 14 үшбұрышты жағы бар көпбұрышты білдіреді. Бұл дельтаэдр мен Джонсон қатты денелерінің мысалы. Трибуйталанған үшбұрышты призманың қабырғалары мен төбелері 9 төбесі мен 21 қабырғасы бар максималды жазық график құрайды, ол Фрич графигі деп аталады. Оны Рудольф пен Герда Фрич Альфред Кемпенің төрт түсті теореманы дәлелдеу әрекетінің дұрыс еместігін көрсету үшін қолданды. Фрич графигі – әрбір маңайы 4 немесе 5 төбелі цикл болатын алты графиктердің бірі. Трибуйталанған үшбұрышты призманың қос көпбұрышы – ассоциаэдр, төрт төртбұрышты жағы мен алты бесбұрышы бар көпбұрыш, олардың төбелері тұрақты алтыбұрыштың 14 үшбұрышты триангуляциясын көрсетеді. Сол сияқты, трибуйталанған үшбұрышты призманың тоғыз төбесі алтыбұрыштың тоғыз диагоналін көрсетеді, егер екі диагональ қиыспаса, онда екі төбе қабырғамен жалғасады. Трибуйталанған үшбұрышты призманың басқа да қолданыстары химияда трикапталған тригональды призмалық молекулалық геометрияның негізі ретінде, ал математикалық оптимизацияда Томсон және Таммес мәселелерінің шешімі ретінде кездеседі.

Фрич графигі

Үш бұрышты призманың графигі 9 төбесі мен 21 қабырғасы бар. Ол Альфред Кемпенің төрт түс теоремасын Кемпе тізбектерін пайдаланып дәлелдеудегі қателігіне қарсы кішкентай мысал ретінде қолданылды, ал оның дуалды картасы олардың кітабының мұқабасын безендіру үшін пайдаланылды. Сондықтан бұл график кейіннен Фрич графигі деп аталды. Фрич графигінен бір қабырғаны алып тастау арқылы (осы суреттегі төменгі қабырға) Сойфер графигі деп аталатын одан да кішкентай қарсы мысал алынады. Фрич графигі – әрбір төбесінің көршілері төрт немесе бес қабырғадан тұратын цикл құрайтын жалғыз алты байланысқан графиктердің бірі. Жалпы алғанда, егер график әрбір төбесінде кемінде төрт қабырғадан тұратын цикл болса, онда график үшбұрыштары Уитни үшбұрышы деп аталатын топологиялық бетті автоматты түрде құрайды. Бұл алты график алты Уитни үшбұрышынан шыққан, олардың үшбұрыштары теңқабырлы болғанда әрбір төбесінде оң бұрыштық кемшілік пайда болады. Бұл оларды оң қисықтығы бар тегіс беттердің комбинаторлық аналогы етеді. Олар сегіз дельтаэдрдің алтысынан алынған, олардың екеуі үшбұрышты көршілес төбесіне ие. Фрич графигінен басқа, қалған бес график – дұрыс октаэдр, дұрыс икосаэдр, бесбұрышты бипирамида, снуб дисфеноид және гиросозылған шаршы бипирамида.

Екілік ассоциаэдр

Үштік үшбұрышты призманың қос көпбұрышы үштік үшбұрышты призманың әрбір төбесі үшін бір бетке және әр бет үшін бір төбеге ие. Бұл еннеаэдрон (яғни тоғыз жақты көпбұрыш), оны үш өзара жанаспайтын төртбұрышты беттермен және алты конгруэнтті ретсіз бесбұрышты беттермен құруға болады. Ол сондай-ақ 5-ретті ассоциаэдрон деп те аталады, оның төбелері тұрақты алтыбұрыштың 14 үшбұрышталмасын көрсетеді. Бұл қос көпбұрыштың симметриясы төмен нұсқасы, қысқартылған октаэдрді екі жазықтықпен, олар оның екі параллель қабырғалар отбасын тік бұрышпен кесіп, төрт конгруэнтті бөлікке бөлу арқылы алынады – бұл кеңістікті толтыратын көпбұрыш. Жалпы алғанда, егер политоп ассоциаэдронның дуалы болса, оның шекарасы (үшбұрыштардың, тетраэдрлердің немесе жоғары өлшемді симплекстердің симпликалық кешені) «кластерлік кешен» деп аталады. Үштік үшбұрышты призма жағдайында, ол Динкин диаграммасымен, түбірлік жүйемен және кластерлік алгебрамен байланысты кластерлік кешеннің түрі болып табылады. Ассоциаэдронмен байланыс үштік үшбұрышты призманың тоғыз төбесі мен алтыбұрыштың тоғыз диагоналі арасындағы сәйкестікті қамтамасыз етеді. Үштік үшбұрышты призманың қабырғалары қиылыспайтын диагональдар жұптарына сәйкес келеді, ал үштік үшбұрышты призманың үшбұрышты беттері алтыбұрыштың үшбұрышталмасына сәйкес келеді (үш қиылыспайтын диагональдан тұрады). Басқа тұрақты көпбұрыштардың үшбұрышталмасы да политоптарға сәйкес келеді, олардың өлшемдері көпбұрыштың қабырғаларының санынан үш кем.

Қолданбалар

Химиялық қосылыстардың геометриясында орталық атомды қоршаған атомдар кластерін көпжақ ретінде бейнелеу қалыпты жағдай. Трикаптал тригональды призмалық молекулалық геометрия – бұл көпжақ үшбұрышты призмаға үшбұрыш қосылған кластерлерді сипаттайды, бірақ оның жақтары міндетті түрде теңқабырлы болуы керек емес. Мысалы, лантанумнан диспрозийге дейінгі лантаноидтар суда еріп, тоғыз су молекуласымен қоршалған катиондарды құрайды, олар үшбұрышты призмаға үшбұрыш қосылған түрінде орналасқан. Томсон мәселесінде, шар бетіндегі зарядталған бөлшектердің ең төмен энергиялық конфигурациясы туралы, ал Тамм мәселесінде нүктелер арасындағы ең кіші қашықтықты максималдайтын шарлық кодты құрудағы ең аз белгілі шешім нүктелерді шарға сызылған, теңқабырлы емес жақтары бар үшбұрышты призманың төбелеріне орналастырады. Бұл конфигурация Тамм мәселесі үшін ең оңтайлы екені дәлелденді, бірақ Томсон мәселесінің осы түріне қатаң шешім әлі белгісіз.