Кіріспе

Геометрияда бесбұрышты бипирамида (немесе бесбұрышты дипирамида) – 10 үшбұрышты жағы бар көпжақ. Ол екі бесбұрышты пирамиданы олардың әрқайсысының табанынан біріктіру арқылы құрастырылады. Егер үшбұрышты жақтары теңқабырлы болса, бесбұрышты бипирамида дельтаэдр және Джонсон қатты денелерінің мысалы болып табылады. Бесбұрышты бипирамида 4 байланысқан, жақсы жабылған граф ретінде бейнеленуі мүмкін. Бұл көпжақ химиялық қосылыстарда пентагональды бипирамидалық молекулалық геометрия деп аталатын атомдар кластерін сипаттау үшін қолданылуы мүмкін.

Құрылыс

Басқа бипирамидалар сияқты, бесбұрышты бипирамида екі бесбұрышты пирамиданың табанын біріктіру арқылы салынуы мүмкін. Бұл пирамидалар бесбұрышты табанын жауып, нәтижесінде пайда болған көпжақтың 10 үшбұрыштан тұратын қырлары, 15 қабырғасы және 7 төбесі болады. Егер пирамидалар симметриялы түрде дұрыс болса және олардың екі төбесі де табанының ортасынан өтетін түзуде орналасқан болса, онда бесбұрышты бипирамида дұрыс деп аталады; әйтпесе, ол көлбеу болады. Егер пирамидалар дұрыс болса, онда үшбұрышты бипирамиданың барлық қабырғалары тең ұзындықта болады, осылайша қырларын теңқабырғалы үшбұрыштар құрайды. Тек теңқабырғалы үшбұрыштардан тұратын қырлары бар көпжақты дельтаэдр деп атайды. Барлық дерлік дөңес дельтаэдрлердің саны сегіз, олардың бірі – дұрыс қырлары бар бесбұрышты бипирамида. Көбінесе, барлық қырлары дұрыс болатын дөңес көпжақты Джонсон денесі деп атайды, ал әрбір дөңес дельтаэдр – Джонсон денесінің бір түрі. Дұрыс қырлары бар бесбұрышты бипирамида Джонсон денелерінің тізімінде он үшінші ретпен нөмірленген.

Қасиеттері

Бесбұрышты бипирамиданың бетінің ауданы барлық үшбұрыштардың ауданынан 10 есе артық. Қабырғасының ұзындығы белгілі болған жағдайда, оның бетінің ауданы:

Оның көлемін екі бесбұрышты пирамидаға бөліп, олардың көлемдерін қосу арқылы есептеуге болады. Қабырғасының ұзындығы белгілі болған жағдайда, көлемі:

Бесбұрышты бипирамиданың үш өлшемді симметрия тобы 20 ретті диэдрлік топ болып табылады: оның түрі вертикаль бойынша төбелері мен негізінің ортасынан өтетін симметрия осінде айналу арқылы симметриялы, сонымен қатар негіздің кез келген биссектрисіне қатысты көздерің симметриясы бар; оны көлденең жазықтықтағы бейнелеу арқылы да симметриялы етуге болады. Тұрақты беттері бар бесбұрышты бипирамиданың диэдр бұрышын бесбұрышты пирамидалардың бұрыштарын қосу арқылы есептеуге болады. Бесбұрышты пирамиданың екі іргелес үшбұрыш арасындағы диэдр бұрышы шамамен 0,3 радианға тең, ал үшбұрышты бет пен негіз арасындағы диэдр бұрышы шамамен 0,3 радианға тең. Сондықтан, екі пирамида қосылған жиектегі екі іргелес үшбұрышты бет арасындағы тұрақты беттері бар бесбұрышты пирамиданың диэдр бұрышы құрайды.

Бесбұрышты дипирамида 4-қосылған, яғни қалған төбелерді ажырату үшін төрт төбеден айыру қажет. Бұл 4-қосылған, жақсы жабылған, қарапайым полиэдрлердің бірі, яғни оның барлық максималды тәуелсіз жиындарының мөлшері бірдей. Бұл қасиетке ие тағы үш полиэдр – тұрақты октаэдр, сүйкімді дисфеноид және 12 төбесі мен 20 үшбұрышты беті бар ретсіз полиэдр. Бесбұрышты бипирамиданың дуалды полиэдрі бесбұрышты призма болып табылады. Бұл призманың 7 беті бар: 2 бесбұрышты бет негіз болып табылады, ал қалған 5 беті тіктөртбұрышты болып табылады. Жалпы алғанда, кез келген бипирамиданың дуалды полиэдрі – призма.

Қолданбалар

Химиялық қосылыстардың геометриясында бесбұрышты бипирамида атомды қоршап тұрған атомдық кластер ретінде қолданылуы мүмкін. Пентагональды бипирамидалық молекулалық геометрия осы көпжақтың бесбұрышты бипирамида болатын кластерлерді сипаттайды. Газ фазасындағы йод гептафториді мұндай кластердің мысалы. Бесбұрышты бипирамидалар және оған байланысты бес есе қайталамалы пішіндер декаэдрлі нанобөлшектерде кездеседі, олар минералогияда циклдік егіздер деп аталатын макроскопиялық өлшемде де болуы мүмкін.