Кіріспе

Неміс биологы (1781–1826)

Иоганн Баптист Риттер фон Спикс (9 ақпан 1781 – 13 наурыз 1826) – неміс биологы. Бразилияға жасаған экспедициясынан ол Германияға өсімдіктер, жәндіктер, сүтқоректілер, құстар, қосмекенділер және балықтардың көптеген түрлерін әкелді. Бұл үлгілер қазіргі Мюнхендегі Ұлттық зоологиялық коллекцияның маңызды негізін құрайды. Оның этнографиялық жинақтарынан көптеген мысалдар, мысалы, би маскалары және осыған ұқсас заттар қазір Мюнхендегі Этнографиялық музейінің қорында сақталуда.

Өмірбаян

Спикс Германияның Хохштадт қаласында туды, он бір баланың жетіншісі болып. Оның балалық шағындағы үйі 2004 жылдан бері көпшілікке ашық Spix мұражайы орналасқан. Ол Бамбергте философияны оқып, докторлық диссертациясын қорғады. Кейін Вюрцбургте теологияны оқыды. Жас профессор Ф. В. Ж. Шеллингтің лекцияларын тыңдағаннан кейін, Спикс табиғатқа қызығушылық таныта бастады. Ол теологияны тастап, медицинаны оқуға кірісті және 1807 жылы екінші докторлық дәрежесін алды. Бамбергте қысқа уақыт дәрігер болып жұмыс істегеннен кейін, 1808 жылы Бавария королі Максимилиан I Иосиф оны Мюнхендегі Бавария ғылымдар және гуманитарлық академиясында зоология студенті ("Eleve") ретінде тағайындады. Ол Жорж Кувье және басқалармен ғылыми зоологияны үйрену үшін Парижге стипендия алды. Содан ол Солтүстік Франциядағы Нормандия теңіз жағалауына алғашқы саяхатын жасады. Кейін Оңтүстік Франция мен Италияға сапар шегіп, Бавария ғылым академиясының зоологиялық коллекциясы үшін жануарлар жинады және теңіз жануарларын зерттеді. 1810 жылы Спикс Мюнхенге оралды, онда ол зоологиялық коллекцияны жинақтады және теңіз жұлдыздары мен басқа да теңіз жануарлары туралы алғашқы мақаласын жазды. 1811 жылы жарық көрген зоологиялық жіктелу тарихы туралы алғашқы маңызды еңбегінен кейін, ол Бавария ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Спикс сондай-ақ Бавария зоологиялық коллекциясының бірінші консерваторы, қазіргі директор лауазымымен үйлесетін, болып тағайындалды, ол Мюнхеннің Зоологиялық Мемлекеттік Жинағының негізі саналады. Ол бірнеше еңбек жариялады, олардың ең маңыздысы – адамдар, приматтар, бауырымен жорғалаушылар, құстар және басқа да көптеген жануарлардың бас сүйектерінің салыстырмалы морфологиясы. Бұл кітап, "Cephalogenesis", 1815 жылы латын тілінде, әдемі литографиялармен суреттелген күйінде жарық көрді.

Бразилияға экспедиция

1817 жылы Спикс пен Карл Фридрих Филипп фон Мартиус Австрияның Мария Леопольдинасымен бірге келген австриялық натуралистер тобымен Бразилияға сапар шекті. Біріншіде олар Рио-де-Жанейроға барды, бірақ көп ұзамай австриялық топтан бөлініп, Бразилияны өздері аралап саяхаттады. Спикс пен Мартиус Оңтүстік Рио-де-Жанейродан Солтүстік Сан-Паулуға дейін жол жүрді. Осы саяхаттың кезеңінде олармен австриялық суретші Томас Эндер де бірге болды. Содан кейін олар Минас-Жерайс провинциясындағы Оуро-Прету мен Диамантина қалаларына барып, алмас кенін қазу туралы мәліметтер жинады. Одан әрі құрлықтың ішінде саяхаттап, Сальвадордың жағалауына қайтып келді. Бразилияның Солтүстік-Шығысындағы құрғақ Каатинга аймағынан өтіп, түрлі ауыр сырқаттарға шалдығып, бірнеше рет шөлден өлімге жуық болды. Саяхат бойында олар жануарлар мен өсімдіктерді, сондай-ақ ғылыми тұрғыдан қызығушылық тудыратын барлық нәрсені жинап, сипаттады. Олар жергілікті халық пен олардың тұрмыс салтын, экономикалық маңызы бар кез келген мәселені де зерттеді. Сонымен қатар, Bendegó атты алып метеоритті де қарастырды. Сантана формациясының қазба қалдықтарын тапты. Экспедицияның соңғы бөлігі – Амазонка өзеніне дейінгі сапар, содан кейін Гран-Пара капитандығы. Онда Спикс пен Мартиус аймақты зерттеу үшін әрқайсысы жеке жолға шықты. Спикс Перу шекарасына, Табатингаға, ал Манаустан Негро өзені бойымен саяхаттады. Мартиус қайықпен Юпура өзеніне барып, одан Мюнхенге екі түрлі тайпадан – Юри және Миранха тайпаларынан екі бразилиялық бала алып келді. Балалар Иоганн және Изабелла деп шомылдырылды. 1820 жылы Спикс пен Мартиус Мюнхенге мыңдаған өсімдік, жануарлар мен этнографиялық заттардың үлгілерін әкеліп оралды. Зоологиялық үлгілер Мюнхендегі Табиғат тарихы мұражайының қорының негізін құрады, ал Спикс пен Мартиусқа тиесілі этнографиялық заттар Мюнхендегі Халықтар мұражайының (қазіргі Музей Fünf Kontinente) негізі болды.

Жарияланымдар

Спикс Бавария королімен құрметтеліп, рыцарь атағына ие болды. Ол зоологиялық материалдары үстінде көп жұмыс істеп, Мартиуспен бірге саяхатты сипаттады. Бұл сипаттама 1823, 1828 және 1831 жылдары үш томдық түрінде жарық көрді, ағылшын (тек бірінші том) және португал тілдеріне аударылды, және олар әлі де маңыздылығын жойған жоқ. Спикс екінші томды дайындау кезінде қайтыс болды, бірақ Мартиус оны Спикс және өзінің жазбаларын пайдаланып аяқтады. Спикс көптеген құстарды, приматтарды, жартас құмырсқаларын және бауырымен жорғалаушыларды сипаттап, оларға есімдер берді. Барлығы ол 500-ден 600-ға дейін түр мен түршелерді сипаттады. Сонымен қатар, бірнеше түр оның құрметіне аталған. Спикстің ең белгілі жаңалығы – Spix арасы, бұл түрді неміс натуралисі Георг Маркгрейв саяхатшының құрметіне атады. Ол 1826 жылдың 13 мамырында Мюнхенде, экспедициясы кезінде жұқтырған тропикалық аурудан қайтыс болды деген болжам бар.

Мұра

Спикс Оңтүстік Американың үш түрінің ғылыми атауларында еске алынады: Acanthochelys spixii, тасбақа; Chironius spixii, жылан; және Micrurus spixii, улы коралл жылан. Спикс атымен аталған құстарға Спикс гуаны (Penelope jacquacu), Спикс арасы (Cyanospitta spixii), Спикс әнші құмырсқашысы (Hypocnemis striata), Спикс ағашқарғасы (Xiphorhynchus spixii) және Спикс тікұйрықтысы (Synallaxis spixi) жатады. Спикс есімімен аталған сүтқоректілерге Спикстің дискілі қанатты жарғанаты (Thyroptera tricolor), Спикстің қызыл қолды ұраншысы (Alouatta discolor), Спикстің ақ маңдайлы капуцині (Cebus unicolor), Спикстің түнгі маймылы (Aotus vociferans) және Спикстің сары тісті көкбаяғы (Galea spixii) жатады. 1829 жылы оның құрметіне Cathorops spixii балығы аталды. Asolene spixii де Спикс атымен аталған. Германияның Бамберг университеті жыл сайын Спикс атын алып жүретін халықаралық қонақ профессорлық лауазымды орнатты.

Шығармалары

1811: Аристотельден бастап қазіргі уақытқа дейінгі зоологиядағы барлық жүйелердің тарихы және бағасы. Schrag'sche Buchhandlung I XIV; 710 б. 1815: Cephalogenesis sive Capitis Ossei Structura, Formatio et Significatio per omnes Animalium Classes, Familias, Genera ac Aetates digesta, atque Tabulis illustrata, Legesque simul Psychologiae, Cranioscopiae ac Physiognomiae inde derivatae. Франциски Серафици Хюбшманни баспасы, Монахи: 11 және 72 б.; 9 сурет. 1823: Simiarum et Vespertilionum Brasiliensium species novae ou Histoire Naturelle des espècies nouvelles de singes et de chauves souris observées et recueillies pendant le voyage dans l'interieur du Brésil exécuté par ordre de S M Le Roi de Bavière dans les années 1817, 1818, 1819, 1820. Франциски Серафи Хибшманни баспасы, Монахи: I VIII, 172, 28 кесте. 1824a: Animalia nova sive species novae Testudinum et Ranarum, quas in itinere per Brasiliam annis MDCCCXVII–MDCCCXX Iussu et Auspiciis Maximiliani Josephi I. Bavariae Regis suscepto collegit et descripsit. Франц Сераф Хюбшманни баспасы, Монахи: 1 29, 22 кесте. 1981 ж. Амфибиялар мен рептилияларды зерттеу қоғамы, П. Э. Ванзолининің кіріспесімен. 1824b: Avium species novae, quas in itinere per Brasiliam Annis MDCCCXVII–MDCCCXX Iussu et Auspiciis Maximiliani Josephi I. Bavariae Regis suscepto collegit et descripsit. Франц Сераф Хюбшманни баспасы, Монахи: Том. I, 1 90, 91 кесте; Том. II, 1 85, 109 сурет. Spix & Wagler 1824: Serpentum Brasiliensium Species novae ou Histoire Naturelle des especes nouvelles de Serpens, Recueillies et observées pendent le voyage dans l'interieur du Brésil dans les Années 1817, 1818, 1819, 1820, Жан де Спикс жариялаған, саяхатшының жазбаларынан Жан Ваглер жазған. Франц Сераф Хюбшманни баспасы, Монахи: 1 75, 26 сурет. 1981 ж. қайта басылды, Амфибиялар мен рептилияларды зерттеу қоғамы, Оксфорд; П. Э. Ванзолининің кіріспесімен. Spix & Martius 1823–1831: Бразилияға сапар, Бавария королі Максимилиан Жозеф I-нің бұйрығымен 1817–1820 жылдары жасалған және сипатталған. 3 том және бір атлас. M. Lindauer баспасы, Мюнхен. 1388 б. (II және III томдарды C. F. Ph. v. Martius өңдеген). 1967 ж. қайта басылды, F. A. Brockhaus Komm. Ges. Abt. Antiquarium, Штутгарт; сонымен қатар ағылшын (1-том) және португал тілдеріндегі аудармалары бар.