Кіріспе
Қатерлі ісік бас немесе мойын аймағында пайда болады. Бас және мойын қатерлі ісігі ерін және ауыз қуысы (ауыз), көмекей (жұтқыншақ), сілекей бездері, мұрын, қуыстар немесе бет терісінің тіндерінен дамиды. Бас және мойын қатерлі ісігінің ең көп таралған түрлері ерін, ауыз және көмекейде кездеседі. Бас және мойын қатерлі ісігінің көп бөлігі алкоголь немесе темекі, соның ішінде түймелеу темекісін қолдануға байланысты, ал адам папиллома вирусымен (HPV) байланысты жағдайлардың саны артып келеді. Диагноз тінді биопсия арқылы расталады. Өйткені жұтқыншақ қатерлі ісігі көбінесе өмірдің 4-ші – 6-шы онжылдығында пайда болады, және бұл салыстырмалы түрде жаңа вакцина. Жалпы халықты тексеру пайдалы көрінбейді, бірақ тәуекелі жоғары топтарды жұтқыншақты тексеру арқылы тексеру пайдалы болуы мүмкін. 2017 жылғы әлемдік мәліметтер бойынша бас және мойын қатерлі ісігі барлық қатерлі ісіктердің 5,3% құрайды (меланома емес тері қатерлі ісіктерін есептемегенде). Диагноз қойылған кездегі орташа жас 55-тен 65 жасқа дейін.
Head and neck cancer develops from tissues in the lip and oral cavity (mouth), larynx (throat), salivary glands, nose, sinuses, or skin of the face. The most common types of head and neck cancer occur in the lips, mouth, and larynx. The majority of head and neck cancer is caused by the use of alcohol or tobacco, including smokeless tobacco, with increasing cases linked to the human papillomavirus (HPV). The diagnosis is confirmed by a tissue biopsy. This is because oropharyngeal cancer typically presents in the 4th–6th decade of life, and this is a relatively new vaccine. While screening in the general population does not appear to be useful, screening high risk groups by examination of the throat might be useful. The 2017 worldwide figure cites head and neck cancers as representing 5.3% of all cancers (not including non melanoma skin cancers). The usual age at diagnosis is between 55 and 65 years old.
Белгілері мен симптомдары
Белгілері: бетте немесе ауыз қуысында жазылмайтын жара, жұту қиындығы немесе дауыс өзгерісі. Аурудың кеңейген сатысында ерекше қан кету, бет ауруы, сезімнің жоғалуы немесе ісіну, мойынның немесе ауыз қуысының сыртындағы байқалатын түйіндер болуы мүмкін. Бас және мойын қатерлі ісігі көбінесе аурудың қаусыз белгілері мен симптомдарымен басталады, мысалы, мойынның сыртындағы лимфа түйінінің үлкеюі, дауыстың қарлы болуы немесе күшейе түсетін жөтел немесе тамақ ауруы. Бас және мойын қатерлі ісігі болғанда, бұл белгілер айқын тұрақты болып, созылмалы сипатқа ие болады. Жарақат немесе ауру тамақта немесе мойында жазылмай немесе кетпей қалуы мүмкін. Жұту қиындықтары немесе ауырсыну болуы мүмкін. Сөйлеу қиынға соғуы мүмкін. Сонымен қатар, құлақтың созылмалы ауыруы болуы мүмкін. Басқа белгілерге: ерінде, ауызда немесе қызыл иектегі ісік, жазылмайтын жаралар, ауыздан қан кету, сезімнің жоғалуы, жаман демікпе, ауыздағы түс өзгерістері, тілдің ауыруы және қатерлі ісік тілге әсер еткен жағдайда сөйлеудің бұзылуы жатады. Мұнан басқа, мұрын қуысының бітелуі, салмақ жоғалту және бет бұлшық еттерінің сезімі жоғалуы немесе сал болуы мүмкін.
Ауыз
Жасырақты жасушалы қатерлі ісіктер ауыздың ішкі беті, тіл, ауыз төңірегі, қызыл иек және қатты таңдай сияқты аймақтарда жиі кездеседі. Ауыздың қатерлі ісіктері темекі тартумен, әсіресе шайнамалы немесе түкірікке қосылатын темекімен, сондай-ақ көп мөлшерде алкоголь ішумен тығыз байланысты. Осы аймақтағы, әсіресе тілдегі қатерлі ісіктер, басқа бас және мойын қатерлі ісіктеріне қарағанда көбінесе хирургиялық жолмен емделеді. Ерің мен ауыз қуысының қатерлі ісіктері – бас және мойын қатерлі ісігінің ең көп кездесетін түрлері.
Назофаринкс
Назофарингеялық қатер мұрын қуысы мен Евстахий түтіктерінің жұқсақ таңдайдың жоғарғы бөлігімен қосылатын аймағында пайда болады. Кейбір назофарингеялық қатерлер биологиялық тұрғыдан бас және мойынның жалғақ ұлпалы қатерлеріне (HNSCC) ұқсас болғанымен, "жақсырақ ерекшеленбеген" назофарингеялық қатер лимфоэпителиома болып табылады, ол эпидемиологиясы, биологиясы, клиникалық мінез-құлқы және емделу жолдары бойынша ерекшеленеді және көптеген мамандар оны жеке ауру ретінде қарастырады.
Тамағы
Орофарингеялық қатерлі ісіктердің көпшілігі орофаринксте (жұмсақ таңдай, тілдің түбі және тонзиллаларды қамтитын жұтқыншақтың ортаңғы бөлігінде) басталатын жалпақ жасушалы карциномалар болып табылады. Тонзилланың жалпақ жасушалы қатерлі ісіктері бас пен мойынның басқа аймақтарындағы қатерлі ісіктерге қарағанда адам папиллома вирусымен (HPV) байланысы күштірек. HPV-оң орофарингеялық қатерлі ісіктер, HPV-теріс ісіктерге қарағанда жақсы нәтижелерді көрсетеді, 54%-ға жоғары өмір сүру көрсеткішіне ие, бірақ бұл артықшылық тек орофарингеялық қатерлі ісіктерге ғана қатысты. Орофарингеялық карциномасы бар адамдарда бас және мойынның екінші біріншілік қатерлі ісігі даму қаупі жоғары.
Гипофаринкс
Гипофаринкске пириформды синустар, артқы жұтқыншақ қабырғасы және посткрикоидтық аймақ кіреді. Гипофаринкстің ісіктері көбінесе диагноз қойылғанда кең таралған сатыда болады және жұтқыншақ ісіктерінің арасында ең нашар болжамға ие. Олар көмекейдің (ларинкстің) айналасындағы кең лимфалық желіге байланысты ерте метастаздануға бейім.
Қиындық
Жұтқыншақ қатерлі ісігі жұтқыншақта немесе "дауыс қорында" басталады және бас және мойын қатерлі ісігінің екінші жиі кездесетін түрі болып табылады. Сілекей бездерінің көптеген ісіктері бас пен мойынның қалыпты жазық клеткалы карциномаларынан себептері, гистопатологиясы, клиникалық көрінісі және емделу жолдары бойынша өзгешеленеді. Бас және мойында пайда болатын басқа сирек кездесетін ісіктерге терратомалар, аденокарциномалар, аденоидты кістік карциномалар және мукоэпидермоидты карциномалар жатады. Одан да сирек кездесетін жағдайларда жоғары тыныс және асқазан жолының меланомалары мен лимфомалары кездеседі.
Алкоголь және темекі
Аурудың шамамен 75%-ы алкоголь және темекі қолданудан туындайды. Акрилонитрил, окис стресін арттыру арқылы ДНК-ға жанама зақым келтіреді, нәтижесінде ДНК-да 8-оксо-2'-дезоксигуанозин (8-оксо dG) және формамидопиримидин деңгейі жоғарылайды (суретті қараңыз). 8-оксо dG және формамидопиримидин екеуі де мутагенді болып табылады. ДНК гликозилаза NEIL1, 8-оксо dG мутагенезін болдырмайды және формамидопиримидиндерді ДНК-дан жояды. Дегенмен, темекі шегушілерде бас және мойын қатерлі ісігіне шалдығу қаупі жалпы халықтан 5-25 есе жоғары. Темекі шегуді тоқтатудан кейін 15 жыл өткен соң, бұрынғы темекі шегушілердің бас және мойын қатерлі ісігіне шалдығу қаупі жалпы халыққа жуықтайды. Темекі шаю ауыз және орофарингеальді қатерлі ісіктің себебі болып табылады. Темекі шаю (тілмен шайналатын өнімдерді қоса алғанда) бас және мойын қатерлі ісігіне шалдығу қаупінің жоғарылауымен байланысты; бұл байланыс АҚШ және Шығыс Азия елдерінде анықталған. Сигар шегу де ауыз қатерлі ісігінің маңызды тәуекел факторы болып табылады. Электрондық темекілерді қолдану, құрамындағы пропиленгликоль, глицерин, нитрозаминдер және металдар сияқты заттар тыныс жолдарына зақым келтіруі мүмкін болғандықтан, бас және мойын қатерлі ісігінің дамуына әкелуі мүмкін. Е витамині ересек темекі шегушілерде лейкоплакияның – шырышты қабық беттерінің карциномасының белгісі болып табылатын ақ дақтардың пайда болуын болдырмайды деп табылған жоқ. Тағы бір зерттеуде орофарингеальді қатерлі ісігінің ерте сатысындағы темекі шегушілерге Е витамині мен бета-каротиннің комбинациясы қолданылғанда, Е витаминін пайдаланғандардың жағдайы нашарлауы анықталды.
Бетел жаңғағы
Бетел жаңғағы шайнау бас және мойын аймағындағы жалпақ жасушалы карциноманың қаупінің артуымен байланысты.
Гастроэзофагеялық рефлюкс ауруы
Гастроэзофагеялық рефлюкс ауруы (ГЭРБ) немесе ларингеялық рефлюкс ауруының болуы да маңызды фактор болуы мүмкін. Асқазан қышқылының өңеш арқылы жоғары көтерілуі оның қабығын зақымдап, жұтқыншақ қатерлі ісігіне осалдықты арттыруы мүмкін.
Гемопоэтикалық дің жасушаларын трансплантациялау
Гемопоэтикалық дің жасушаларын трансплантациялаған адамдарда ауыз қуысының жалпақ жасушалы карциномасының даму қаупі жоғары. HSCT-ден кейінгі ауыз қуысының қатерлі ісігі, HSCT жасалмаған науқастармен салыстырғанда, көбірек агрессивті болуы және нашар болжамға ие болуы мүмкін. Бұл әсердің себебі, үздіріліссіз, өмір бойына созылатын иммундық басу және созылмалы ауыз трансплантаты қарсы үйлеспеуінен туындайды деп есептеледі. Ал басқа зерттеулер көрсеткендей, оның қолданысы ауыз қуысының жалпақ жасушалы карциномасымен немесе жалпақ жасушалы карциноманың азаюымен байланысты екені дәлелденбеген.
Диагностика
Адам әдетте дәрігерге жоғарыда аталған бір немесе бірнеше белгілермен шағымданады. Мұндай зақымға қатысты инемен биопсия жасалады, ал егер гистопатологиялық мәліметтер болса, сәулелік онколог, хирургиялық онколог және медициналық онколог арасында ең тиімді емдеу жоспары бойынша көпсалалық кеңес өткізіледі. Бас және мойын аймағының қатерлі ісіктерінің көп бөлігі (90%) - қабыршақты клеткалардан пайда болатын, "бас және мойынның қабыршақты клеткалы карциномасы" деп аталатын ісіктер.
Сквамоздық жасушалы карцинома
Сквамоздық клеткалы карцинома – бұл сквамоздық клетканың қатерлі ісігі, ол теріде де, шырышты қабықта да кездесетін эпителий клеткасының бір түрі. Бұл бас және мойын аймағындағы барлық қатерлі ісіктердің 90% астамын құрайды.
Аденокарцинома
Аденокарцинома - бездік сипаттағы эпителий тінінің қатерлі ісігі. Бас және мойын аймағындағы кейбір қатерлі ісіктер аденокарцинома болып табылады (ішек және ішек емес клеткалық түрлері).
Алдын алу
Белгілі қауіп факторларын болдырмау (мысалы, темекі шегу және алкоголь ішу) – профилактиканың ең тиімді жолы. Тұрақты стоматологиялық тексерулер ауыз қуысындағы қатерлі ісікке дейінгі зақымдануларды анықтауы мүмкін. Гистологиялық диагноз қойылып, ісіктің таралу шамасы анықталғаннан кейін, мысалы, ПЭТ-КТ пайдалану арқылы, нақты бір қатерлі ісікке қатысты тиісті емдеуді таңдау кешенді факторларға байланысты: ісіктің орналасқан жері, түрлі емдеу опцияларының салыстырмалы зияндылығы, қоса жүретін денсаулық проблемалары, әлеуметтік және логистикалық жағдайлар, бұрынғы бастапқы ісіктер және пациенттің тілегі. Емдеу жоспарын жасау үшін көбінесе мамандандырылған хирургтар, медициналық онкологтар және радиологиялық онкологтар қатысатын көп салалы тәсіл қажет. Хирургиялық резекция және сәулелік терапия – бас және мойын аймағының көптеген қатерлі ісіктері үшін негізгі емдеу әдістері және көп жағдайда стандартты күтім болып табылады. Аймақтық метастаздары жоқ (I немесе II сатыдағы) кішкентай бастапқы қатерлі ісіктерде кең хирургиялық экзиция немесе емдік сәулелік терапия жеке-жеке қолданылады. Көбірек тараған бастапқы ісіктерде немесе аймақтық метастаздары бар (III немесе IV сатыдағы) жағдайларда, операцияға дейінгі немесе операциядан кейінгі сәулеленумен толық хирургиялық экзицияның жоспарланған комбинациясы қолданылады. Соңғы кезде, тарихи өмір сүру көрсеткіштері мен бақылау деңгейлері қанағаттанарлық емес деп танылғандықтан, түрлі индукциялық немесе бір мезгілдегі химиотерапиялық схемаларды қолдануға көбірек мән берілуде.
Хирургиялық операция
Операция бас және мойын қатерлі ісігінің көптеген түрлері үшін емдеу ретінде жиі қолданылады. Әдетте, мақсаты – қатерлі жасушаларды толыққанды алып тастау. Бұл, әсіресе, ісік көмекейге жақын болғанда қиын болуы мүмкін және адамның сөйлеу қабілетін жоғалтуына әкелуі мүмкін. Аурудың одан әрі таралуын болдырмау үшін хирургиялық операция көбінесе мойын лимфа түйіндерінің бір бөлігін немесе толығымен алып тастау үшін де қолданылады. CO2 лазерлік хирургия да емдеудің бір түрі. Трансоральды лазерлік микрохирургия хирургтарға сыртқы тіліктерсіз дауыс қуысынан ісіктерді алып тастауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл роботтық хирургиямен қол жеткізе алмайтын ісіктерге де қол жеткізуге мүмкіндік береді. Операция барысында хирург пен патолог бірлесіп, қалыпты тіндердің көлемін азайта отырып, алып тастаудың ("шекаралық статус") жеткіліктігін бағалайды. Бұл техника операциядан кейін адамның мүмкіндігінше көп сөйлеу және жұту функциясын сақтауға көмектеседі.
Сәулелену терапиясы
Сәулелік терапия – ең көп қолданылатын ем түрі. Сәулелік терапияның түрлі нұсқалары бар, оның ішінде 3D конформдық сәулелік терапия, интенсивтілігі модуляцияланған сәулелік терапия, бөлшектік сәулелік терапия және брахитерапия, олар бас және мойын қатерлі ісігін емдеуде жиі қолданылады. АҚШ және Еуропа елдерінде ем алатын бас және мойын қатерлі ісігі бар көптеген науқастар жоғары энергиялы фотондарды қолдана отырып, интенсивтілігі модуляцияланған сәулелік терапиямен емделеді. Жоғары дозаларда бас және мойынға сәулелену қалқанша безінің және гипофиз осінің дисфункциясына әкелуі мүмкін. Бас және мойын қатерлі ісігіне сәулелік терапия жасау теріде әртүрлі деңгейдегі жедел реакцияларды тудыруы мүмкін, оларды жергілікті қолданылатын кремдермен немесе арнайы жабындармен емдеуге және басқаруға болады.
Химиотерапия
Жұқпалы ісікке қарсы химиялық терапияны, әдетте, ісіктің өзін емдеу үшін қолданбайды. Оның орнына, ол метастаздардың дененің басқа бөліктеріне таралуына жарамсыз орта жасау үшін қолданылады. Көбінесе қолданылатын химиялық терапиялық препараттар – паклитаксел және карбоплатиннің үйлесімі. Цетуксимаб та жұқпалы ісікті емдеуде қолданылады. Доцетакселге негізделген химиялық терапия, жергілікті түрде кеңейген бас және мойын ісігінде өте жақсы нәтижелер көрсеткен. Доцетаксел – бас және мойын ісігіне қарсы FDA бекіткен жалғыз таксан, ол цисплатин және фторурацилмен бірге операция жасау мүмкін емес, жергілікті түрде кеңейген бас және мойынның жалпақ жасушалы карциномының алғашқы емдеуі үшін қолданылады. Химиялық терапия болмаса да, амифостин көбінесе IMRT сәулелік терапия сеанстарына дейін химиялық терапия клиникасында тамырға енгізіледі. Амифостин қызыл иек пен сілекей бездерін сәулеленудің әсерінен қорғайды. Эритропоэтиннің сәулемен емдеумен бірге жүйелі түрде қолданылуының қажеттігін көрсететін ешқандай дәлел жоқ.
Фотодинамикалық терапия
Фотодинамикалық терапия шырышты қабық дисплазиясын және бас пен мойынның кішкентай ісіктерін емдеуде үміт береді.
Нысаналы терапия
Ұлттық қатерлі ісіктер институтының мәлімдемесіне сәйкес, мақсатты терапия – "дәрілік заттарды немесе моноклоналды антиденелер сияқты басқа да заттарды пайдаланып, қалыпты жасушаларға зиян келтірмей, нақты қатерлі жасушаларды анықтап, оларға шабуыл жасау түрі". Бас және мойынның жалпақ жасушалы карциномасында қолданылатын мақсатты терапияның кейбір түрлеріне цетуксимаб, бевацизумаб және эрлотиниб жатады. Цетуксимаб қатерлі ісіктің қанағаттандырмас сатысындағы, дәстүрлі химиотерапиямен (цисплатинмен) емдеуге болмайтын науқастарды емдеу үшін қолданылады. Дегенмен, цетуксимабтың тиімділігі зерттеушілер тарапынан қазір де зерттеліп жатыр. Гендицин – бұл аденовирусты пайдаланып, жасушаларға ісікке қарсы генін (p53) жеткізуге арналған гендік терапия. 2003 жылы Қытайда бас және мойынның жалпақ жасушалы карциномасын емдеу үшін бекітілді. HPV-оң және HPV-теріс бас және мойын қатерлі ісігінің мутациялық профильдері жарияланды, бұл олардың түбірінен ерекшеленетін аурулар екенін көрсетіп тұр.
Иммунотерапия
Иммунотерапия – иммундық жүйені белсендіріп, қатерлі ісікпен күресуге көмектесетін емдеу түрі. Иммунотерапияның бір түрі – иммундық бақылау нүктесін блокадалау, иммундық жасушалардағы тежеуші сигналдарға байланысып, оларды тоқтатып, осы жасушалардың қатерлі ісікке қарсы қызметін күшейтеді. 2016 жылы FDA Пембролизумабты платинаны қамтитын химиотерапиядан кейін немесе оның прогрессиясы байқалған қайталамалы немесе метастаздық HNSCC ауруы бар пациенттерді емдеу үшін үдетілген мақұлдаумен бекітті. Сол жылы FDA Ниволумабты платинаға негізделген химиотерапиядан кейін немесе оның прогрессиясы байқалған қайталамалы немесе метастаздық HNSCC емдеу үшін мақұлдады. 2019 жылы FDA Пембролизумабты метастаздық немесе хирургиялық жолмен алынбайтын қайталамалы HNSCC-ны емдеудің бірінші қадамы ретінде мақұлдады.
Емдеудің жанама әсерлері
Қолданылған емге байланысты, бас және мойын қатерлі ісігі бар адамдар келесі симптомдар мен емдеудің қосымша әсерлерін сезінуі мүмкін: Бұл шаралардың тиімділігі туралы немесе бас және мойын қатерлі ісігі бар адамдар үшін ең пайдалы психоәлеуметтік бағдарламаның түрі немесе ұзақтығы туралы нақты мәліметтер жоқ. Жергілікті түрде кеңейген жағдайларда емделу көрсеткіштері төмендейді, емделу мүмкіндігі ісіктің мөлшеріне кері пропорционалды, ал аймақтық лимфа түйіндерінің зардап шегу деңгейіне одан да көп байланысты. HPV-мен байланысты ауыз қуысы және жұтқыншақ қатерлі ісігі, химиялық сәулеленуге жақсырақ жауап береді және HPV-мен байланысты емес бас және мойын қатерлі ісігімен салыстырғанда, жақсырақ болжамға ие екені көрсетілген.