Кіріспе

Альпорт синдромы – 5000 баладан 1-іне немесе 10 000 баладан 1-іне кездесетін генетикалық ауру, оның белгілері – гломерулонефрит, бүйрек жеткіліксіздігінің соңғы сатысы және есту қабілетінің төмендеуі. Альпорт синдромы көзге де әсер етуі мүмкін, бірақ көру қабілетіне әдетте өзгерістердің әсері болмайды, тек қана линзаның өзгеруі өмірдің кейінгі жылдарында байқалады. Зәрде қан болуы – міндетті белгі. Протеинурия – бүйрек ауруы прогрессиялағанда пайда болатын симптом. Бұл ауруды алғаш 1927 жылы британдық отбасының бір мүшесінде дәрігер Сесил Альпорт анықтаған. Альпорт синдромы бұрын тұқым қуалайтын нефрит деп те аталатын, бірақ бұл дұрыс емес, себебі тұқым қуалайтын бүйрек аурулары мен «нефриттің» көптеген себептері бар. Альпорт синдромы – IV типті коллагеннің құрылымдық ақаулығынан туындайды, ал бұл коллаген дене мүшелерінің қалыпты жұмыс істеуі үшін қажет. IV типті коллаген құлақ, көз және бүйректерде табылғандықтан, Альпорт синдромының денедегі әртүрлі, көрінетін байланысы жоқ мүшелерге (құлақ, көз, бүйрек және т.б.) әсер етуін түсіндіруге болады. Альпорт синдромы геномдағы мутацияның орналасуына байланысты түрлі формаларда көрініс беруі мүмкін. Оған Х-хромосомалық Альпорт синдромы (XLAS), аутосомалық рецессивті Альпорт синдромы (ARAS) және аутосомалық доминантты Альпорт синдромы (ADAS) жатады.

Белгілері мен симптомдары

Бұл сипаттамалар «классикалық» Альпорт синдромына қатысты, ол көбінесе жас ересектерде немесе балалық шақтың соңында айқын ауруға алып келеді. Кейбір адамдарда, әдетте, мутациялар жеңіл болған жағдайда немесе «тасымалдаушы» статусы болғанда, ауру кейінірек дамиды немесе классикалық аурудың белгілерінің бір бөлігін ғана көрсетеді.

Созылмалы бүйрек ауруы

Зәрдегі қан – Альпорт синдромының ерте балалық шақтан бастап жиі кездесетін белгісі, оны зәрді тексеру таяқшалары арқылы анықтауға болады. Кішкентай балаларда көзге көрінетін (макроскопиялық) гематурияның эпизодтары болуы мүмкін. Ауру прогрессиялаған сайын зәрде ақуыз пайда бола бастайды. Қазір бұл АПЕ ингибиторларымен емдеуді бастауға негіз болып есептеледі. Бүйрек функциясының прогрессивті жоғалуы (клиникалық тұрғыдан сарысудағы креатинин деңгейінің жоғарылауы немесе болжамды гломерулярлық сүзгілеу жылдамдығының төмендеуі арқылы көрінеді) мүмкін, сондай-ақ диализ немесе бүйрек трансплантациясы сияқты бүйрек функциясын алмастыру емдері қажет болуы мүмкін.

Есту қабілетінің төмендеуі

Алпорт синдромы есту қабілетінің жоғалуына да себеп болуы мүмкін, бірақ кейбір науқастарда бұл байқалмайды. Алпорт синдромымен ауырған науқастардың есту қабілеті туған кезде қалыпты болады. Есту қабілетінің жоғалуы ауырған науқастарда әдетте бүйрек функциясы қалыпты болғанда, бірақ зәрдегі протеин мөлшері жоғары болғанда бірте-бірте дамиды. Дегенмен, кейбір науқастарда есту қабілетінің жоғалуы тек бүйрек функциясы нашарлағаннан кейін ғана анықталады. Ерекшелік ретінде, бастапқы өзгерістер жоғары жиілікті дыбыстарды есту қабілетінің төмендеуі, яғни "сенсориневральды есіткіштік" болып табылады. Бұл жағдай ушыға түсіп, төмен жиілікті дыбыстарға да әсер етеді. Алпорт синдромында есту қабілетінің толық жоғалуы сирек кездеседі; есту аппараттарының көмегімен әдетте жақсы байланыс орнатуға болады.

Көздің өзгеруі

Көбінесе көздің әртүрлі аномалиялары кездеседі, оның ішінде линзикон, кератокон, катаракта және мүйіз қабығының эрозиясы, сондай-ақ макула мен орталық перифериядағы ретиналық дақтар. Бұл көруге сирек қауіп төндіреді. Линзикон (конус тәрізді линза) катарактадағыдай линзаны алмастыру арқылы емделеді. Жеңіл кератоконды қатты, склералық, «шошқа арқасы» немесе басқа арнайы медициналық контактты линзалармен түзетуге болады; прогрессивті жағдайларды мүйіз қабығының коллагендік байланысын күшейту арқылы тоқтатуға болады; ал ауыр жағдайларда мүйіз қабығын трансплантациялау қажет болуы мүмкін. Алпорт синдромында толық емес фовеальды гипоплазия немесе баспалдақ тәрізді фовеопатия сияқты макулярлық аномалиялар жиі кездеседі. Бұл ретинит пигментозамен де байланысты болуы мүмкін.

Леомиоматоз

Алпорт синдромы бар кейбір отбасыларда қызғылт ішек және трахеобронхиалды ағаштың диффузиялық лейомиоматозы кездеседі. Симптомдар көбінесе балалық шақтың соңында пайда болады және дисфагия, тамақтанғаннан кейін құсу, кеуде қуысының артындағы немесе асқазан астындағы ауырсыну, қайталамалы бронхит, тынысқыналық, жөтел және үскірік сияқты белгілерді қамтиды. Лейомиоматоз компьютерлік томография (КТ) немесе магниттік-резонанстық томография (МРТ) арқылы расталады.

Басқа ауытқулар

Аорталық диссекция ерте басталатын ауруы бар науқастарда өте сирек кездеседі.

Патофизиология

Альпорт синдромы – шамамен 5000-нан 10000 балаға шаққанда 1 адамға әсер ететін салыстырмалы түрде жиі кездесетін генетикалық бұзылыс. Ол өкпе альвеолалары сияқты басқа да жерлерде де табылады. Негізгі мембраналар – көптеген тіндердегі жасушаларды бөліп, қолдайтын жіңішке, қабат тәрізді құрылымдар. IV типтегі коллагеннің "112" түрі омыртқалылар мен омыртқасыздарда кездеседі және көптеген адам негізгі мембраналарының басты изоформасы болып табылады. Мутациялар гломерулда IV типтегі 345 коллаген желісінің қалыптасуына кедергі келтірсе, ұрықтық даму кезінде қалыптасқан, бірақ әдетте 345-ке ауыстырылатын 112 желісі ересек жасқа дейін сақталады.

Мұрагерлік үлгілер

Альпорт синдромы нақты қандай мутация бар екеніне байланысты әртүрлі мұрагерлік үлгілеріне ие болуы мүмкін. Альпорт синдромымен ауыратын адамдардың көпшілігінде (шамамен 85%) бұл жағдай COL4A5 геніндегі мутацияларға байланысты Х-хромосомалық байланысты мұрагерлікпен беріледі. Х-хромосомалық байланысты жағдай – егер бұл ауруға себепші ген Х хромосомасында орналасса. Тек бір Х хромосомасы бар еркектерде COL4A5 генінің бір өзгерген көшірмесінің өзі ауыр Альпорт синдромын тудыруға жеткілікті, сондықтан ауруға шалдыққан еркектердің көпшілігі ақырында бүйрек жетіспеушілігіне ұшырайды. Екі Х хромосомасы бар әйелдерде COL4A5 генінің бір көшірмесіндегі мутация көбінесе несепте қан пайда болуына себеп болады, бірақ ауруға шалдыққан әйелдердің көпшілігі бүйрек жетіспеушілігіне ұшырамайды. Альпорт синдромы 2-ші хромосомада орналасқан COL4A3 немесе COL4A4 генінің екі көшірмесі де мутацияланған жағдайда аутосомалық рецессивті мұрагерлікпен де берілуі мүмкін. Маңыздысы, ірі тромбоциттермен және MYH9 мутацияларымен байланысты жағдайлар енді Альпорт синдромының варианттары деп есептелмейді. Дегенмен, COL4A3 және COL4A4 гендеріндегі мутацияларға байланысты аурудың аутосомалық доминантты түрде берілуі мүмкін. Альпорт синдромына арналған клиникалық қолданылатын ген картасы.

Диагностика

Диагноз көбінесе клиникалық көріністер, отбасылық анамнез және биопсия нәтижелері негізінде қойылады.

Бүйрек немесе тері биопсиясы

Көмектесу үшін, бүйректің биопсиясын ауру тым қанағаттандырылмай тұрып алу керек. Кәдімгі (жарық) микроскопиядағы өзгерістер ерекшеленбейді және басқа диагноздар, әсіресе фокустық сегменттік гломерулосклероз (ФСГС) болу мүмкіндігі туындауы мүмкін. Электрондық микроскопия гломерулярлық базалық мембрананың (GBM) жұқаруынан бастап, жұқару және қалыңдану аймақтарына дейін, содан кейін көрінетін жарылулармен күрделі түріне дейін, көбінесе "тоқыма" деп сипатталатын өзгерістердің тізбегін көрсетеді. Бұл спектрдегі ерте немесе локальды өзгерістер диагностикалық емес, бірақ кейінгі өзгерістер диагностикалық деп есептеледі. GBM-дегі COL3 4 5 ақуыздарын анықтау үшін иммуногистохимиялық немесе иммунофлуоресценциялық зерттеулер көмектесе алады. Дегенмен, бұл зерттеулер Альпорт синдромы бар кейбір пациенттерде, әсіресе жеңіл түрлерінде қалыпты нәтижелерді көрсетуі мүмкін. Теріде "556" желісі түрінде IV типті коллаген болады. COL4A5 генінің өнімінің жоқтығын көрсету үшін тері биопсиясы қолданылған, бірақ бұл әдістер күрделі, тек ауыр COL4A5 мутациялары бар пациенттерге ғана қолданылады және кеңінен қолжетімді емес. Бүйрек биопсиясы мүмкін болмаса, генетикалық тестілеу жақсырақ балама болып табылады.

Отбасылық тарихы

Есту қабілетінің нашарлауымен бірге бүйрек ауруының соңғы сатысына шалдыққан туыстардың анамнезі Алпорт синдромына ұқсас, бірақ осы аномалиялардың жиынтығын басқа да жағдайлар тудыруы мүмкін. Көбінесе клиникалық белгілері арқылы ажыратуға болады. Туыстардың зәрде қан болуы (гематурия) осы синдромды болжауға мүмкіндік береді. Х-хромосомаға байланысты тұқым қуалаушылық ең көп кездесетін түрі болғанымен, генетикалық тестілеулер атипиялық жағдайлар қазіргі есептегеннен гөрі жиірек кездесуі мүмкін екенін көрсетуде.

Генетикалық тестілеу

Генетикалық тестілеу клиникалық көріністер нақты дәлел ретінде жеткіліксіз болғанда диагнозды нақтылауда маңызды рөл атқарады.

Басқа сынақтар

Көзге қарап тексеруді скрининг ретінде пайдалану ұсынылған. Басқа тесттерге несеп немесе қан анализі кіруі мүмкін. Протеинурияның дамуы емді бастауға көрсеткіш ретінде ұсынылған. Гендік терапия жиі талқыланады, бірақ оны гломеруланың негіздік мембранасындағы IV типтегі коллагенді қалыпты өндіретін подциттерге жеткізу қиындық тудырады.

Есту қабілетінің төмендеуі

АПЕ ингибиторларының немесе басқа емдердің есту қабілетінің жоғалуына әсер ететіні белгісіз. Классикалық Альпорт синдромымен ауыратындарға жасөспірім және жас ересек шағында көбінесе есту аппараттары қажет болады.

Болжам

Алпорт синдромымен ауыратын пациенттердің өмір сүру ұзақтығына қатысты зерттеулер аз, бірақ 2012 жылғы бір зерттеуде бүйрек алмастыру терапиясы (диализ немесе бүйрек трансплантациясы) алған Алпорт синдромымен ауыратын пациенттердің, басқа бүйрек аурулары бар (және сондай-ақ бүйрек алмастыру терапиясы алған) салыстыру тобына қарағанда, орташа есеппен жақсырақ сақталғандығы анықталды.