Кіріспе

1836 жылғы Николай Гогольдің сатиралық пьесасы

«Үкімет инспекторы», сондай-ақ «Бас инспектор» (сөзбе-сөз: «Инспектор») – орыс драматургі және романист Николай Гогольдің сатиралық пьесасы. Алғаш рет 1836 жылы жарық көрген, кейін 1842 жылы қайта жөнделді. Пушкин Гогольге айтқан әңгімеге негізделген бұл пьеса – қателіктер комедиясы, ол қазіргі Ресейдегі адамдардың ашкөздігін, баяғылықтарын және саяси жемқорлықты сатиралық тұрғыдан бейнелейді. Пьесадағы түс сияқты көріністер бір-біріне ұқсап, басты кейіпкер Хлестаковтың (кейбір ағылшын аудармаларында Хлестаков деп беріледі) төңірегінде өзін-өзі алдаудың шексіз айналымына ұшыратады. Ол жауапсыздық, ойсыздық және шексіздіктің өзі болып табылады. «Ол мағынасыз қозғалысқа және мағынасыз ашытқыға толы, тыныш амбициялық кемсінудің негізінде тұрған тұлға» (Д. С. Мирский). Пьесаның жарық көргеніне реакциялық баспасөз зор наразылық білдірді. Пьесаны сахналау үшін патша Николай І-нің жеке араласуы қажет болды, ал Михаил Щепкин қала әкімінің рөлін орындады. Николай І жеке өзі 1836 жылдың 19 сәуірінде Санкт-Петербургтегі Александринский театрындағы пьесаның тұсаукесеріне қатысып, «комедияда ешқандай зұлымдық жоқ, ол жаман провинциялық шенеуніктерді әжуалай моқтап алу ғана» деген қорытындыға келді. Д. С. Мирскийдің сөзіне қарағанда, «Үкімет инспекторы» «кейіпкерлері мен диалогтарымен ғана емес, басынан аяғына дейін өте шеберлікпен салынған ресейлік пьесалардың санатында. Оның жоспарының ерекшелігі – мұнда махаббат тақырыбы мен жаны ашыр туатын кейіпкерлердің болмауы. Бұл Гогольдің жауларына қатты ұнамады, ал сатиралық тұрғыдан алғанда пьесаға үлкен пайда әкелді. Басынан соңына дейін бірде-бір дұрыс емес сөз немесе интонация жоқ, ал комедиялық шиеленіс тіпті Гогольдің де әрқашан қол жеткізе бермейтін деңгейде». 2014 жылы «The Telegraph» газеті бұл пьесаны ең ұлы пьесалардың 15-інің қатарына қосты.

Өмірбаян

Өзінің шығармашылық жолының басында Гоголь ең алдымен қысқа әңгімелерімен танымал болды, олар оған орыс әдеби ортасының, соның ішінде Александр Пушкиннің де құрметін әкелді. Атаққа ие болғаннан кейін Гоголь бірнеше пьеса жазуға кірісті. 1832 жылы императорлық бюрократияны паналаған сатирикалық пьеса жазуға жасаған алғашқы тырабы цензурадан сескеніп, тоқтатылды. 1835 жылы ол Пушкиннен жаңа сатирикалық пьесаға шабыт іздеді. Эраст Гарин Хлестаковты "сыртқы бейнесін үнемі өзгерте алатын құпия, тозақтық тұлға" деп түсіндірді. Леонид Гроссман Гариннің Хлестаковын "Хоффман ертегісінен шыққан кейіпкер, жұқа, қара киім киген, қатаң, мәнерлі қимылмен, ерекше көзілдірігі, көне заманғы биік шляпасы, кілемшесі мен таяғы бар, сырттай көрінетін жеке бір көрініспен мазаланған" деп еске алады. Мейерхольд пьеса туралы былай деп жазды: "Үкімет инспекторының ең таңғажайып жағы – оның құрамында бұрын жазылған пьесалардың барлық элементтері бар, және ол әртүрлі қалыптасқан драмалық қағидаларға сәйкес құрылған. Бірақ, кем дегенде мен үшін, бұл дәстүрдің шыңы емес, жаңа дәуірдің бастауы. Гоголь пьесасында көптеген таныс тәсілдерді қолданса да, олардың жаңаша қолданылғанын бірден байқаймыз. Гогольдің комедиясының мәні қандай деген сұрақ туындайды, мен оны "абсурд комедиясы" емес, "абсурдты жағдайдың комедиясы" деп сипаттауға батыламын". Мейерхольдтың қойылымының финалында актерлер қуыршақтарға ауыстырылды, Андрей Бели оны "бас кесетін екі есе крет балтасының соққысына" теңеді, бірақ бұл жағдайда соққы толыққанды ақталды, себебі "архаикалық, қабақты гротеск, нәзік емес, керісінше, нәзік".

Теледидар

1958 жылы британдық комедиан Тони Хэнкок BBC теледидарының тікелей эфирінде Хлестаков рөлінде ойнады (осы нұсқа қазірге дейін сақталған). PBS телесериалы "Wishbone" оқиғаны бір бөлімге бейімдеді. 2002 жылы ирандық драматург және режиссер Мұхаммед Рахманиан ұлттық телеарна үшін "Базре е кол" деп аталатын нұсқасын жасады.

Театр

Федор Достоевский 1860 жылы сәуір айында мұқтаж жазушылар мен ғалымдарға көмек қорына түскен қаржымен қайырымдылық шарасында пошта шебері Шпекин рөлін сомдады. Американдық драматург Дэниел Дж. Салливанның "Кэролді тексеру" (1991) пьесасы – шағын театр сахнасында "Рождество әнінен" рөлге үміткер болып келген адамды Ұлттық өнер қоры үшін тыңшы деп жаңылыстырған ер адам туралы еркін бейімделуі. 2005 жылы Чичестер фестиваль театры Алистер Битонның аудармасында пьесаның жаңа нұсқасын қойды. Дэвид Фаррдың "БҰҰ инспекторы" (2005) пьесасы – Лондонның Ұлттық театры үшін жазылған, әрекетін қазіргі заманғы бұрынғы кеңестік республикаға көшірген "еркін бейімделуі". Фаррдың бейімделуін француз тіліне Натали Ривер де Карлес аударды және ол 2008 жылы Францияда көрсетілді. 2006 жылы Грин Шутс театры Эдинбург фестивалінде ансамбль стиліндегі бейімделуін ұсынды. Степ Гунэри (туған аты – Киртон) режиссерлік еткен қойылымда физикалық театр, мим және хор жұмысы қолданылды. Commedia dell'arte стиліндегі кейіпкерлерді сомдау гротескті күшейтіп, сатираны өткірледі. 2008 жылы Джеффри Хатчер пьесаны Миннеаполистегі Гатри театрында жазғы маусымға бейімдеді. Бұл бейімделудің сәл өңделген нұсқасы 2009 жылдың қыркүйегінде Милуоки репертуарлық театрында қойылды. 2011 жылы Лондонның Young Vic театры Дэвид Харроуэрдің жаңа нұсқасын ұсынды, режиссері Ричард Джонс, басты рөлдерде Джулиан Барратт, Дун Маккичан және Кайл Соллер ойнады. 2011 жылы Стокгольм қалалық театры пьесаны кеңестік 1930 жылдардағы оқиғаларға бейімделіп сахналады. 2011 жылы Дублиндегі Абби театры Родди Дойлдің бейімделуін көрсетті. Сондай-ақ 2012 жылы Мюнхендегі Резиденц театры Герберт Фричтің бейімделуін, Себастьян Бломбергтің Хлестаков рөлінде ойнауымен қойды. 2016 жылы Мәскеудегі Ермоловой театрында Сергей Зимлянскийдің сөзсіз қойылымы болды. Шоу комедия ретінде жарнамаланды, онда музыка, костюмдер, би және актерлердің қимылдары сөзсіз оқиғаны баяндады. Пьеса 2016 жылы Роксана Сильберт режиссерлік еткен Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапар үшін Бирмингем репертуарлық театры тарапынан қайта жаңғыртылды. Гастрольдік сапар New Wolsey Theatre, West Yorkshire Playhouse, Theatre Royal Stratford East, Nottingham Playhouse, Liverpool Everyman және Sheffield Crucible театрларында өтті. Бұл қойылым 2017 жылы Лауренс Оливье сыйлығының Affiliate Theatre саласындағы үздік жетістігі номинациясына ие болды.

Музыка

Орыс еврей композиторы Михаил Гнесиннің 1926 жылғы қосымша музыкасы.

Билеу

Канадалық Kidd Pivot би компаниясы Гогольдің әңгімесі негізінде сахналық би қойылымын – «Ревизор» спектаклін жасап, гастрольдік турға шығарды (2019).