Кіріспе

Николай Гогольдің "Шинель" әңгімесі бойынша түсірілген фильмдер. ("Шинель", кейде "Кеп" деп аударылады) – Николай Гогольдің 1842 жылы жарық көрген қысқа әңгімесі. Бұл әңгіме орыс әдебиетіне зор әсер етті. Евгений Мелхиор де Вогюе орыс реалистік жазушылары туралы айта келіп: "Біздің бәріміз Гогольдің шинелінен шықтық" деді (бұл сөз көбінесе Достоевскийге дұрыс емес жатқызылады). 1941 жылы Владимир Набоков "Шинель" әңгімесін "Ең ұлы орыс әңгімесі" деп атады.

Сюжет

Бұл оқиға Санкт-Петербург қаласындағы кедей мемлекеттік қызметкер әрі көшірмеші, титулярлық кеңесші Акакий Акакиевич Башмачкиннің (орысша: Акакий Акакиевич Башмачкин) өмірі мен өлімі туралы баяндайды. Акакий жұмысына адал болғанымен, еңбегі бөлімінде бағаланбайды. Жастар оны қысымға алып, көңілін ауыстыруға тырысады. Оның тозығы жеткен пальтосы олардың әзілдеріне себеп болады. Акакий пальтоны жөндеу қажет деп шешеді, сондықтан оны тігіншісі Петровичке апарады. Петрович пальтоны жөндеу мүмкін емес екенін айтады, Акакийге жаңа пальто алу керектігін жеткізеді. Жаңа пальтоның құны Акакийдің жалақысынан әлдеқайда жоғары, сондықтан ол жаңа пальто алу үшін ақша жинау үшін қатаң үнемдеуге мәжбүр болады. Осы уақытта ол Петровичпен жиі кездесіп, жаңа пальтоның стилін талқылайды. Акакий көшіру жұмысынан гөрі жаңа пальто туралы ойлаумен айналысады. Соңында, күтпеген үлкен мерекелік сыйлық ақшасының арқасында Акакий жаңа пальто алуға жеткілікті ақша жинайды. Акакий мен Петрович Санкт-Петербургтегі дүкендерге барып, қолдарынан келген ең жақсы маталарды таңдайды (мартеннің терісі тым қымбат болғандықтан, жағаға мысық терісі қолданылады). Жаңа пальто өте жақсы сапалы және әдемі, кеңседегілердің бәрі оны талқылайды. Бастығы жаңа пальтоның құрметіне кеш ұйымдастырады, онда әдетте жалғыз жүретін Акакий өзін жайсыз сезінеді. Кештен кейін Акакий үйге, әдеттегіден кеш оралады. Жолда екі қарақшы оған шабуыл жасап, пальтосын тартып алып, жерге түсіріп, қарда қалдырып кетеді. Акакий жоғалған пальтосын қайтару үшін биліктен көмек сұрап, ешқандай нәтижеге жете алмайды. Соңында бөлімдегі басқа бір қызметкердің кеңесімен ол "маңызды тұлғадан" (орысша: значительное лицо) көмек сұрайды. Бұл жақында лауазымына көтерілген генерал, өзін маңызды санап, бағыныстарын кемсітіп, айқайлайды. Акакийді ұзақ күттіргеннен кейін, генерал одан неге осы мәселені жеке өзі әкелгенін және хатшысына тапсырмағанын сұрайды. Әлеуметтік қарым-қатынасқа бейім емес Акакий ведомстволық хатшылар туралы жағымсыз пікір білдіреді, бұл генералдың қатты сөгісіне себеп болады. Ол құлап жеңілгендей болып, генералдың кеңсесінен шығарылып әкелінеді. Біраз уақыттан кейін Акакий қызбадан ауырып, қайтыс болады. Өмірінің соңғы сәттерінде ол генералдың алдында отырғанын көреді. Алдымен кешірім сұрайды, бірақ өлімі жақындаған сайын генералға қарғыс айтады. Көп ұзамай Акакийдің арбағы Санкт-Петербургтің әртүрлі жерлерінде пайда болып, адамдардың пальтоларын ұрлай бастайды. Полиция оны ұстауға қиналады. Соңында Акакийдің арбағы генералды ұстап алады. Генерал Акакийдің өлімінен кейін оны жаман қорлағаны үшін өкініш сезіне бастаған еді. Арбақ оның пальтосын тартып алып, оны қатты қорқытады. Қанағаттанған Акакий енді көрінбейді. Баяндаушы өз баяндамасын қаланың басқа бір бөлігінде көрінген тағы бір арба туралы айтумен аяқтайды. Бұл арба қарақшылардың біріне ұқсайды.

Кейіпкерлер

Акакий Акакиевич Башмачкин: Санкт-Петербургтегі Ресей үкіметінің бір бөліміндегі бюрократ, елдің астанасы. Шамамен елу жастағы Башмачкин – тыныш, өзін-өзі кемсітетін, қызыл шашы бар, шашы сиреген адам. Оның жұмысы – хаттар сияқты құжаттарды көшіру. Жұмысын жақсы көріп, қате жасамайтын болғанымен, қабілеті шектеулі екенін түсінеді, сондықтан күрделі жұмыстарға ұмтылмайды. Кішіпейілдігі мен киім-кешегінің нашарлығынан әріптестері оны ешкім деп санайды және жиі мазақтайды. Пальтосы тозығы жетіп, суықтан қорғай алмай қалғанда, ол жаңасын алу үшін ақша жинауға бел буады. Петрович: бір көзі жоқ, көп ішетін, бірақ адал тігінші, Башмачкин одан жаңа пальто тігіп алуға шақырады. Петрович бұрын крепостной болған. Акакий әуелде үмітсіз, қоғамда және материалдық жағынан сәтті болуға мұңды болған, бірақ өмір сүретін адамнан бастап, өзін-өзі бағалауы мен күтулері жоғарылағанға дейін өседі. Акакий тек іштен тым сырлы ғана емес, оның мінезі осы лауазымға әзілмен сәйкес келеді. Ол бюрократиялық жұмыстың ауырлығына тап болмайды, себебі бюрократиялық тапсырмаларды орындауды ұнатады. Акакий "сүйісімен еңбек етіп", көшіруден басқа ештеңе қаламайды. Ол оны "әртүрлі және ұнамды жұмыс" деп сипаттайды. Оның бетінде қуаныш жазылған. Жақсы салыстыру – Мелвиллдің "Бартлби, кеңсе қызметкері" шығармасы. Бартлби көшіруші ретінде жұмысын жақсы жасайды, бірақ жұмысқа орналасқанда "өмір бойы мұңды" болып келеді. Бартлби жұмысын қабылдамай бастайды, "Мен бұған бармасам жақсы болар еді" дейді, ақырындап одан да көп нәрсені қабылдамайды, соңында өмірдің өзін қабылдамай, қабырғаға қарап қайтыс болады. Бартлбидің антиәлеуметтік, басқа дүниелік және меланхолиялық ерекшеліктері оны қызық жасайды және ол экзистенциалдық дағдарыстың себепшісі ретінде қарастырылады. Акакийдің керісінше, бастапқыда әзілмен көрсетіледі. Бұл Гогольдің анекдоттар түрінде ұсынған "типін" бейнелейтіндіктен. Ол көшіруді ұнатады, себебі оның ішкі өмірі жоқ. Гоголь оның қарапайым бюрократиялық қызметке жарамдылығын әзілмен Акакийдің әрқашан "бір жерде, бір ұстанымда, бір кәсіппен көрінетінін; сондықтан кейіннен ол жалаңаш киіммен, шашы ақ баспен туылған деп айтылды" деп көрсетіп, оны күлдіреді. Акакийден құжатты көшірудің орнына, оған кішкене өзгеріс енгізуді сұрағанда, ол оны жасай алмайды. Сыншылар атақты "адамгершілікке толы жолды" атап өтті, ол әңгіменің стилінің күлкіліден трагикалыққа кенеттен өзгеруін көрсетеді. Акакий өз міндетінен қысым сезінбесе де, онымен жұмыс істейтін әріптестері оны "салқынқандылықпен деспоттықпен" қарап, "күлдіріп, мазақтайды", ал Акакий әдетте "еш сөз айтпайды", соңында "Мені жалғыз қалдырыңыз! Неге маған қорлық жасайсыз?" деп айқайлайды, бұл "жаны ашырды", сондықтан жас жұмысшы кенеттен "тоқтады", өзінің "өзгергендей" болғанын сезді. Бұл жас жігіт Акакийді және оның "жүректі жарып тастайтын сөздерін" ешқашан ұмытқан жоқ, ол "Мен сенің бауырыңмын" деген жасырын хабарды жеткізді. Акакийді еске алып, ол "адамның қаншалықты адамгершіліксіз екенін көріп, дірілдеді". Шындығында, әріптестің пікірлері әңгіменің бір мүмкін түсіндірмесін көрсетеді: "Адамдардың жүрегінде қаншалықты аз адамгершілік сезімдері бар еді; білімділерде де, барлық жерде жақсы және құрметті адамдар деп саналатын адамдарда да қаншалықты өрескелдік пен қатыгездік болды". Баяндаушының Акакийді сипаттауы оқырманды, жас жігіт сияқты, бейқам мазақтан терең жанашырлыққа жетелейді. Гоголь стильдік, тондық, жанрлық тұрақсыздығымен және басқа әдеби құралдармен танымал, Борис Эйхенбаум атап өткендей. Эйхенбаум сондай-ақ Гогольдің "Пальто" романын ауызша әңгіме айту дәстүрінен шыққан немесе онымен байланысты орыс тілінде аударма қиын skazа тілінде жазғанын атап өтті. Акакийдің пальтосы оған бюрократиялық құралдың орнына адам болуға мүмкіндік береді. Марксистік тұрғыдан қарағанда, Акакийдің материалдық қалауы оған адамгершілік сыйлағандай көрінеді. Бұл әңгіме жеке меншікті игеру мен материализмді айыптай бермейді, бірақ адамзаттың материалдық игіліктерге көңіл бөлуден қанағат алатынын айтады. Материалдық заттар, әсіресе киім, адамның шынайы мінезін жасырып қана қоймайды, сонымен қатар адамның жеке басын оң және бостандыққа жетелейтін жолмен өзгерте алады. Акакийдің әлеуметтік шеттелуі мен кемсітуі қоғамның қосылуына және шынайы құрметке жол ашады. Адамдарды материалдық игіліктер біріктіреді. Сондай-ақ, мәтінді психоаналитикалық тұрғыдан оқуға болады. Акакийдің либидосы басылып, көшіру жұмысына бағытталады. Пальтоны алғаннан кейін, ол жыныстық қызығушылық танытады. Акакий "тіпті себебін білмей, кейбір әйелдің артынан жүгіріп кетті". Ол сондай-ақ "қызығушылықтан дүкен терезесінің алдында тоқтады, әдемі аяқ-қолдарын көрсететін әдемі әйелдің суретіне қарады". Ол себебін білмей күледі, себебі бұрын сезінбеген сезімдерді басынан өткізеді. Акакий пальтоны махаббатпен және құштарлықпен қарастырады. Пальтоның тігілуіне тапсырыс берген кезде Акакий өмірінің "толырақ болғанын сезінеді, тіпті үйленгендей". Акакийдің бюрократиялық иерархиядағы төменгі орны айқын, және ол иерархиялық сатыдан қаншалықты жоғары көтерілетіні жақсы құжатталған; Гарольд Макфарлин атап өткендей, ол иерархияда және соның салдарынан қоғамда ең төменгі дәрежедегі емес. Ол бюрократиялық тілді меңгерген және оны осылайша әртүрлі адамдарға ("тек екі 'азамат', үй иесі мен тігінші ғана маңызды рөл атқарады") қолданады, олардың барлығын бір әлемнің бөлігі ретінде қарастырады. Тігінші "Түрік пашасы" сияқты отырған, яғни үкімет шенеунігі, ал Акакий "өзін-өзі кемсітетін ескі үй иесімен кеңседегі басшыларымен сияқты қарайды ('бірқатар салқынқандылықпен және деспоттықпен')".

Саналы бағалау

Владимир Набоков өзінің "Орыс әдебиеті туралы лекциялар" атты еңбегінде Гогольді және оның ең танымал әңгімесін былай бағалады: "Тұрақты Пушкин, фактілерге негізделген Толстой, ұстамды Чеховтың барлығының да сөйлемді бұрмалап, бірден назар аударуға тұрарлық құпия мағынаны ашатын иррационалдық түсінік сәттері болды. Бірақ Гоголь үшін осы ауысу – оның өнерінің өзінің негізі, сондықтан ол әдеби дәстүрдегі дөңгелек қаріппен жазуға тырысқанда және рационалды идеяларды логикалық түрде қарастырғанда, ол талантының барлық белгісін жоғалтты. Ол, "Шығар" (The Overcoat) атты мәңгілік туындысында, өзін толық босатып, жеке өмірінің түбіне бойлағанда, Ресей өнер тарихындағы ең ұлы суреткерге айналды."

Радио

Гогольдің әңгімесі екі рет "Theatre Royal" радиосериалында бейімделді, алғаш рет 1953 жылдың 11 қазанында, содан кейін 1954 жылдың 4 тамызында. Екі нұсқада да сэр Майкл Редгрейв Акакий ролінде ойнады. Ханс Конрейд 1977 жылдың 3 наурызында "CBS Radio Mystery Theater" радиосында Акакий рөлінде ойнады. 2002 жылдың 3 сәуірінде "BBC Radio 4" арнасының "Үш Иван, екі тәте және пальто" сериясы Джим Пойзердің бейімдеуін, онда Стивен Мур Акакий рөлінде ойнады, көрсетті. Бұл нұсқада Акакийдің әруағы пальтосын тартып алған өте маңызды адам – Акакийдің тікелей бастығы, полковник Борзов. Соңы өзгертіліп, Акакийдің әруағы оны кеңсесіне (әңгімедегідей, үйіне қайтып бара жатқанда емес) барады, одан пальтосын және Борзовтың өте маңызды адам медалін (сондай-ақ қантталған кептірмелердің қапшығын) алып қашады.

Балет

Ресей композиторы Герман Окунев 1973 жылы қайтыс болған кезде "Шығар" балетінің нұсқасымен жұмыс істеп жатқан: оны В. Сапожников аяқтап, оркестрледі. Жақында Морис Паныч пен Венди Горлинг жасаған, ресейлік композитор Дмитрий Шостаковичтің әртүрлі музыкасына қойылған адаптацияны актерлер би және мим арқылы орындады. Фильм нұсқасын CBC түсірді. Даниялық хореограф Флеминг Флиндт Деннис Нахат пен Кливленд Сан-Хосе балеті үшін нұсқа жасады. Басты рөлді Рудольф Нуреев 1990 жылғы жазғы Эдинбург фестивалінде әлемдік премьерада орындады.

Танымал мәдениетте

2003 жылы Жумпа Лахиридің "Ата-ананың аты" романындағы басты кейіпкер Гоголь деп аталады, себебі "Шығар" әңгімесі оның әкесіне Калькуттада жас кезінде зор әсер еткен. Романның Гоголі әкесінің қойған есімімен күрескеннен кейін осы әңгіменің мәнін табады. Романда Гогольдің әкесі ұлының атын неге осылай атағанын "Біздің бәріміз Гогольдің шығарынан шыққанбыз. Бір күні түсінесің" деп түсіндіреді. Романның 2006 жылы Мира Наир режиссерлігімен "Ата-ананың аты" атты фильмге бейімделуі жасалды.